సవాయి జై సింగ్
| సవాయి రాజా జై సింగ్ II | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| సరమద్-ఎ-రాజా-ఇ-హిందూస్థాన్ రాజ్-రాజేశ్వర్ రాజ్-రాజేంద్ర శ్రీ మహారాజాధిరాజ్ మహారాజా సవాయి బహదూర్[1] శ్రీ[2] | |||||||||
 బ్రిటిష్ మ్యూజియం నుండి సవాయి జై సింగ్ చిత్రం (1725) | |||||||||
| అంబర్ 30వ రాజు | |||||||||
| పరిపాలన | 1699 మార్చి 5 – 1727 నవంబర్ 18 | ||||||||
| పట్టాభిషేకం | 1699 మార్చి 5 (మొదటిది) 1700 జనవరి 25 (రెండవది) | ||||||||
| పూర్వాధికారి | బిషన్ సింగ్ | ||||||||
| ఉత్తరాధికారి | జైపూర్ కు చెందిన ఈశ్వరి సింగ్ | ||||||||
| జైపూర్ 1వ రాజు | |||||||||
| పరిపాలన | 1727 నవంబర్ 18 – 1743 సెప్టెంబర్ 21 | ||||||||
| తర్యాత వచ్చిన వ్యక్తి | జైపూర్ కు చెందిన ఈశ్వరి సింగ్ | ||||||||
| మాల్వా సుబేదార్ | |||||||||
| Reign | 1732 అక్టోబర్ 25 – 1737 డిసెంబర్ 24 | ||||||||
| మొఘల్ సామ్రాజ్యం | ముహమ్మద్ షా | ||||||||
| Predecessor | ముహమ్మద్ ఖాన్ బంగాష్ | ||||||||
| Successor | నిజాం-ఉల్-ముల్క్, అసఫ్ జా I | ||||||||
| జననం | కున్వర్ విజయ్ సింగ్ 1688 నవంబరు 3 ఖర్వా, అజ్మీర్ సుబా , మొఘల్ సామ్రాజ్యం | ||||||||
| మరణం | 1743 సెప్టెంబరు 21 (వయసు: 54) జైపూర్, జైపూర్ రాష్ట్రం , రాజ్పుతానా | ||||||||
| Burial | రాజస్థాన్లోని జైపూర్లోని గైటోర్లోని రాయల్ శ్మశానవాటిక | ||||||||
| Spouse |
| ||||||||
| వంశము | కుమారులు
| ||||||||
| |||||||||
| రాజవంశం | కచ్వాహా | ||||||||
| తండ్రి | బిషన్ సింగ్ | ||||||||
| తల్లి | అజ్మీర్లోని ఖర్వాకు చెందిన రావు కేసరి సింగ్ యొక్క రాథోర్జీ ఇంద్ర కన్వర్జీ వంశస్థుడు[3] | ||||||||
| మతం | హిందూ మతం | ||||||||
సవాయి జై సింగ్ II (3 నవంబర్ 1688 - 21 సెప్టెంబర్ 1743), అంబర్ రాజ్యానికి 30వ కచ్వాహా రాజ్పుత్ పాలకుడు, ఆయన తరువాత జైపూర్ కోట నగరాన్ని స్థాపించి దానిని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. 1699 డిసెంబర్ 31న తన తండ్రి మీర్జా రాజా బిషన్ సింగ్ అకాల మరణం తరువాత 11 సంవత్సరాల వయస్సులో అంబర్ పాలకుడు అయ్యాడు.[4]
రెండవ సవాయి జై సింగ్ (3 నవంబర్ 1688-21 సెప్టెంబర్ 1743) అంబర్ రాజ్యానికి 30వ కచ్వాహా రాజ్పుత్ పాలకుడు, తరువాత జైపూర్ కోటగల నగరాన్ని స్థాపించి దానిని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. 1699 డిసెంబర్ 31న తన తండ్రి మీర్జా రాజా బిషన్ సింగ్ అకాల మరణం తరువాత, 11 సంవత్సరాల వయస్సులో అంబర్ పాలకుడు అయ్యాడు.[5]
రాజా జై సింగ్ ప్రారంభంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి సామంతునిగా పనిచేశారు. దక్కన్లోని ఖేల్నా కోట ముట్టడికి ముందు మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు ఆయనకు "సవాయి" అనే బిరుదును ఇచ్చాడు. "సవాయి" అంటే అతని సమకాలీనుల కంటే నాలుగురెట్లు గొప్పది అని అర్థం. 1723లో చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షా ఆధ్వర్యంలో తరువాత మొఘలుల పాలనలో అతను "మహారాజా సవాయి, రాజ్ రాజేశ్వర, శ్రీ రాజాధిరాజ్" అనే బిరుదును అందుకున్నాడు, ఇది 21 ఏప్రిల్ 1721న అతనికి ప్రదానం చేసిన "సరమద్-ఇ-రాజా-ఇ-హిందుస్తాన్" అనే బిరుదుకు అదనంగా ఉంది.[1][6]
తన జీవితపు తరువాతి భాగంలో సవాయి జై సింగ్ మొఘల్ ఆధిపత్యం నుండి విముక్తి పొంది, తన సార్వభౌమత్వాన్ని నొక్కి చెప్పడానికి, అశ్వమేధ త్యాగం చేశాడు, ఇది అనేక శతాబ్దాలుగా వదలివేయబడిన పురాతన ఆచారం.[7][8] అతను తన రాజ్య రాజధానిని అంబర్ పట్టణం నుండి 1727లో కొత్తగా స్థాపించబడిన గోడల నగరమైన జైపూర్కు మార్చాడు, రెండు 1734 & 1741లో అశ్వమేధ యజ్ఞాలను నిర్వహించాడు.[9]
పరిపాలన, రాష్ట్ర హస్తకళ కాకుండా రెండవ సవాయి జై సింగ్ కు గణితం, వాస్తుశిల్పం, ఖగోళ శాస్త్రం, జ్యోతిషశాస్త్రం,సాహిత్య రంగాలలో తీవ్ర ఆసక్తి ఉండేది. ఆయన తన రాజధాని జైపూర్తో సహా భారతదేశంలోని అనేక ప్రదేశాలలో జంతర్ మంతర్ అబ్జర్వేటరీలను ప్రారంభించారు.[10] ఆయన యూక్లిడ్ "ఎలిమెంట్స్ ఆఫ్ జామెట్రీ" ను సంస్కృతం అనువదించారు.[11]
పట్టాభిషేకం సందర్భం
[మార్చు]జై సింగ్ అంబర్లోని పూర్వీకుల సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు, అతని వద్ద 1000 మంది అశ్వికదళాల మద్దతుకు చెల్లించడానికి తగినంత వనరులు లేవు. ఈ దారుణమైన పరిస్థితి గత 96 సంవత్సరాలలో మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు పాలనతో దుర్భరమైన పరిస్థితి తలెత్తింది. జైపూర్ రాజులు మొఘలులతో వ్యవహరించేటప్పుడు ఆయుధాల కంటే దౌత్యానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు, ఎందుకంటే వారి రాజ్యం ఢిల్లీ, ఆగ్రా మొఘల్ శక్తి కేంద్రాలకు చాలా దగ్గరగా ఉంది.
జై సింగ్ పట్టాభిషేకం చేసిన ఆరు నెలల తరువాత, దక్కన్ యుద్ధాలలో సేవ చేయమని ఔరంగజేబు ఆదేశించాడు. అయితే, ఆయన కాల్ కు స్పందించడంలో దాదాపు ఒక సంవత్సరం ఆలస్యం జరిగింది. దీనికి ఒక కారణం ఏమిటంటే, తన మన్సాబ్ కు అవసరమైన దళానికి మించి పెద్ద బలగాన్ని నియమించాలని ఆదేశించబడ్డాడు. 1701 మార్చిలో షియోపూర్ రాజా ఉత్తమ్ రామ్ గౌర్ మేనల్లుడు ఉదిత్ సింగ్ కుమార్తెతో అతను వివాహం కూడా చేసుకోవలసి వచ్చింది. జై సింగ్ 1701 ఆగస్టు 3న బుర్హాన్పూర్ చేరుకున్నాడు , కానీ భారీ వర్షాల కారణంగా అతను ముందుకు సాగలేకపోయాడు. 1701 సెప్టెంబర్ 13న, అతని హోదాలో (500 మంది) అదనపు కోత & జీతం చెల్లించబడింది.[12] ఖేల్నా ముట్టడిలో (1702) ఆయన సాధించిన ఆయుధాలకు కేవలం అతని మునుపటి హోదాను పునరుద్ధరించడం సవాయి అనే బిరుదు (అంటే ఒకటిన్నర, అంటే ఒక మనిషి కంటే ఎక్కువ సామర్థ్యం) లభించింది. ఔరంగజేబు మనవడు బీదర్ బఖ్త్ సవాయి జై సింగ్ను మాల్వా ప్రావిన్స్ను పరిపాలించడానికి నియమించినప్పుడు (1704), ఔరంగజేబు కోపంగా ఈ నియామకాన్ని జైజ్ నిస్ట్ (చెల్లనిది)గా రద్దు చేశాడు.
మొఘలులతో యుద్ధం
[మార్చు]మొఘల్ చక్రవర్తి మొదటి బహదూర్ షా జై సింగ్ తమ్ముడు విజయ్ సింగ్ను మీర్జా రాజా బిరుదును ప్రదానం చేసి, జై సింగ్ను సింహాసనం నుండి తొలగించి, అతన్ని ఒక సాధారణ జాగీర్దార్ దిగజార్చిన అంబర్ రాజాగా ప్రకటించాడు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జై సింగ్ మార్వార్ రాజ్యం రాజకీయ పొత్తు, చక్రవర్తికి వ్యతిరేకంగా మేవార్ రాజ్యం వైవాహిక పొత్తు ఏర్పాటు చేశారు, ఇది రాజపుత్ర తిరుగుబాటుకు, కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి విలీనం చేయడానికి దారితీసింది.
జై సింగ్ & మరాఠాలు
[మార్చు]1714 - 1737 మధ్య మాల్వా మూడుసార్లు పరిపాలించడానికి కచ్వాహా పాలకుడిని నియమించారు. జై సింగ్ యొక్క మొదటి వైస్రాయల్టీ (మాల్వా సుబహ్దర్ (1714-1717) లో, దక్షిణం నుండి ప్రావిన్స్లోకి ప్రవేశించిన వివిక్త మరాఠా యుద్ధ-బృందాలు (దక్కన్) జై సింగ్ చేత నిరంతరం ఓడించబడి తిప్పికొట్టబడ్డాయి.[13] 1728లో, పేష్వా బాజీ రావు మొఘల్ దక్కన్లో భాగమైన హైదరాబాద్ నిజాం ఓడించాడు (షెవ్గావ్ ఒప్పందం, మార్చి 1728). నిజాం స్వంత రాజ్యాలను విడిచిపెట్టడానికి బాజీ రావుతో ఒప్పందంతో, నిజాం మరాఠాలకు హిందూస్థాన్లోకి ప్రవేశ ద్వారం అయిన బేరార్, ఖాందేష్ గుండా స్వేచ్ఛగా వెళ్ళడానికి అనుమతించాడు.[14] అప్పుడు మరాఠాలు మాల్వా దక్షిణ సరిహద్దు దాటి శాశ్వత శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేయగలిగారు. 1728 నవంబరు 29న మాల్వా గిర్ధర్ బహదూర్ గవర్నర్పై పేష్వా సోదరుడు చిమాజీ అప్పా విజయం సాధించిన తరువాత, మరాఠా మద్దతుతో ఛత్ర సాల్ నేతృత్వంలోని బుందేల్ఖండ్లో జరిగిన తిరుగుబాటుతో, మరాఠాలు నర్మదా ఉత్తర, దక్షిణ సరిహద్దులకు మించి దేశంలోని చాలా భాగాన్ని బలపరచగలిగారు.[15]
జై సింగ్ మాల్వాకు రెండవసారి నియమించబడినప్పుడు (1729–1730), దూరదృష్టి గల రాజనీతిజ్ఞుడిగా, జై సింగ్ అక్కడ తన మొదటి వైస్రాయల్టీ నుండి గడిచిన పన్నెండు సంవత్సరాలలో రాజకీయ పరిస్థితిలో పూర్తి మార్పును గ్రహించగలిగాడు. అప్పటికి హైదరాబాద్ నిజాం తిరుగుబాటుతో పాటు పేష్వా బాజీ రావు మరాఠాల అంతర్గత పరిస్థితిని స్థిరీకరించే సామర్థ్యం కారణంగా సామ్రాజ్య శక్తి బలహీనపడింది, దీని ఫలితంగా వారు గుజరాత్ను ఆక్రమించుకున్నారు, వారి దళాలు అపారమైనవిగా పెరిగాయి. అయినప్పటికీ, వారి రాజ పూర్వీకుల మధ్య స్నేహం పేరుతో, జై సింగ్ II, కొన్ని వారాల క్రితం మరాఠాలు ఆక్రమించిన గొప్ప కోట అయిన మాండును సామ్రాజ్యవాదానికి పునరుద్ధరించాలని షాహుకు విజ్ఞప్తి చేయగలిగాడు (ఆర్డర్ తేదీ 19 మార్చి 1730). మే నాటికి, జై సింగ్ను మరింత ముఖ్యమైన విషయాలకు హాజరు కావడానికి రాజ్పుతానాకు తిరిగి పిలిపించారు, దీని ఫలితంగా అతను రెండు సంవత్సరాలు మాల్వా నుండి విడిపోయాడు.
జై సింగ్ 1732లో చివరిసారిగా మాల్వా సుబేదార్గా నియమితుడయ్యాడు (1732–1737), ఆ సమయంలో ఆయన షాహు ఆధ్వర్యంలో మరాఠాలతో రాజీ పడాలని ముహమ్మద్ షాను అభ్యర్థించాడు, ఆయన దివంగత జై సింగ్ I, ఆయన స్వంత తాత శివాజీ మధ్య సానుకూల సంబంధాన్ని గుర్తుచేసుకున్నాడు. ఈ వివేకవంతమైన సలహా కోసం ఢిల్లీలోని మొఘల్ కోర్టులో జై సింగ్ వ్యతిరేక వాక్చాతుర్యంతో పాటు, ముహమ్మద్ షా తన స్వంత ఇష్టాన్ని నొక్కి చెప్పలేకపోవడంతో, మొఘలులు యుద్ధం చేయాలని నిర్ణయించుకునేటప్పుడు జై సింగ్ను తన పదవి నుండి తొలగించారు. ఈ విషయంలో జై సింగ్ II ఆచరణాత్మకంగా మాల్వా చివరి సుబేదార్, ఎందుకంటే 1737లో ఆయన స్థానంలో వచ్చిన నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా, పేష్వా చేతిలో అత్యంత నిరాశపరిచే వైఫల్యాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు, ఫలితంగా మొత్తం మాల్వాను మరాఠాలకు అప్పగించాడు (దురాహా ఒప్పందం, శనివారం 7 జనవరి 1738).[16]
మొఘల్ రాజ్యం బలహీనపడటాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని, పర్షియన్ రైడర్ నాదిర్ షా కర్నాల్ వద్ద (13 ఫిబ్రవరి 1739) మొఘలులను ఓడించి, చివరకు ఢిల్లీ (అదే సంవత్సరం మార్చి 11) స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఈ గందరగోళ కాలంలో, జై సింగ్ తన సొంత రాష్ట్రంలోనే ఉండిపోయాడు-కానీ అతను పనిలేకుండా ఉండలేదు. రాబోయే క్లిష్ట సమయాన్ని ముందే ఊహించి, రెండవ జై సింగ్ జైపూర్ పరిధిలోని తికానాలలో విస్తృతమైన కోట నిర్మాణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. ఈ రోజు వరకు, మాజీ జైపూర్ రాష్ట్రం చుట్టూ ఉన్న తరువాతి కోటలలో ఎక్కువ భాగం రెండవ జై సింగ్ పాలనకు ఆపాదించబడ్డాయి.
సైనికీకరణ
[మార్చు]జై సింగ్ మొఘలులు, తిరుగుబాటు నాయకుల నుండి భూములను స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా తన పూర్వీకుల రాజ్యం పరిమాణాన్ని పెంచాడు-కొన్నిసార్లు డబ్బు చెల్లించడం ద్వారా, కొన్నిసార్లు యుద్ధం ద్వారా. అత్యంత గణనీయమైన సముపార్జన షేఖావతిని సొంతం చేసుకోవడం, ఇది జై సింగ్ తన వేగంగా విస్తరిస్తున్న సైన్యానికి అత్యంత సమర్థవంతమైన నియామకాలను కూడా ఇచ్చింది.[16]
జదునాథ్ సర్కార్ అంచనా ప్రకారం, జై సింగ్ సాధారణ సైన్యం 40,000 మందికి మించలేదు, దీనికి సంవత్సరానికి సుమారు 60 లక్షలు ఖర్చు అయ్యేది, కానీ అతని బలం పెద్ద సంఖ్యలో ఫిరంగులు, అతను జాగ్రత్తగా నిర్వహించే భారీ ఆయుధాల సరఫరాలో ఉంది, సాంప్రదాయ రాజ్పుత్ కత్తి. కవచానికి బదులుగా అగ్గిపెట్టెలతో తన పాదాలను ఆయుధంగా ఉంచే అతని పాలన-భారత యుద్ధంలో తుపాకులు ప్రవేశపెట్టిన మార్పును ముందుగానే గుర్తించడం, తన సైన్యం అగ్ని-శక్తిని గరిష్ట స్థాయికి పెంచడం ద్వారా కొత్త యుద్ధానికి తనను తాను సిద్ధం చేసుకోవడం అతనికి జ్ఞానం ఉంది, తద్వారా అతను మీర్జా నజాఫ్ ఖాన్, మహద్జీ సింథియా, టిప్పు సుల్తాన్ వంటి తరువాతి భారత పాలకుల విజయాన్ని ఊహించాడు. జై సింగ్ తన రాజధానిని జైపూర్కు మార్చడానికి ముందు సృష్టించిన ప్రయోగాత్మక ఆయుధం, జైవానా, ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద చక్రాల ఫిరంగి కలిగి ఉంది. 1732లో, జై సింగ్, మాల్వా గవర్నర్గా, 30,000 మంది సైనికుల బలగాన్ని నిర్వహించి, సమానంగా గుర్రపు సైనికులు, పాదచారులుగా విభజించబడ్డాడు. ఈ సంఖ్యలో ఆగ్రా, అజ్మీర్లోని సుబాహ్లలో లేదా అతని స్వంత రాజ్యాలు కోట రక్షణ దళాలలో అతని దళాలు చేర్చబడలేదు.
రాజ్పుతానాలో దౌత్యత
[మార్చు]
జై సింగ్ సాయుధ బలం ఆయనను ఉత్తర భారతదేశంలో అత్యంత బలీయమైన పాలకుడిగా చేసింది, ఇతర రాజులందరూ రక్షణ కోసం, సామ్రాజ్య ఆస్థానంలో తమ ప్రయోజనాలను ప్రోత్సహించడానికి ఆయన వైపు చూశారు. వేగంగా విస్తరిస్తున్న మరాఠా రాజ్యం, ఉత్తరాన వారి దాడులు రాజపుత్ర నాయకులలో ఆందోళన కలిగించడంతో, ఈ ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కోవటానికి జై సింగ్ హుర్దా (1734) వద్ద రాజపుత్ర పాలకుల సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు, కానీ దాని నుండి ఏమీ జరగలేదు. 1736లో పేష్వా బాజీ రావు మేవార్ రాజ్యంపై కప్పం విధించాడు. మరాఠా విస్తరణను మరింత అడ్డుకోవడానికి, సవాయి జై సింగ్ జైపూర్ నేతృత్వంలో స్థానిక ఆధిపత్యాన్ని, రాజ్పుతానాలో రాజకీయ సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని ప్రణాళిక వేశారు. ఈ దిశగా, అతను మాల్వా పీఠభూమిలోని బూందీ, రాంపురాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, మేవార్తో సంబంధాన్ని బలోపేతం చేశాడు. బికనీర్ & జోధ్పూర్ రాథోర్ల వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకున్నాడు. ఈ సగం విజయవంతమైన ప్రయత్నాలు ఇతర రాజపుత్ర వంశాల వెన్నుముకను కఠినతరం చేశాయి, వారు సహాయం కోసం మరాఠాల వైపు మొగ్గు చూపారు, తత్ఫలితంగా రాజస్థాన్పై ఆ రాష్ట్ర ఆధిపత్యాన్ని వేగవంతం చేశారు. గంగ్వానా యుద్ధం తరువాత రాజ్పుతానాలో జై సింగ్ ఆశయాలు విఫలమయ్యాయి.
మరణం & వారసత్వం
[మార్చు]గంగ్వానా యుద్ధం జై సింగ్ చివరి ముఖ్యమైన యుద్ధం. వృద్ధాప్యం కొన్ని ఆరోగ్య సమస్యల కారణంగా అతను రెండు సంవత్సరాల తరువాత 1743లో మరణించాడు. మాధో సింగ్ తరువాత మార్వార్ కు చెందిన భక్త్ సింగ్కు విషం ఇచ్చి తన తండ్రికి ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు. జైపూర్కు ఉత్తరాన ఉన్న గైటోర్లోని రాయల్ శ్మశానవాటికలో జై సింగ్ అంత్యక్రియలు జరిగాయి. ఆయన తరువాత ఆయన కుమారుడు ఈశ్వరీ సింగ్ అధికారంలోకి వచ్చాడు.[17][18][19]
సమాజం, సంస్కృతి& విజ్ఞాన శాస్త్రానికి తోడ్పాటు
[మార్చు]అశ్వమేధ యాగాలు (1716) [ 20 ], వాజపేయ (1734) వంటి పురాతన వేద వేడుకలను నిర్వహించిన శతాబ్దాలలో జై సింగ్ మొదటి హిందూ పాలకుడు; రెండు సందర్భాలలోనూ, విస్తారమైన మొత్తాలను దానధర్మాలుగా పంపిణీ చేశాడు. వైష్ణవ శాఖకు చెందిన నింబార్క సంప్రదాయంలో దీక్ష పొందిన ఆయన సంస్కృత అభ్యాసాన్ని ప్రోత్సహించారు, హిందూ సమాజంలో సంస్కరణలను ప్రారంభించాడు, వాటిలో సతి రద్దు రాజపుత్ర వివాహాలకు సంబంధించిన వ్యర్థ ఖర్చులను తగ్గించడం ఉన్నాయి. జై సింగ్ పట్టుబట్టడంతోనే ఔరంగజేబు (1679) హిందూ జనాభాపై విధించిన ద్వేషపూరిత జాజియా పన్నును చివరకు 1720లో చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షా రద్దు చేశాడు. గయలో 1728లో హిందువులపై తీర్థయాత్ర పన్నును కూడా ఉపసంహరించుకోవాలని జై సింగ్ ఆయనపై ఒత్తిడి తెచ్చాడు.
1719లో మొఘల్ చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షా ఆస్థానంలో గందరగోళ వివాదానికి ఆయన సాక్షిగా నిలిచాడు. చక్రవర్తి ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించగల శుభ తేదీని నిర్ణయించడానికి ఉద్దేశించిన ఖగోళ గణనలకు సంబంధించిన వాదన. ఈ చర్చ ఖగోళ శాస్త్రం అనే అంశంపై దేశానికి అవగాహన కల్పించాల్సిన అవసరం ఉందని జై సింగ్ విశ్వసించడానికి దారితీసింది. అతని ఆసక్తిని 1702 లోనే అతని శిక్షకుడు జగన్నాథ సామ్రాట్ ప్రేరేపించి ఉండవచ్చు. స్థానిక యుద్ధాలు, విదేశీ దండయాత్రలు, పర్యవసానంగా గందరగోళం ఉన్నప్పటికీ, జై సింగ్ ఖగోళ పరిశీలనాలయాలను నిర్మించడానికి సమయం, శక్తిని కనుగొన్నాడు.[19]
ఢిల్లీ, మధుర (తన ఆగ్రా ప్రావిన్స్ బెనారస్, ఉజ్జయిని (తన మాల్వా ప్రావిన్స్ రాజధాని), తన సొంత రాజధాని జైపూర్ ఇటువంటి ఐదు భవనాల నిర్మాణానికి ఆయన ఆదేశించారు. ఆయన ఖగోళ పరిశీలనలు చాలా ఖచ్చితమైనవి. ప్రజలు ఖగోళ పరిశీలనలు చేయడానికి వీలుగా ఆయన జిజ్-ఇ-ముహమ్మద్షాహి అనే పేరుతో పట్టికలు రూపొందించారు. యూక్లిడ్ యొక్క ఎలిమెంట్స్ ఆఫ్ జామెట్రీ యొక్క సంస్కృత అనువాదం, త్రికోణమితి మీద అనేక రచనలు, సంవర్గమానం నిర్మాణం ఉపయోగంపై నేపియర్ చేసిన పనిని ఆయన ప్రేరేపించాడు.[20] ప్రధానంగా భారతీయ ఖగోళ శాస్త్రంపై ఆధారపడిన ఆయన అబ్జర్వేటరీలను గ్రహణాలు, ఇతర ఖగోళ సంఘటనలను ఖచ్చితంగా అంచనా వేయడానికి ఉపయోగించారు. ఆయన అబ్జర్వేటరీలలో ఉపయోగించిన పరిశీలన పద్ధతులు, పరికరాలు ఆయన తన అబ్జర్వేటరీలకు ఆహ్వానించిన యూరోపియన్ జెస్యూట్ ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు ఉపయోగించిన వాటి కంటే కూడా ఉన్నతమైనవి.[21][22] జంతర్ మంతర్ అని పిలువబడే వాటిలో రామ్ యంత్రం (ఒక స్థూపాకార భవనం, దాని మధ్యలో ఒక స్తంభం, ఒక తెరచిన పైభాగం), జై ప్రకాష్ (ఒక పుటాకార అర్ధగోళం), సామ్రాట్ యంత్ర (దిగంశా యంత్రం), (రెండు వృత్తాకార గోడలతో చుట్టుముట్టబడిన ఒక స్తంభం), నరీవలయ యంత్రం (స్థూపాకార డయల్) ఉన్నాయి.
సామ్రాట్ యంత్ర ఒక భారీ సూర్యకాంతి. స్థానిక సమయాన్ని అంచనా వేయడానికి, ధ్రువ నక్షత్రాన్ని గుర్తించడానికి, ఖగోళ వస్తువుల క్షీణత కొలవడానికి దీనిని ఉపయోగించవచ్చు. ఖగోళ వస్తువుల ఎత్తు, అజిముత్ను కొలవడానికి రామ యంత్రాన్ని ఉపయోగించవచ్చు. ఈ ప్రదేశం యొక్క అక్షాంశాన్ని కొలవడానికి శాంకువంత్రాన్ని ఉపయోగించవచ్చు .[23]
జై సింగ్ సాధించిన గొప్ప విజయం ఏమిటంటే, జైపూర్ నగరాన్ని (మొదట సంస్కృతంలో జై నగర అని, తరువాత 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బ్రిటిష్ వారు 'విజయ నగరం' గా, తరువాత 'పింక్ సిటీ' గా పిలిచేవారు) నిర్మించడం.[24] ప్రణాళికాబద్ధమైన ఈ నగరం తరువాత భారత రాష్ట్రమైన రాజస్థాన్ రాజధానిగా మారింది. 1727లో మాత్రమే లాంఛనప్రాయంగా పునాది రాయి వేయబడినప్పటికీ, కొత్త రాజధాని నిర్మాణం 1725 లోనే ప్రారంభమైంది. 1733 నాటికి, కచవాహాల రాజధానిగా అంబర్ స్థానంలో జైపూర్ అధికారికంగా మారింది. 3000 BCE నాటి పురావస్తు శిధిలాలలో కనుగొనబడిన పురాతన హిందూ గ్రిడ్ నమూనాపై నిర్మించబడింది, దీనిని విద్యాధర్ భట్టాచార్య రూపొందించారు, ఆయన నగర ప్రణాళిక,వాస్తుశిల్పం (శిల్ప-సూత్రాలు) పై పురాతన సంస్కృత మాన్యువల్ల చదువుకున్నారు. భారతదేశం నలుమూలల నుండి వచ్చిన వ్యాపారులు ఈ గొప్ప నగరం సాపేక్ష భద్రతలో స్థిరపడ్డారు, మందపాటి గోడలు, 17,000 మంది సైనిక స్థావరం (తగినంత ఫిరంగులతో సహా) ద్వారా రక్షించబడ్డారు. కవికళానిధి దేవర్షి శ్రీకృష్ణ భట్ రచించిన సంస్కృత ఇతిహాసం 'ఈశ్వర్ విలాస్ మహాకావ్య' జైపూర్ నగర నిర్మాణంతో సహా ఆ కాలంలోని వివిధ ముఖ్యమైన సంఘటనలను వివరంగా వివరిస్తుంది.[25]
జాన్ నేపియర్ వంటి వ్యక్తుల రచనలను కూడా జై సింగ్ అనువదించారు. ఈ బహుళ విజయాలకు గాను రెండవ జై సింగ్ 18వ శతాబ్దపు భారతదేశపు అత్యంత జ్ఞానోదయమైన రాజుగా ఈ తేదీ వరకు గుర్తుండిపోయాడు. ఈ రోజుల్లో జైపూర్, వారణాసి, ఉజ్జయిని జై సింగ్ అబ్జర్వేటరీలు పనిచేస్తున్నాయి. ఢిల్లీలో ఉన్న ఒక్కటి మాత్రమే పనిచేయడం లేదు, మధురలో ఉన్నది చాలా కాలం క్రితం అదృశ్యమైంది.[26]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ 1.0 1.1 Sarkar, Jadunath (1994) A History of Jaipur, New Delhi: Orient Blackswan, ISBN 81-250-0333-9, pp. 171, 173
- ↑ Sarkar, Jadunath (1984, reprint 1994) A History of Jaipur, New Delhi: Orient Longman, ISBN 81-250-0333-9, p. 171
- ↑ Harnath Singh, Jaipur and its Environs (1970), p. 9
- ↑ Andrew Topsfield (2000). Court Painting in Rajasthan. Marg. p. 50. ISBN 978-81-85026-47-3.
- ↑ Andrew Topsfield (2000). Court Painting in Rajasthan. Marg. p. 50. ISBN 978-81-85026-47-3.
- ↑ Prahlad Singh; Kalyan Dutt Sharma (1978). Stone observatories in India, erected by Maharaja Sawai Jai Singh of Jaipur. Bharata Manisha. p. 57.
- ↑ Ajay Verghese (2016). The Colonial Origins of Ethnic Violence in India. Stanford University Press. p. 64. ISBN 978-0-8047-9817-4.
- ↑ Yamini Narayanan (2014). Religion, Heritage and the Sustainable City: Hinduism and urbanisation in Jaipur. Routledge. p. 106. ISBN 978-1-135-01269-4.
- ↑ Catherine B Asher (2008). "Excavating Communalism: Kachhwaha Rajadharma and Mughal Sovereignty". In Rajat Datta (ed.). Rethinking a Millennium: Perspectives on Indian History from the Eighth to the Eighteenth Century : Essays for Harbans Mukhia. Aakar Books. p. 232. ISBN 978-81-89833-36-7.
- ↑ Virendra Nath Sharma (1995). Sawai Jai Singh and His Astronomy. Motilal Banarsidass Publ. pp. 2, 98. ISBN 978-81-208-1256-7.
- ↑ Chandara, Bipan. History of Modern India. Orient Black Swan.
- ↑ Sarkar, Jadunath (1984, reprint 1994) A History of Jaipur, New Delhi: Orient Longman, ISBN 81-250-0333-9, p. 157
- ↑ R.K. Gupta, S.R. Bakshi (2008). Studies In Indian History: Rajasthan Through The Ages The Heritage Of Rajputs (1st ed.). Sarup and sons. pp. 92–93. ISBN 978-81-76258-418.
- ↑ Sarkar, Jadunath (1984, reprint 1994) A History of Jaipur, New Delhi: Orient Longman, ISBN 81-250-0333-9, p. 175
- ↑ R.K. Gupta, S.R. Bakshi (2008). Studies In Indian History: Rajasthan Through The Ages The Heritage Of Rajputs (1st ed.). Sarup and sons. pp. 129–130. ISBN 9788176258418.
- ↑ 16.0 16.1 "Military History & Fiction: Malwa and Gujarat". horsesandswords.blogspot.com. Archived from the original on 20 May 2007. Retrieved 30 June 2022.
- ↑ Sarkar, Jadunath (1964). texts Fall Of The Mughal Empire. Vol. 1. Orient BlackSwan. p. 150. ISBN 978-8125032458.
{{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (help) - ↑ Vir Vinod, Rajasthan Through the Ages By R.K. Gupta, S.R. Bakshi p. 156
- ↑ 19.0 19.1 Pingree. "An Astronomer's Progress".
- ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
- ↑ Sharma, Virendra Nath (1995), Sawai Jai Singh and His Astronomy, Motilal Banarsidass Publ., pp. 8–9, ISBN 81-208-1256-5
- ↑ Baber, Zaheer (1996), The Science of Empire: Scientific Knowledge, Civilization, and Colonial Rule in India, State University of New York Press, pp. 82–90, ISBN 0-7914-2919-9
- ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
- ↑ Tillotson, Giles (2006). Jaipur Nama: Tales From The Pink City. Penguin Random House India. ISBN 9789387625167.
- ↑ ‘Īśvara Vilāsa Mahākāvya’, Ed. Bhatt Mathuranath Shastri, Jagdish Sanskrit Pustakalaya, Jaipur, 2006. He was born in 1686, Rajasthan. He was a great Indian astronomer, architect, and a mathematician he ascended the throne of Amber at age of 13. At age of 15, he was honoured with title of Sawai meaning One And A quarter he built five jantar mantars, four of which are situated in Ujjain, varanasi, delhi, jaipur . while the one in Mathura no more exists he himself designed the three major instruments known as Ram Yantra, Samrat Yantra and Jai Prakash. Samrat Yantra is basically a huge sundial. Its accuracy is up to half a minute. He planned and built the city of Jaipur in 1727, which is a model of town planning and architecture.
- ↑ Sharma, Virendra Nath (1995), Sawai Jai Singh and His Astronomy, Motilal Banarasidass, ISBN 81-208-1256-5