సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రము
సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం (Social psychology) అనేది ఇతరుల వాస్తవ, ఊహాజనిత లేదా పరోక్ష ఉనికి వల్ల వ్యక్తుల ఆలోచనలు, భావాలు, మరియు ప్రవర్తనలు ఎలా ప్రభావితమవుతాయో వివరించే ఒక శాస్త్రీయ అధ్యయనం.[1]
సాధారణంగా సమాజ శాస్త్రం (Sociology) లో కూడా ఇలాంటి అంశాలే ఉన్నప్పటికీ, మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలోని ఈ విభాగం సమాజం కంటే 'వ్యక్తి' (Individual) మీద ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుంది. సామాజిక నిర్మాణం, social structure మరియు సంస్కృతి వంటివి మనిషి యొక్క వ్యక్తిత్వం మీద, ప్రవర్తన మీద మరియు సామాజిక శ్రేణులలో (Social hierarchies) వారి స్థానం మీద ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో ఇది వివరిస్తుంది. ఈ శాస్త్రం ప్రధానంగా ప్రయోగశాల పరిశోధనలు (Laboratory research) మరియు ప్రయోగాత్మక పద్ధతుల మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.
సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు మానవ ప్రవర్తనను మానసిక స్థితిగతులు మరియు సామాజిక పరిస్థితుల మధ్య ఉన్న సంబంధంగా వివరిస్తారు. ఆలోచనలు, భావాలు ఏ పరిస్థితులలో కలుగుతాయి, మరియు అవి సామాజిక పరస్పర చర్యలను (Social interactions) ఎలా మారుస్తాయో వీరు నిశితంగా పరిశీలిస్తారు.[2]
చరిత్ర (History)
[మార్చు]19వ శతాబ్దం
[మార్చు]19వ శతాబ్దంలో సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఒక ప్రత్యేక విభాగంగా గుర్తింపు పొందడం మొదలైంది. ఆ కాలంలో శాస్త్రవేత్తలు మానవ స్వభావానికి సంబంధించిన వివిధ అంశాలకు నిర్దిష్టమైన కారణాలను వెతకడం ప్రారంభించారు. వారు మానవ ప్రవర్తనను శాస్త్రీయంగా విశ్లేషించడానికి ప్రయత్నించారు.[3] 1898లో నార్మన్ ట్రిపులెట్ నిర్వహించిన ప్రయోగం ఈ రంగంలో మైలురాయిగా నిలిచింది. ఒక వ్యక్తి ఒంటరిగా పని చేస్తున్నప్పుడు కంటే, ఇతరుల సమక్షంలో ఉన్నప్పుడు వేగంగా పని చేస్తారని ఆయన నిరూపించారు. దీనినే 'సామాజిక సులభతరం' (Social facilitation) అని పిలుస్తారు.[4]
20వ శతాబ్దం
[మార్చు]వోల్ఫ్గ్యాంగ్ స్ట్రోబ్ ప్రకారం, ఆధునిక సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం 1924లో ఫ్లాయిడ్ ఆల్పోర్ట్ రాసిన పాఠ్యపుస్తకంతో ఒక రూపు సంతరించుకుంది. ఆయన దీనిని సామాజిక ప్రవర్తన యొక్క ప్రయోగాత్మక అధ్యయనంగా నిర్వచించారు.[5]
కుర్ట్ లెవిన్ మరియు ఆయన శిష్యులు చేసిన పరిశోధనలు ఈ రంగాన్ని ఎంతో ప్రభావితం చేశాయి.[6] రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, సైన్యం కోసం ప్రచారాలు (Propaganda) మరియు ఒప్పించడం (Persuasion) వంటి అంశాలపై సైకాలజిస్టులు పని చేశారు. యుద్ధం తర్వాత, లింగ వివక్ష మరియు జాతి వివక్ష (Racial prejudice) వంటి సామాజిక సమస్యలపై పరిశోధనలు ఊపందుకున్నాయి.[7]
1960లలో కాగ్నిటివ్ డిసోనెన్స్ (Cognitive dissonance), దూకుడు (Aggression), మరియు సామాజిక పరిస్థితులు మనిషిని ఎలా మారుస్తాయో అధ్యయనం చేయడం మొదలైంది. అయితే 1970లలో ప్రయోగశాల పరిశోధనలలోని నైతిక విలువలపై (Ethics) తీవ్రమైన చర్చలు జరిగాయి. దీనివల్ల ఈ శాస్త్రం మరింత పరిణతి చెందింది.
21వ శతాబ్దం
[మార్చు]ప్రస్తుత కాలంలో పరిశోధనలు అత్యంత కఠినమైన నైతిక నియమాల మధ్య జరుగుతున్నాయి. ఆధునిక పరిశోధకులు అట్రిబ్యూషన్ (Attribution), సామాజిక సంజ్ఞానం (Social cognition), మరియు స్వీయ-భావన (Self-concept) వంటి అంశాలపై ఆసక్తి చూపుతున్నారు.[8]ముఖ్యంగా కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో, సామాజిక దూరం మరియు భయం వంటివి ప్రజల ప్రవర్తనను ఎలా మార్చాయో శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనం చేశారు. ఈ శాస్త్రం ఇప్పుడు ఆరోగ్యం, విద్య మరియు పని ప్రదేశాలలో కూడా అన్వయించబడుతోంది.
ప్రధాన సిద్ధాంతాలు- భావనలు
[మార్చు]వైఖరులు (Attitudes)
[మార్చు]సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలో, వైఖరి అనేది ఒక విషయం లేదా వ్యక్తి పట్ల మనకు ఉండే నేర్చుకున్న మూల్యాంకనం.[9] మనం దేనినైనా ఇష్టపడటం లేదా అయిష్టపడటం అనేవి వైఖరులే. ఉదాహరణకు, ఒక రాజకీయ పార్టీ సిద్ధాంతాలను నమ్మడం.
లియోన్ ఫెస్టెంజర్ ప్రతిపాదించిన 'కాగ్నిటివ్ డిసోనెన్స్' సిద్ధాంతం ప్రకారం, మన ఆలోచనలు పరస్పర విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు మనలో ఒక రకమైన అసౌకర్యం కలుగుతుంది. దీనివల్ల మనం మన ప్రవర్తనను లేదా ఆలోచనలను మార్చుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాం.[10]
ఒప్పించడం (Persuasion)
[మార్చు]మనుషుల వైఖరిని లేదా ప్రవర్తనను మార్చడానికి చేసే ప్రయత్నమే ఒప్పించడం. ఇందులో ఐదు ముఖ్యాంశాలు ఉంటాయి:[11]
కమ్యూనికేషన్: మాట్లాడే వ్యక్తి యొక్క నమ్మకం మరియు ఆకర్షణ. సందేశం: తర్కం లేదా భయం వంటి భావోద్వేగాలతో కూడిన సమాచారం. శ్రోతలు: వినేవారి వయస్సు మరియు వ్యక్తిత్వం. మాధ్యమం: టీవీ, రేడియో, ఇంటర్నెట్ లేదా ముఖాముఖి చర్చ. సందర్భం: పరిస్థితి మరియు వాతావరణం.
సామాజిక సంజ్ఞానం
[మార్చు]ఇతరుల గురించి మనం సమాచారాన్ని ఎలా సేకరిస్తాం, ఎలా గుర్తుంచుకుంటాం అనేదే సామాజిక సంజ్ఞానం.[12] ఇందులో ముఖ్యమైనది 'అట్రిబ్యూషన్' (Attribution). మనం చేసే పనులకు లేదా ఇతరులు చేసే పనులకు మనం చెప్పుకునే కారణాలనే అట్రిబ్యూషన్ అంటారు. ఇందులో 'ఫండమెంటల్ అట్రిబ్యూషన్ ఎర్రర్' అనే ఒక లోపం ఉంది. అంటే ఇతరులు చేసే తప్పులకు వారి వ్యక్తిత్వమే కారణమని, మనం చేసే తప్పులకు మాత్రం పరిస్థితులు కారణమని అనుకోవడం.
స్వీయ-భావన (Self-concept)
[మార్చు]మన గురించి మనకు ఉండే నమ్మకాలే స్వీయ-భావన. డారిల్ బెమ్ యొక్క 'సెల్ఫ్-పర్సెప్షన్ థియరీ' ప్రకారం, మన సొంత ప్రవర్తనను మనం గమనించడం ద్వారా మన గురించి మనకు అవగాహన కలుగుతుంది.[13]
సామాజిక ప్రభావం (Social influence)
[మార్చు]ఒక వ్యక్తి ఇతరుల వల్ల తన ప్రవర్తనను మార్చుకోవడాన్ని సామాజిక ప్రభావం అంటారు. ఇందులో మూడు రకాలు ఉంటాయి:
అనుగుణ్యత (Conformity): గుంపులోని అందరిలాగే ప్రవర్తించడం.
అనుకూలత (Compliance): ఎవరైనా అడిగినప్పుడు ఆ పని చేయడం.
విధేయత (Obedience): పై అధికారుల ఆదేశాలను పాటించడం.
సమూహ గతిశీలత (Group dynamics)
[మార్చు]
సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు గుంపుల ప్రవర్తనను (Crowd behavior) అధ్యయనం చేస్తారు. ఒక సమూహంలో ఉండటం వల్ల వ్యక్తులకు ఒక కొత్త గుర్తింపు లభిస్తుంది. కొన్నిసార్లు గుంపులో ఉండటం వల్ల మనిషి తన సొంత స్పృహను కోల్పోయి, అనామకుడిగా (Anonymity) భావిస్తాడు. దీనివల్ల కొన్నిసార్లు ప్రమాదకరమైన పనులకు కూడా పాల్పడే అవకాశం ఉంటుంది.[14]
వ్యక్తుల మధ్య ఆకర్షణ (Interpersonal attraction)
[మార్చు]
మనుషులు ఒకరినొకరు ఇష్టపడటానికి కారణమయ్యే అంశాలను ఇది వివరిస్తుంది. సమానత్వం (Similarity) అనేది ఇందులో చాలా ముఖ్యమైనది. మనలాంటి ఆలోచనలు, అలవాట్లు ఉన్నవారిని మనం ఎక్కువగా ఇష్టపడతాం.[15]రాబర్ట్ స్టెర్న్బర్గ్ ప్రేమలో మూడు భాగాలు ఉంటాయని చెప్పారు: సాన్నిహిత్యం, అభినివేశం మరియు నిబద్ధత.[16]
పరిశోధనా పద్ధతులు
[మార్చు]సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం అనేది ఒక అనుభవపూర్వక శాస్త్రం (Empirical science). ఇది ప్రయోగాలు మరియు గణాంకాల (Statistics) మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.
శాస్త్రవేత్తలు ప్రధానంగా నియంత్రిత ప్రయోగాలు (Controlled experiments) చేస్తారు. ఇందులో కొన్ని అంశాలను (Independent variables) మార్చడం ద్వారా ఫలితాల్లో (Dependent variable) ఎలాంటి మార్పులు వస్తాయో గమనిస్తారు. అలాగే సర్వేల ద్వారా పెద్ద ఎత్తున ప్రజల అభిప్రాయాలను సేకరిస్తారు.
అయితే, చాలా పరిశోధనలు కేవలం విశ్వవిద్యాలయాల్లో చదివే విద్యార్థుల మీద మాత్రమే జరగడం ఒక లోపంగా పరిగణించబడుతోంది. దీనివల్ల వచ్చే ఫలితాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా అందరికీ వర్తిస్తాయని చెప్పలేము.[17]
ప్రసిద్ధ ప్రయోగాలు
[మార్చు]ఆష్ అనుగుణ్యత ప్రయోగం
[మార్చు]
సోలమన్ ఆష్ నిర్వహించిన ఈ ప్రయోగంలో, ఒక గదిలో ఉన్న అందరూ తప్పుడు సమాధానం చెబితే, చివరి వ్యక్తి కూడా తన కళ్లకు నిజం కనిపిస్తున్నా మెజారిటీ ప్రజల కోసం తప్పుడు సమాధానమే చెప్పాడు. అంటే ప్రజలు గుంపులో ఉన్నప్పుడు వారి సొంత నిర్ణయాల కంటే ఇతరుల నిర్ణయాలకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తారు.[18]
మిల్గ్రామ్ విధేయత ప్రయోగం (Milgram experiment)
[మార్చు]
స్టాన్లీ మిల్గ్రామ్ చేసిన ఈ ప్రయోగం మనిషి యొక్క విధేయతను పరీక్షించింది. అధికారుల ఆదేశాల మేరకు సామాన్య మనుషులు కూడా ఇతరులకు హాని చేయడానికి సిద్ధపడతారని ఇది నిరూపించింది.[19]
బాండూరా బోబో డాల్ ప్రయోగం (Bandura's Bobo doll)
[మార్చు]అల్బెర్ట్ బాండూరా పిల్లలు ఇతరులను చూసి దూకుడుగా ఎలా ప్రవర్తిస్తారో (Imitation) ఈ ప్రయోగం ద్వారా నిరూపించారు. ఒక బొమ్మను కొడుతున్న పెద్దలను చూసిన పిల్లలు, తాము కూడా ఆ బొమ్మను అలాగే కొట్టడం మొదలుపెట్టారు.[20]
నైతిక విలువలు (Ethics)
[మార్చు]మునపటి కాలంలో జరిగిన కొన్ని ప్రయోగాలు (ఉదాహరణకు మిల్గ్రామ్ ప్రయోగం) నేటి కాలంలో నైతికంగా తప్పుగా పరిగణించబడుతున్నాయి. ఎందుకంటే అవి ప్రయోగంలో పాల్గొనే వ్యక్తులను తీవ్రమైన మానసిక ఒత్తిడికి గురి చేస్తాయి. ప్రస్తుతం ప్రతి ప్రయోగం 'ఇన్స్టిట్యూషనల్ రివ్యూ బోర్డ్' (IRB) అనుమతి తీసుకోవాలి. పాల్గొనేవారికి ప్రయోగం ముగిసిన తర్వాత అన్ని విషయాలను వివరించాలి (Debriefing).[21]
పునరావృత సంక్షోభం (Replication crisis)
[మార్చు]సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రంలో వెలువడిన అనేక పాత పరిశోధనలు ఇప్పుడు మళ్లీ చేసినప్పుడు ఒకే రకమైన ఫలితాలను ఇవ్వడం లేదు. దీనినే 'రెప్లికేషన్ క్రైసిస్' అని అంటారు. దీనివల్ల శాస్త్రవేత్తలు తమ పరిశోధనా పద్ధతులను మరింత పకడ్బందీగా మార్చుకుంటున్నారు.[22]
"WEIRD" సమస్య
[మార్చు]చాలా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పరిశోధనలు పాశ్చాత్య (Western), విద్యావంతులైన (Educated), పారిశ్రామిక (Industrialized), సంపన్న (Rich), మరియు ప్రజాస్వామ్య (Democratic) దేశాలలోనే జరుగుతున్నాయి. దీనివల్ల వచ్చే ఫలితాలు ప్రపంచంలోని మిగిలిన ప్రాంతాల ప్రజల ప్రవర్తనను సరిగ్గా ప్రతిబింబించకపోవచ్చు. దీనినే 'WEIRD' సమస్య అంటారు.[23]
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు (References)
[మార్చు]- ↑ Allport, G. W (1985). "The Historical Background of Social Psychology". In G. Lindzey and E. Aronson (ed.). The Handbook of Social Psychology. New York: McGraw Hill. p. 5.
- ↑ Karimova, Nazakat (2022-12-15). "Socio-Psychological mechanisms of the interactive relationship between ideology and public psychology" (PDF). Metafizika Journal (in అజర్బైజాని). 5 (4): 38–53. eISSN 2617-751X. ISSN 2616-6879. OCLC 1117709579. Archived from the original (PDF) on 2022-11-12. Retrieved 2022-10-14.
- ↑ Gergen, K. J. (1973). "Social Psychology as History". Journal of Personality and Social Psychology. 26 (2): 309–320. doi:10.1037/h0034436. Archived from the original on 22 October 2019. Retrieved 17 November 2019.
- ↑ Triplett, Norman (1898). "The dynamogenic factors in pacemaking and competition". American Journal of Psychology. 9 (4): 507–533. doi:10.2307/1412188. JSTOR 1412188. S2CID 54217799.
- ↑ Stroebe, W (2012). "The truth about Triplett (1898), but nobody seems to care". Perspectives on Psychological Science. 7 (1): 54–57. doi:10.1177/1745691611427306. PMID 26168422.
- ↑ "Kurt Lewin: groups, experiential learning and action research – infed.org". infed.org. Archived from the original on 27 January 2013. Retrieved 2024-10-10.
- ↑ Howard, Judith A. (August 2000). "Social Psychology of Identities". Annual Review of Sociology. 26 (1): 367–393. doi:10.1146/annurev.soc.26.1.367. ISSN 0360-0572.
- ↑ Gecas, Viktor (1982). "The Self-Concept". Annual Review of Sociology. 8: 1–33. doi:10.1146/annurev.so.08.080182.000245. ISSN 0360-0572. JSTOR 2945986.
- ↑ Sison, Erick Louie A. (2008). The Dynamics of Persuasion. New York: Lawrence Erlbaum.
- ↑ Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. California: Stanford University Press.
- ↑ Myers, David (2010). Social Psychology (10th ed.). New York: McGraw-Hill. pp. 234–253. ISBN 978-0-07-337066-8.
- ↑ DeLamater, John D.; et al. (8 July 2014). Social Psychology. Avalon. ISBN 978-0-8133-4951-0. OCLC 883566075.
- ↑ Bem, Daryl J. (1972). "Self-Perception Theory". Self Perception Theory. Advances in Experimental Social Psychology. Vol. 6. Academic Press. pp. 1–62. doi:10.1016/S0065-2601(08)60024-6. ISBN 978-0-12-015206-3.
- ↑ Forsyth, Donelson R. (2006). Group Dynamics (4th ed.). Belmont, CA: Thomson-Wadworth. ISBN 978-0-495-00729-6. OCLC 1035146459.
- ↑ Byrne, Donn (1961). "Interpersonal attraction and attitude similarity". Journal of Abnormal and Social Psychology. 62 (3): 713–15. doi:10.1037/h0044721. PMID 13875334.
- ↑ Sternberg, Robert J (1986). "A Triangular Theory of Love" (PDF). Psychological Review. 93 (2). APA: 119–35. doi:10.1037/0033-295X.93.2.119. S2CID 7047234.
- ↑ Sears, David O. (1986). "College Sophomores in the Laboratory: Influences of a Narrow Data Base on Social Psychology's View of Human Nature" (PDF). Journal of Personality and Social Psychology. 51 (3). APA: 515–530. Bibcode:1986JPSP...51..515S. doi:10.1037/0022-3514.51.3.515. S2CID 14408635.
- ↑ Asch, Solomon E. (1955). "Opinions and Social Pressure" (PDF). Scientific American. 193 (5): 31–35. Bibcode:1955SciAm.193e..31A. doi:10.1038/scientificamerican1155-31. S2CID 4172915. Archived from the original (PDF) on 2 ఫిబ్రవరి 2021. Retrieved 24 April 2020.
- ↑ Milgram, Stanley (1975). Obedience to Authority: An Experimental View. New York: Harper & Row. ISBN 978-0-06-090475-3.
- ↑ Bandura, Albert; Ross, D; Ross, S.A (1961). "Transmission of aggression through imitation of aggressive models" (PDF). Journal of Abnormal and Social Psychology. 63 (3): 575–82. doi:10.1037/h0045925. PMID 13864605. S2CID 18361226. Archived from the original (PDF) on 2018-03-06. Retrieved 2026-03-31.
- ↑ Kimmel, Allan J. (2012). "Deception in research". APA handbook of ethics in psychology, Vol 2: Practice, teaching, and research. pp. 401–421. doi:10.1037/13272-019. ISBN 978-1-4338-1002-2.
- ↑ Open Science Collaboration (2015). "Estimating the reproducibility of psychological science" (PDF). Science. 349 (6251) aac4716. American Association for the Advancement of Science. doi:10.1126/science.aac4716. hdl:10722/230596. PMID 26315443. S2CID 218065162. Retrieved 24 April 2020 – via HKU Scholars Hub.
- ↑ Rad, Mostafa Salari; Martingano, Alison Jane; Ginges, Jeremy (2018-11-05). "Toward a psychology of Homo sapiens: Making psychological science more representative of the human population". Proceedings of the National Academy of Sciences. 115 (45): 11401–11405. Bibcode:2018PNAS..11511401R. doi:10.1073/pnas.1721165115. ISSN 0027-8424. PMC 6233089. PMID 30397114.
