Jump to content

సిక్కు సామ్రాజ్యం

వికీపీడియా నుండి
Sikh Empire

1799–1849
నినాదం: ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ
Akāl Sahāi
"With God's Grace"
గీతం: ਦੇਗ ਤੇਗ ਫ਼ਤਿਹ
Dēg Tēg Fateh
"Victory to Charity and Arms"
The Sikh Empire c. 1839, at the time of Ranjit Singh's death
The Sikh Empire c. 1839, at the time of Ranjit Singh's death
స్థాయిEmpire
రాజధాని
అధికార భాషలుPersian (court, administration)[1][2][3]
Common languagesPunjabi (language of the Nobility)
మతం
ప్రభుత్వంFederal monarchy
Maharaja 
• 1801–1839
Ranjit Singh (first)
• 1843–1849
Duleep Singh (last)
Regent 
• 1840–1841
Chand Kaur
• 1843–1846
Jind Kaur
Vizier 
• 1799–1818
Khushal Singh (first)
• 1846
Gulab Singh (last)
చారిత్రిక కాలంEarly modern period
• Capture of Lahore by Ranjit Singh
7 July 1799
29 March 1849
విస్తీర్ణం
1839[5]520,000 km2 (200,000 sq mi)
జనాభా
• 1800s
12,000,000[6]
ద్రవ్యంNanakshahi Sikke
Preceded by		 Succeeded by
Sikh Confederacy
Durrani Empire
Kangra State
Jaswan State
Guler State
Nurpur kingdom
Datarpur State
Sial dynasty
Maqpon dynasty
Namgyal dynasty
Jammu State
Chattha State
Punjab Province (British India)
Jammu and Kashmir (princely state)
Today part of

సిక్కు సామ్రాజ్యం [7]అనేది భారత ఉపఖండంలోని పంజాబు ప్రాంతంలో కేంద్రీకృతమైన ఒక ప్రాంతీయ శక్తి. [4][8]ఇది 1799లో మహారాజా రంజితు సింగు లాహోరు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటి నుండి ప్రారంభమై రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం తరువాత బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ చేతిలో ఓడిపోయి జయించబడిన తరువాత కూడా 1849 వరకు ఉనికిలో ఉంది.[1] 19వ శతాబ్దం మధ్యలో దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఈ సామ్రాజ్యం ఉత్తరాన గిల్గిటు, టిబెటు నుండి దక్షిణాన సింధు ఎడారుల వరకు, పశ్చిమాన ఖైబరు కనుమ నుండి తూర్పున సట్లెజు వరకు విస్తరించి ఉంది.[9][10] ఇది ఎనిమిది ప్రావిన్సులుగా విభజించబడింది. [a][11]ఈ సామ్రాజ్యంలో 1831లో మతపరంగా విభిన్నమైన సుమారు 4.5 మిలియన్ల జనాభా ఉంది (ఆ సమయంలో ఇది 19వ అత్యధిక జనాభా కలిగిన రాజ్యంగా నిలిచింది).[12] భారత ఉపఖండంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం చేత విలీనం చేయబడిన చివరి ప్రధాన ప్రాంతం ఇది.

1765 నుండి లాహోరు‌ను పాలిస్తున్న సిక్కు త్రయం నుండి దానిని 1799లో సుకేరు‌చాకియా మిస్లు‌కు చెందిన రంజితు సింగు స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. [13] లాహోరు మీద ఆయన అధికారం దుర్రానీ పాలకుడు జమాను షా చేత ధృవీకరించబడింది. [14] 1801 ఏప్రిలు 12న గురు నానకు వంశస్థుడైన సాహిబు సింగు బేడీ చేత ఆయనకు లాంఛనంగా పట్టాభిషేకం జరిగింది. రంజితు సింగు చాలా తక్కువ కాలంలోనే మిస్లు నాయకుడి నుండి పంజాబు మహారాజుగా ఎదిగి అధికారాన్ని చేపట్టాడు. [15] 1813 నాటికి రంజితు సింగు మిగిలిన అన్ని సిక్కు మిస్లు‌లను తన రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్నాడు. తరువాతి సంవత్సరాలలో పంజాబు నుండి ఆఫ్ఘను‌లను క్రమంగా తరిమివేయడం జరిగింది; 1818లో ముల్తాను పతనం తర్వాత సింధు నదికి తూర్పున ఆఫ్ఘన్ల ప్రభావం ముగిసింది. తదుపరి దశాబ్దాలలో దుర్రానీ ఆఫ్ఘన్లు కాశ్మీరు, పెషావరు‌లను కూడా సిక్కులకు కోల్పోయారు. 1840 నాటికి లడఖు బాల్టిస్తాను‌లు గులాబు సింగు చేత సిక్కుల ఆధిపత్యంలోకి తీసుకురాబడ్డాయి.

రంజితు సింగు తన సైన్యాన్ని సరికొత్త శిక్షణ, ఆయుధాలు, ఫిరంగిదళాన్ని ఉపయోగించి ఆధునీకరించాడు. 1839లో మహారాజా రంజితు సింగు మరణానంతరం, బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ అంతర్గత విభేదాలను రెచ్చగొట్టి రాజకీయ దుర్విధానం అమలుపరచిన కారణంగా సామ్రాజ్యం బలహీనపడింది. చివరకు 1849లో రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధంలో ఓటమి తరువాత ఆ రాజ్యం రద్దు చేయబడింది. [మూలం అవసరం]

పదజాలం

[మార్చు]

ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సమకాలీన బ్రిటిషు మ్యాపు‌లలో వలె 'లాహోరు రాజ్యం' అని కూడా పిలుస్తారు.[16][17][18] 'లాహోరు దర్బారు' అనే పదం సామ్రాజ్య పాలకుల ప్రభుత్వానికి చెందిన లాహోరు‌లోని సిక్కు సభను సూచిస్తుంది. [note 2][19] అయితే "లాహోరు దర్బారు" అనే పదం రంజితు సింగు మరణించే సమయానికి మాత్రమే వాడుకలోకి వచ్చింది. [19] అప్పటి వరకు బ్రిటిషు ఆధారాలలో ఇది కనిపించలేదు. [19] సామ్రాజ్యం పర్షియను చారిత్రక గ్రంథాలు దాని పరిపాలన ప్రభుత్వాన్ని 'సర్కారు ఖల్సాజీ' అని పేర్కొన్నాయి. ప్రియా అత్వాలు అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ రాజ్యాన్ని పంజాబీలో 'సర్కారు-ఇ-ఖల్సా' అని పిలిచేవారు. [20] సమకాలీన బ్రిటిషు, ఇతర యూరోపియన్లు ఈ రాజ్యాన్ని 'కింగ్‌డం ఆఫ్ లాహోరు' అని, దాని పాలకుల కుటుంబాన్ని లాహోరు రాజకుటుంబం అని పేర్కొన్నారు. [20] 'సిక్కు సామ్రాజ్యం' అనే పదం 20వ శతాబ్దంలో ప్రజాదరణ పొందింది. బహుశా సర్కారు-ఇ-ఖల్సా అనే పదానికి ఆంగ్ల సమానార్థకంగా ఇది వాడుకలోకి వచ్చి ఉండవచ్చు. [20]

చరిత్ర

[మార్చు]

నేపథ్యం

[మార్చు]

1707వ సంవత్సరం నాటికే సిక్కు సామ్రాజ్య స్థాపన జరిగిందని గుర్తించవచ్చు. అది ఔరంగజేబు మరణించిన సంవత్సరం మొఘల్ సామ్రాజ్యం పతనం ప్రారంభమైన కాలం. మొఘలులు గణనీయంగా బలహీనపడటంతో గురు గోవింద్ సింగ్ ప్రారంభించిన ఖల్సా ఫౌజు పునర్వ్యవస్థీకరణ అయిన దల్ ఖల్సా అని పిలువబడే సిక్కు సైన్యం వారికి పశ్చిమాన ఉన్న ఆఫ్ఘన్‌లకు వ్యతిరేకంగా దండయాత్రలు చేసింది. ఇది సైన్యం వృద్ధికి దారితీసింది. అది వివిధ సమాఖ్యలు లేదా పాక్షిక-స్వతంత్ర 'మిస్లు‌లు'గా విడిపోయింది. ఈ భూభాగ సైన్యాలలో ప్రతి ఒక్కటి వేర్వేరు ప్రాంతాలు, నగరాలను నియంత్రించాయి. అయితే 1762 నుండి 1799 మధ్య కాలంలో 'మిస్లు‌ల' సిక్కు కమాండర్లు స్వతంత్రంగా తమకంటూ ఒక గుర్తింపును పొందుతున్నట్లు కనిపించింది.

పంజాబు ‌మీద మొఘలు పాలన

[మార్చు]

సిక్కు మతం మొఘల్ సామ్రాజ్యం స్థాపకుడైన బాబర్చే ఉత్తర భారతదేశం జయించబడిన సమయంలో ప్రారంభమైంది. ఆయన మనవడు అక్బర్, మత స్వేచ్ఛకు మద్దతు ఇచ్చాడు. గురు అమర్ దాస్, లంగరు‌ను సందర్శించిన తర్వాత సిక్కు మతం మీద సానుకూల అభిప్రాయాన్ని పొందాడు. ఆయన సందర్శన ఫలితంగా ఆయన లంగరు‌కు భూమిని విరాళంగా ఇచ్చాడు. 1605లో ఆయన మరణం వరకు మొఘలులకు సిక్కు గురువులుతో ఎటువంటి సంఘర్షణలు లేవు.[21]

ఆయన వారసుడు జహంగీర్, సిక్కులను ఒక రాజకీయ ముప్పుగా చూశాడు. తిరుగుబాటుదారుడైన ఖుస్రూ మీర్జాకు మద్దతు ఇచ్చినందుకు అరెస్టు చేయబడిన గురు అర్జును‌ను[22] ఆది గ్రంథం లోని ఇస్లాం గురించిన భాగాన్ని మార్చమని ఆదేశించాడు. గురువు నిరాకరించినప్పుడు జహంగీరు ఆయనను చిత్రహింసలతో చంపమని ఆదేశించాడు. [23]గురు అర్జును అమరవీరత్వం ఆరవ గురువు, గురు హర్‌గోబిందు, అకలు తఖ్తు స్థాపన ద్వారా సిక్కు సార్వభౌమాధికారం ప్రకటించడానికి, అమృత్‌సర్‌ను రక్షించడానికి ఒక కోటను నిర్మించడానికి దారితీసింది.[24]

జహంగీరు గురు హరగోబిందు‌ను గ్వాలియరు కోటలో ఖైదు చేయడం ద్వారా సిక్కుల మీద తన అధికారాన్ని స్థాపించడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత తనకు ఇక మీద ముప్పు లేదని భావించినప్పుడు ఆయనను విడుదల చేశాడు. 1627లో జహంగీరు మరణించే వరకు సిక్కు సమాజానికి మొఘలు సామ్రాజ్యంతో ఎలాంటి సమస్యలు లేవు. జహంగీరు తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చిన ఆయన కుమారుడు షాజహాను, గురు హరగోబిందు "సార్వభౌమాధికారం" పట్ల అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశాడు. అమృతు‌సరు మీద వరుస దాడులు చేసి సిక్కులను శివాలికు కొండలకు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చేలా చేశాడు. [24]

తరువాతి గురువు గురు హర రాయి, సిక్కు భూములను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి స్థానిక శక్తులు చేసిన ప్రయత్నాలను ఓడించి. మొఘల్ సామ్రాజ్యం మీద నియంత్రణ కోసం షాజహాను కుమారులైన ఔరంగజేబు. దారా షికోహు మధ్య జరిగిన అధికార పోరాటంలో తటస్థ పాత్ర పోషించడం ద్వారా ఈ కొండలలో గురుత్వాన్ని కొనసాగించాడు. తొమ్మిదవ గురువు, గురు తేగు బహదూరు, సిక్కు సమాజాన్ని ఆనంద‌పూరు‌కు మార్చారు. కొత్త గురువుగా బహిష్కరించబడిన రాం రాయి‌ను నియమించడానికి ప్రయత్నించిన ఔరంగజేబును ధిక్కరిస్తూ సందర్శించడానికి, బోధించడానికి విస్తృతంగా పర్యటించారు. గురు తేగు బహదూరు కాశ్మీరీ పండితులు ఇస్లాంలోకి మతమార్పిడిని నివారించడానికి సహాయం చేశారు. ఔరంగజేబు ఆదేశాల మేరకు అరెస్టు చేయబడ్డారు. ఇస్లాంలోకి మతమార్పిడి లేదా మరణం అనే రెండు ఎంపికలు ఇచ్చినప్పుడు ఆయన తన సూత్రాలను రాజీ పడటం కంటే మరణాన్ని ఎంచుకుని ఉరితీయబడ్డాడు. [25]

ఖల్సా ఏర్పాటు
[మార్చు]

గురు గోవింద్ సింగ్ 1675లో గురుత్వాన్ని స్వీకరించారు. శివాలికు కొండ రాజులతో యుద్ధాలను నివారించడానికి గురుత్వాన్ని పాంటాకు మార్చారు. అక్కడ ఆయన నగరాన్ని రక్షించడానికి ఒక పెద్ద కోటను నిర్మించి దాని రక్షణ కోసం ఒక సైన్యాన్ని ఉంచారు. సిక్కు సమాజం పెరుగుతున్న శక్తి శివాలికు కొండ రాజులను కలవరపరిచింది. వారు నగరం మీద దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించారు. కానీ గురు గోవింద్ సింగ్ దళాలు వారిని భంగాని యుద్ధంలో ఓడించాయి. ఆయన ఆనందు‌పూరు‌కు వెళ్లి 1699 మార్చి 30న బాప్తిస్మం పొందిన సిక్కుల సామూహిక సైన్యమైన ఖల్సాను స్థాపించారు.[26]

ఖల్సా స్థాపన గురుత్వానికి వివిధ మొఘలు మద్దతుగల వారసులకు వ్యతిరేకంగా సిక్కు సమాజాన్ని ఏకం చేసింది.[27] 1701లో శివాలికు కొండ రాజులు, వజీరు ఖాన్ ఆధ్వర్యంలోని మొఘలుల సంయుక్త సైన్యం ఆనంద‌పూరు ‌మీద దాడి చేసింది. ఖల్సా వెనుదిరిగినప్పటికీ తిరిగి సమీకృతమై ముక్తు‌సరు యుద్ధంలో మొఘలులను ఓడించింది. 1707లో గురు గోవింద్ సింగ్ ఔరంగజేబు వారసుడైన 1వ బహదూరు షా నుండి తనను కలవడానికి వచ్చిన ఆహ్వానాన్ని అంగీకరించారు. ఈ సమావేశం 1707 జూలై 23న ఆగ్రాలో జరిగింది.[26]

బందా సింగు బహదూరు
[మార్చు]

1708 ఆగస్టులో గురు గోవిందు సింగు నాందేడు‌ను సందర్శించారు. అక్కడ ఆయన మాధో దాస్ అనే ఒక బైరాగి సన్యాసిని కలిశారు. ఆయన సిక్కు మతంలోకి మారి, బందా సింగ్ బహదూర్‌గా పేరు మార్చుకున్నాడు.[26] [28] తన మరణానికి కొద్దికాలం ముందు గురు గోవిందు సింగు పంజాబు ప్రాంతాన్ని తిరిగి జయించమని ఆయనను ఆజ్ఞాపించి సిక్కులందరూ ఆయనకు మద్దతు ఇవ్వాలని ఆదేశిస్తూ ఒక లేఖను ఇచ్చారు. రెండు సంవత్సరాల పాటు మద్దతుదారులను సమీకరించిన తర్వాత బందా సింగు బహదూరు జమీందారు కుటుంబాల పెద్ద ఎస్టేట్లను విచ్ఛిన్నం చేసి, ఆ భూములను సాగుచేసే పేద రైతులకు పంపిణీ చేయడం ద్వారా ఒక వ్యవసాయ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాడు.[29]

బందా సింగు బహదూరు సమనా యుద్ధంలో మొఘలు సైన్యాలను ఓడించి తన తిరుగుబాటును ప్రారంభించి. 1709లో మొదటి సిక్కు రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. దీని తరువాత సంవత్సరం సధౌరా యుద్ధంలో మరో సిక్కు విజయం సాధించారు. గురుదాసు‌పూరు ముట్టడిలో ఓటమి తరువాత ఈ తిరుగుబాటు ముగిసింది. ఈ తిరుగుబాటు సమయంలో గురు గోవింద సింగు మద్దతుదారుల పట్ల మొఘలులు క్రూరంగా ప్రవర్తించిన నగరాలను నాశనం చేయాలని బందా సింగు బహదూరు సంకల్పించాడు. సిర్హిందు‌లో సిక్కుల విజయం తర్వాత గురు గోవింద సింగు కుమారులు, పీరూ బుధు షా మరణాలకు ప్రతీకారంగా ఆయన వజీరు ఖాన్‌ను ఉరితీశాడు.[30]

ఆయన సట్లెజు నది, యమునా నది మధ్య ఉన్న భూభాగాన్ని పాలించాడు. హిమాలయాలలో లోహ‌గఢ్లో తన రాజధానిని స్థాపించాడు. గురు నానకు, గురు గోవింద సింగు పేర్లతో నాణేలను ముద్రించాడు.[29] 1716లో ఆయన గుర్దాసు నంగలు‌లోని తన కోటను రక్షించుకోవడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు ఆయన సైన్యం మొఘలుల చేతిలో ఓడిపోయింది. ఆయన తన 700 మంది సైనికులతో పాటు పట్టుబడి ఢిల్లీకి పంపబడ్డాడు. అక్కడ ఇస్లాం మతంలోకి మారడానికి నిరాకరించినందుకు వారందరినీ చిత్రహింసలకు గురిచేసి ఉరితీశారు.[31]

దల్ ఖల్సా కాలం

[మార్చు]
సిక్కు సమాఖ్య
[మార్చు]

1716 నుండి 1799 వరకు ఉన్న కాలం పంజాబు ప్రాంతంలో రాజకీయంగా సైనికంగా అత్యంత అల్లకల్లోలమైన సమయం. మొఘల్ సామ్రాజ్యం మొత్తం క్షీణత దీనికి కారణం ఇది ఆ ప్రాంతంలో ఒక అధికార శూన్యతను సృష్టించింది. దానిని చివరికి దల్ ఖల్సాకు చెందిన సిక్కులు పూరించారు. దీని అర్థం "ఖల్సా సైన్యం" లేదా "ఖల్సా పక్షం". 18వ శతాబ్దం చివరలో దుర్రానీ సామ్రాజ్యం ఆఫ్ఘను పాలకులు వారి మిత్రుల అనేక దండయాత్రలను ఓడించిన తర్వాత [32]మొఘలులు, వారి నవాబుల అవశేషాలు, శివాలికు కొండల ప్రాంతానికి చెందిన మొఘల మద్దతుగల హిందూ కొండ రాజులు [33]ఇతర ముస్లిం శక్తులకు మద్దతు ఇస్తున్న శత్రు స్థానిక ముస్లింలు.[33] [34][35]దల్ ఖల్సాకు చెందిన సిక్కులు చివరికి తమ సొంత స్వతంత్ర సిక్కు పరిపాలనా ప్రాంతాలను, 'మిస్ల్స్'ను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. [33] ఈ పదం 'సమానమైన' అని అర్థం వచ్చే పర్షియను-అరబికు పదం నుండి ఉద్భవించింది. దీనికి 'మిస్ల్దార్లు' నాయకత్వం వహించారు. ఈ మిస్ల్సు‌ను మహారాజా రంజితు సింగు చాలా వరకు ఏకం చేశారు.

ఇంట్రా-మిస్లు వార్సు
[మార్చు]

జస్సా సింగు రాం‌గర్హియా పాలన తర్వాత సిక్కులు, మిసు‌లు విడిపోయి ఒకరితో ఒకరు పోరాడారు. భాంగీ, నక్కై, దలేలు‌వాలా, రాం‌గర్హియా మిస్ల్సు పద్యాలతో సుకేరు‌చకియా మిస్లు, అహ్లువాలియా, కరోరు సింఘియా, కనియేహ. షహీదాను, నిషానియా, సింగు‌పురియా కూడా పొత్తు పెట్టుకున్నారు కానీ ఇతరులతో యుద్ధంలో పాల్గొనలేదు. దాలు ఖల్సాను కొనసాగించారు.

ఫుల్కియను మిస్లు సమాఖ్య నుండి బహిష్కరించబడింది. కన్హయ్య మిస్లు సదా కౌరు శూన్యంలో లేచి భంగిల శక్తిని నాశనం చేసింది. తర్వాత ఆమె తన సింహాసనాన్ని మహారాజా రంజితు సింగు‌కు ఇచ్చింది.

సామ్రాజ్యం

[మార్చు]

సిక్కు సామ్రాజ్యం అధికారిక ప్రారంభం 1801 నాటికి మిల్సు‌ల ఏకీకరణతో ప్రారంభమైంది. ఇది ఏకీకృత రాజకీయ రాజ్యాన్ని సృష్టించింది. సైన్యంతో సంబంధం ఉన్న మిస్లు నాయకులందరూ సిక్కు చరిత్రలో సాధారణంగా సుదీర్ఘమైన, ప్రతిష్టాత్మకమైన కుటుంబ నేపథ్యాలు కలిగిన ఉన్నత వర్గానికి చెందినవారు.

ఈ సామ్రాజ్యం ప్రధాన భౌగోళిక విస్తీర్ణం పశ్చిమాన పంజాబు ప్రాంతం నుండి ఖైబరు కనుమ వరకు ఉత్తరాన కాశ్మీరు వరకు, దక్షిణాన తల్పూరు రాజవంశం సింధు వరకు, తూర్పున క్వింగు పాలనలోని టిబెటు వరకు విస్తరించి ఉంది.[9]

1797లో రంజితు సింగు రసూలు‌నగరు‌ను ముట్టడించి సుకేరు‌చాకియా మిస్లు‌కు బద్ధ శత్రువులుగా ఉన్న చత్తా రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు; ఈ ముట్టడిలో పాలకుడు జన్‌ మహమ్మదు చత్తా మరణించాడు.[36]

1799లో రంజితు సింగు రాజధానిని గుజ్రాను‌వాలా నుండి లాహోరు‌కు మార్చారు. గుజ్రాను‌వాలాలో ఈ రాజధానిని ఆయన తాత చరతు సింగు 1763లో స్థాపించారు.[37]

1807లో ఝంగు ‌మీద దండెత్తిన తర్వాత రంజితు సింగు, స్థానిక ముస్లిం పాలిత సంస్థానమైన సియాలు రాజ్యాన్ని తన రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్నారు.[38] ఈ విలీనానికి కారణం, ఝంగు స్థానిక పాలకుడైన అహ్మదు ఖాన్ సియాలు, ముల్తాను నవాబు ముజఫరు ఖాన్‌తో కుట్ర పన్ని, ఆయన ఒక రహస్య ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడమే.[38]

1838లో రంజితు సింగు కొలువు తీరిన దృశ్యం

హరి సింగు నల్వా 1825 నుండి 1837 వరకు సిక్కు ఖల్సా సైన్యం కమాండరు-ఇన్-చీఫుగా పనిచేశారు.[39] కసూరు, సియాలు‌కోటు, ముల్తాను, కాశ్మీరు, అటకు, పేశ్వార విజయాలలో ఆయన పోషించిన పాత్రకు ప్రసిద్ధి చెందారు. నల్వా సిక్కు సైన్యాన్ని నడిపించి షా షుజాను కాశ్మీరు నుండి విడిపించి, మహారాజా రంజితు సింగు కోసం కోహినూరు వజ్రాన్ని సంపాదించారు. ఆయన కాశ్మీరు, హజారా గవర్నరు‌గా పనిచేశారు. ఆదాయ వసూళ్లను సులభతరం చేయడానికి సిక్కు సామ్రాజ్యం తరపున ఒక టంకశాలను స్థాపించారు. ఖైబర్ కనుమను స్వాధీనంలో ఉంచుకోవాలనే ఆయన సరిహద్దు విధానాన్ని తరువాత బ్రిటిష్ రాజ్ ఉపయోగించుకుంది. సిక్కు సామ్రాజ్య సరిహద్దును సింధు నది వరకు విస్తరించడంలో నల్వా కీలక పాత్ర పోషించారు. ఆయన మరణించే సమయానికి సిక్కు సామ్రాజ్యంకు ఖైబరు కనుమ పశ్చిమ సరిహద్దుగా ఉండేది.

1819 నుండి 1834 వరకు సిక్కు సామ్రాజ్యానికి లడఖు‌లోని నంగ్యాలు రాజవంశం క్రమం తప్పకుండా వార్షిక కప్పం చెల్లించింది.[40] ఈ కప్పం కాశ్మీరు‌లోని స్థానిక సిక్కు గవర్నర్లకు చెల్లించబడింది.[40] జోరావరు సింగు నాయకత్వంలో నంగ్యాలు రాజ్యం తరువాత డోగ్రాలచే జయించబడింది. [41]స్కర్దు కేంద్రంగా ఉన్న బల్టిస్తాను మక్పోను రాజవంశం రాజ్యం, అహ్మదు షా మక్పోను పాలనలో 1839–40లో జయించబడింది. దాని స్థానిక పాలకుడు పదవీచ్యుతుడయ్యాడు.[41]ఈ సమయంలో డోగ్రాలు సిక్కు సామ్రాజ్యం ఆధిపత్యం క్రింద ఉన్నారు.[41]

చైనా-సిక్కు 1841 నాటి సినో-సిక్కు యుద్ధంలో సామ్రాజ్య సైన్యాలు అప్పటి క్వింగు రాజవంశం నియంత్రణలో ఉన్న టిబెట్టు మీద దండెత్తాయి. [42]అయితే ఈ నియంత్రణ స్వల్పకాలికమే, చైనీయులు, టిబెటన్ల ప్రతిదాడి కారణంగా సామ్రాజ్య సైన్యం లడఖు‌కు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది.[42]

సిస్-సట్లెజు రాజ్యాలు

[మార్చు]

సిస్-సట్లెజు రాజ్యాలు పంజాబు ప్రాంతంలో ఉన్న సిక్కు రాజ్యాల సమూహం. [43] ఇవి ఉత్తరాన సట్లెజు నది, తూర్పున హిమాలయాలు, దక్షిణాన యమునా నది, ఢిల్లీ జిల్లా, పశ్చిమాన సిర్సా జిల్లా మధ్య విస్తరించి ఉన్నాయి. 1803–1805 నాటి రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధానికి ముందు 1785 తర్వాత ఈ రాజ్యాలు మరాఠా సామ్రాజ్యం ఆధిపత్యం కిందకు వచ్చాయి. ఆ యుద్ధం తర్వాత మరాఠాలు ఈ భూభాగం మీద నియంత్రణను బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీకి కోల్పోయారు. సిస్-సట్లెజు సంస్థానాలలో కల్సియా, కైతలు, పాటియాలా, నాభా, జిందు, థానేసరు, మలేరు‌కోట్ల, లుధియానా, కపుర్తలా, అంబాలా, ఫిరోజు‌పూరు, ఫరీదు‌కోటు మొదలైనవి ఉన్నాయి. [44] రంజితు సింగు సిక్కు సామ్రాజ్యం 1807లో ఫరీదు‌కోట సంస్థానాన్ని ఆక్రమించింది. [45] అయితే లాహోరు దర్బారు, బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ మధ్య ఒక ఒప్పందం కుదరడం వల్ల 1809లో నియంత్రణ ఆ ప్రాంతం ఫరీదు‌కోట‌కు చెందిన గులాబు సింగు‌కు తిరిగి అప్పగించబడింది.[45]

ఈ సిక్కు రాజ్యాలను దల్ ఖల్సా స్థాపించినప్పటికీ అవి సిక్కు సామ్రాజ్యంలో భాగం కాలేదు. 1809లో జరిగిన అమృత‌సర్ ఒప్పందం తరువాత యుద్ధం మీద పరస్పర నిషేధం విధించబడింది (ఈ ఒప్పందంలో సామ్రాజ్యం సట్లెజు నదికి ఇవతలి రాజ్యాల మీద తన దావాను వదులుకుంది. బ్రిటిషు వారు సట్లెజు నదికి ఉత్తరాన గానీ లేదా సట్లెజు‌కు దక్షిణాన ఉన్న సామ్రాజ్యం ప్రస్తుత భూభాగంలో గానీ జోక్యం చేసుకోకూడదు). జనరలు కృపాలు సింగు రంధావా, పివిఎస్‌ఎం, ఏవిఎస్‌ఎం (రిటైర్డు) [46]1806, 1809 మధ్య రంజితు సింగు ఈ రాజ్యాల మీద బ్రిటిషు వారి నుండి నియంత్రణను చేజిక్కించుకోవడానికి చేసిన ప్రయత్నాల తరువాత. [47][48]

పంజాబు‌తో సరిహద్దులో బ్రిటిషు వారు సైనిక బలగాలను పెంచిన తర్వాత (1838లో 2,500 మంది సైనికులు, ఆరు ఫిరంగుల నుండి 1844లో 17,612 మంది సైనికులు, 66 ఫిరంగులకు, 1845లో 40,523 మంది సైనికులు 94 ఫిరంగులకు), సిక్కుల ఆధీనంలో ఉన్న ముల్తాను ప్రాంతం మీద ముందుకు సాగడానికి కొత్తగా జయించిన సింధు భూభాగాన్ని ఒక వేదికగా ఉపయోగించుకోవాలనే ప్రణాళికల నేపథ్యంలో సిక్కులు సట్లెజు నదిని దాటడం [49] చివరికి బ్రిటిషు వారితో సంఘర్షణకు దారితీసింది.

పతనం

[మార్చు]
ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధాల సమయంలో బ్రిటిష్ దళాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్న సిక్కు సైనికుల 19వ శతాబ్దం చివరి నాటి రెండు చిత్రాలు
రంజితు సింగు సమాధి పాకిస్తాను‌లోని లాహోరులో, ప్రసిద్ధ బాదు‌షాహీ మసీదుకు ఆనుకొని ఉంది

1839లో రంజితు సింగు మరణానంతరం అంతర్గత విభేదాలు, రాజకీయ అసమర్థత కారణంగా సామ్రాజ్యం తీవ్రంగా బలహీనపడింది. ఈ అవకాశాన్ని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఉపయోగించుకుని మొదటి ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధంను ప్రారంభించింది.

1845లో జరిగిన ఫిరోజు‌షా యుద్ధం అనేక మలుపులకు దారితీసింది. బ్రిటిషు వారు ఖల్సా సైన్యాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. ఈ యుద్ధం ఫిరంగి పోరుతో ప్రారంభమైంది. ఇందులో సిక్కులు "బ్రిటిషు ఫిరంగి దళం మీద పైచేయి సాధించారు". బ్రిటిషు వారు ముందుకు సాగుతున్నప్పుడు వారి సైన్యంలోని యూరోపియన్లను ప్రత్యేకంగా లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. ఎందుకంటే సిక్కులు ఆ సైన్యం "నైతికంగా బలహీనపడితే, శత్రువుల స్థావరం వెన్నెముక విరిగిపోతుందని" విశ్వసించారు.[50] రాత్రంతా పోరాటం కొనసాగింది. రాత్రి గడిచేకొద్దీ బ్రిటిషు వారి పరిస్థితి "మరింత తీవ్రమైంది". "గవర్నరు జనరలు సిబ్బందిలో ప్రతి ఒక్కరూ చంపబడటం లేదా గాయపడటంతో భయంకరమైన ప్రాణనష్టాన్ని చవిచూశారు".[51] అయినప్పటికీ బ్రిటిషు సైన్యం ఫిరోజు‌షాను స్వాధీనం చేసుకుని తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంది. బ్రిటిషు జనరలు సర్ జేమ్సు హోపు గ్రాంటు ఇలా నమోదు చేశారు: "నిజానికి ఆ రాత్రి చీకటిమయం, భయంకరమైనది, బహుశా యుద్ధ చరిత్రలో ఇంత పెద్ద ఎత్తున బ్రిటిషు సైన్యం నాశనానికి దారితీసే ఓటమికి ఇంత దగ్గరగా ఎప్పుడూ వచ్చి ఉండదు."[51]

ఫిరోజు‌షా నుండి సిక్కులు వెనుదిరగడానికి గల కారణాలు వివాదాస్పదంగా ఉన్నాయి. కొందరు తమ సొంత సైన్యంలోని సిక్కులు కాని ఉన్నతాధికారుల ద్రోహం వలనే వారు బలహీనమైన, దెబ్బతిన్న స్థితిలో ఉన్న బ్రిటిషు సైన్యం నుండి వెనుదిరిగి వెళ్ళిపోయారని నమ్ముతారు. మరికొందరు వ్యూహాత్మకంగా వెనుదిరగడమే ఉత్తమ విధానమని భావిస్తారు.

1849లో రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం ముగింపులో సిక్కు సామ్రాజ్యం అంతమై అది వేర్వేరు సంస్థానాలుగా, బ్రిటిషు పంజాబు ప్రావిన్సు‌గా విడిపోయింది. చివరికి బ్రిటిషు రాణికి ప్రత్యక్ష ప్రతినిధిగా లాహోరు‌లో ఒక లెఫ్టినెంటు గవర్నరు‌షిపు ఏర్పాటు చేయబడింది.

పరిపాలన - రాజ్యం

[మార్చు]

ప్రభుత్వం

[మార్చు]
‘మహారాజా రంజిత్ సింగ్ దర్బార్’ నుండి ఒక భాగం, గౌచే, సుమారు 1850

లాహోరు కేంద్రంగా ఉన్న సామ్రాజ్య పాలక సభను 'లాహోరు దర్బారు' లేదా 'ఖల్సా దర్బారు' అని పిలుస్తారు.[19][18] ఫకీరు ఖానా మ్యూజియంకు చెందిన ఫకీరు సైఫుద్దీను, రంజితు సింగు దర్బారు‌లో ముస్లింలు పోషించిన పెద్ద పాత్ర కారణంగా "ఖల్సా దర్బారు" అనే పదం కంటే "పంజాబు దర్బారు" అనే పదాన్ని ఉపయోగించడానికి ఇష్టపడతారు.[52] పాలక సభ విభిన్నమైనది. "ఖల్సా డప్పు" పాలక మహారాజా అంతిమ ఆజ్ఞ కింద ఉండేది.[19] సిద్ధాంతపరంగా, సిక్కు దర్బారు గురు గోవిందు సింగు ప్రతిపాదించిన ఖల్సా ఆదర్శాల మీద ఆధారపడి ఉన్నప్పటికీ ఆచరణలో అది లౌకికంగా ఉండేది.[19] ఈ లౌకికవాదానికి ఉదాహరణగా దర్బారు సభ్యులు సిక్కులు, హిందువులు, ముస్లింలు క్రైస్తవులతో సహా వివిధ మత నేపథ్యాల నుండి వచ్చారు.[19] అంతేకాకుండా, సభ్యులు డోగ్రాలు, రాజపుత్రులు, బ్రాహ్మణులు, జాట్లు, యూరోపియన్ల వంటి వివిధ జాతి, ప్రాంతీయ, కుల నేపథ్యాల నుండి కూడా వచ్చారు.[19] రంజితు సింగు స్వయంగా నిరాడంబరంగా దుస్తులు ధరించడానికి ఇష్టపడినప్పటికీ, సిక్కు దర్బారు విస్తృతంగా అలంకరించబడిన అలంకరణలు ధరించిన సభ్యులతో నిండి ఉండేది.[19] దర్బారు‌లో కుర్చీల మీద కూర్చోవడానికి కేవలం ముగ్గురు వ్యక్తులకు మాత్రమే అనుమతి ఉండేది; వారసుడు ఖరకు సింగు, కన్వరు షేర్ సింగు, రాజా హీరా సింగు.[19] దర్బారు హాలు అన్ని వైపులా బంగారు స్తంభాలతో కప్పబడి ఉన్నాయి. నేల మీద బంగారం వెండితో ఎంబ్రాయిడరీ చేయబడిన విలువైన రాళ్లతో పొదగబడిన శాలువా తివాచీలు అలంకరించబడి ఉన్నాయి.[19] మహారాజా బంగారు సింహాసనం మీద కూర్చున్నారు. అయితే రంజితు సింగు దాని మీద పద్మాసనంలో కూర్చోవడానికి ఇష్టపడేవారు.[19] మహారాజా వెనుక కూర్చోవడానికి అనుమతించబడిన ఆస్థాన సభ్యుడు రాజా ధ్యాన్ సింగు.[19] ఆస్థానంలోని మిగిలిన సభ్యులు వారి హోదా, స్థాయిని బట్టి కూర్చున్నారు.[19] సిక్కు దర్బారు రంగులు పసుపు, ఆకుపచ్చ.[19] అందువలన దాని సభ్యులలో చాలామంది కాశ్మీరీ పట్టు లేదా ఉన్నితో చేసిన పసుపు రంగు దుస్తులను ధరించేవారు.[19] అయితే లాహోరు దర్బారు‌లోని సభ్యుల హోదాలకు సంబంధించి ఎటువంటి కఠినమైన వర్గీకరణ పద్ధతి లేదు. అందువలన దాని సభ్యుల హోదాలు వారి మీద మహారాజాకు ఉన్న నమ్మకం స్థాయిని బట్టి నిర్ణయించబడ్డాయి.[19] ఆస్థానం తన సభ్యులకు అవార్డులను కూడా ప్రదానం చేసింది. వీటిలో చాలా వరకు గౌరవ బిరుదుల రూపంలో ప్రదానం చేయబడిన బిరుదులు అయితే కొంతమంది సభ్యులకు జాగీరులు (ఎస్టేటు మంజూరు) కూడా మంజూరు చేయబడ్డాయి.[19] ఆస్థానంలో సోమరితనాన్ని తీవ్రంగా చిన్నచూపు చూసేవారు. పాలక మహారాజా తరచుగా ఆస్థాన సభ్యులను సైనిక లేదా దౌత్య మిషన్ల మీద పంపేవారు.[19]

పరిపాలన వ్యవహారాలు లాహోరు‌లో ప్రత్యేకంగా లాహోరు కోటలో ఉన్న ముసమ్మను బుర్జు‌లో నిర్వహించబడ్డాయి.[19] 'దివాన్-ఇ-ఆం' ("ప్రజా దర్బారు")లో ఉదయం నుండి మధ్యాహ్నం వరకు ఒక బహిరంగ దర్బారు నిర్వహించబడేది. ఈ దర్బారుకు యువరాజులు, మంత్రులు, ఉన్నతాధికారులు, పౌర, సైనిక అధికారులు సహా దర్బారులోని ముఖ్య సభ్యులు హాజరయ్యేవారు.[19] దర్బారులో చర్చించిన కొన్ని విషయాలలో ఉన్నత స్థాయి పౌర, సైనిక నియామకాలు, ప్రాంతీయ గవర్నర్ల (ప్రాంతీయ 'క్షత్రపలు'), 'కర్దార్ల' (పన్ను వసూలుదారులు) నుండి వచ్చిన నివేదికలు ఉన్నాయి.[19] దర్బారు విషయాలను చదివి వినిపించినప్పుడు మౌఖికంగా జారీ చేసిన రాజ శాసనాలను తుది ఆమోదం కోసం వ్రాతపూర్వకంగా నమోదు చేసేవారు.[19] దర్బారులో కానుకలు, 'నజరానాలు' కూడా ఇచ్చిపుచ్చుకోవడం లేదా బహూకరించడం జరిగేది.[19] దర్బారుకు విన్నపాలు చేసుకున్న వారికి 'ఖిల్లాతు‌లు' (వస్త్రాలు) లేదా ద్రవ్య బహుమతులతో పంపేవారు.[19] మహారాజా ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు దర్బారు ఒకే చోట స్థిరంగా ఉండేది కాదు. మహారాజా పరివారం ఎక్కడ బస చేస్తే అక్కడ, తరచుగా ఒక చెట్టు కింద లేదా గుర్రాల మీద ప్రయాణిస్తున్నప్పుడే నిర్వహించబడేది.[19] మహారాజా ప్రాంతీయ గవర్నర్ల దళాలను తనిఖీ చేస్తున్నప్పుడు లేదా యుద్ధం మధ్యలో కూడా వారికి ఆదేశాలు జారీ చేసేవారు.[19]

రాజకుటుంబ సభ్యులతో సహా దర్బారులోని ఉన్నత సభ్యులు రాజభవనం లాంటి 'హవేలీ' భవనాలలో నివసించేవారు. ఖరీదైన దుస్తులు, ఆభరణాలు వంటి ఉపకరణాలను ధరించేవారు.[19] సిక్కు యువరాజులకు, అలాగే రాజా ధ్యాను సింగు‌కు కూడా వారి స్వంత చిన్న 'దర్బారులను' నిర్వహించడానికి అనుమతి ఉండేది.[19]

విదేశీ వ్యవహారాలు

[మార్చు]
ఫ్రాన్స్ రాజు లూయిసు-ఫిలిప్ మహారాజా రంజితు సింగు‌కు పంపిన లేఖ. రంజితు సింగు‌ను "రెంజితు సింగు బహదూరు – పంజాబు పాదుషా" అని సంబోధించారు. 1835 అక్టోబరు 27

సిక్కు దర్బారుకు వచ్చే విదేశీ సందర్శకులను గౌరవ మర్యాదలతో ఆదరించేవారు. దర్బారుకు వచ్చిన విదేశీ సందర్శకులకు రాజ్యం కల్పించిన మంచి ఆతిథ్యం గురించి సమకాలీన వృత్తాంతాలు అనేకం పేర్కొన్నాయి.ఒక విదేశీ సందర్శకుడు వచ్చినప్పుడు. వారికి ఒక ప్రోటోకాలు అధికారి స్వాగతం పలికేవారు. ఆ అధికారి సందర్శకుడి హోదాను బట్టి వారి తాత్కాలిక నివాసానికి ఏర్పాట్లు చేసేవారు.సందర్శకుడి వినోదానికి సంబంధించిన ఖర్చులను రాజ్య ప్రభుత్వం భరించేది.సందర్శకులకు పండ్లు, స్వీట్లు, వైన్‌లు, డబ్బు వంటి బహుమతులను రాజ్యం తరపున అందించినట్లుగా కూడా వృత్తాంతాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యమైన ప్రభువుల వివాహాలు లేదా ఉన్నత స్థాయి విదేశీ దౌత్య ప్రముఖులను స్వీకరించడం వంటి ముఖ్యమైన ఉత్సవ కార్యక్రమాల సమయంలో సామ్రాజ్యం రాజ లాంఛనాలు, సైనిక బలగాలను పూర్తి స్థాయిలో ప్రదర్శించేవారు.

తన భూభాగంలోని మారుమూల ప్రాంతాలతో సహా చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు, విదేశాలలో జరుగుతున్న సంఘటనల గురించి సమాచారం తెలుసుకోవడానికి సిక్కు దర్బారు సామ్రాజ్యంలోని ప్రావిన్సులలోని ('సుబాలు') 'వకా'నవిసు' (వార్తా రచయితల) నుండి నివేదికలను స్వీకరించేది.ఈ నివేదికలు క్రమం తప్పకుండా లాహోరు దర్బారుకు పంపబడేవి.అంతేకాకుండా విదేశాల 'వకీళ్ల' (ఏజెంట్లు)కు పరస్పర ప్రాతిపదికన సిక్కు దర్బారుతో సంబంధం ఉండేది. సిక్కు దర్బారుకు ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లో వార్తా రచయితలు ఉండేవారు. సిసు-సట్లెజు రాజ్యాలలో బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ పాలనలో ఉన్న భూభాగంలో కూడా దాని స్వంత 'వకీలు' దూతలు ఉండేవారు.సిక్కు దర్బారు ఇతర వకీలు దూతలను రాజ‌పుతానా, మరాఠాలు, నేపాల్కు స్నేహపూర్వక మిషన్ల మీద పంపేవారు.

బ్రిటిషు వారు, ఫ్రెంచి వారు, జర్మన్లు, ఇటాలియన్లు, స్పానిషు వారు, అమెరికన్లు, రష్యన్లతో సహా వివిధ నేపథ్యాలకు చెందిన పాశ్చాత్య/యూరోపియను అధికారులు కూడా అనేక సందర్భాలలో సిక్కు దర్బారులో ఉన్నత స్థాయికి ఎదిగారు.అయితే సిక్కు దర్బారు దర్బారులోని పాశ్చాత్యుల పట్ల అప్రమత్తంగా ఉండేది. అందువలన వారిని కఠినమైన నియంత్రణలో ఉంచింది.దర్బారులోని ఈ విదేశీ పాశ్చాత్య సభ్యులను స్థానిక మహిళను వివాహం చేసుకోవడం, సామ్రాజ్యంలో స్థిరపడటం, గడ్డం పెంచుకోవడం లేదా తలపాగా ధరించడం వంటి స్థానిక సాంస్కృతిక ఆచారాలను స్వీకరించడం ద్వారా తమను తాము ఏకీకృతం చేసుకోవాలని రాజ్యం ప్రోత్సహించింది.దర్బారులోని పాశ్చాత్య సభ్యులు బహిరంగంగా గొడ్డు మాంసం తినడం లేదా ధూమపానం చేయడం కూడా నిషేధించబడింది.

సిక్కు సామ్రాజ్యం ఒక సాధారణ సరిహద్దు విధానాన్ని అమలు చేసింది. దీని ప్రకారం ఆహ్వానం లేని విదేశీయులను రాజ్యంలోకి అనుమతించలేదు.[53] ఈ సరిహద్దు విధానం ఉద్దేశ్యం, విదేశీ గూఢచారులు దేశంలోకి ప్రవేశించకుండా నిరోధించడమే.[53] ఈ విధానం ఆచరణలో ఉన్నదానికి ఒక ఉదాహరణ కెప్టెను ఆర్నాల్డు మాథ్యూసు కేసు ఆయన సుమారు 1808లో కాశ్మీరు‌కు వెళ్లే పర్యాటకుని వేషంలో సిక్కు సామ్రాజ్యంలోకి రహస్యంగా ప్రవేశించి గూఢచర్యం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ పట్టుబడి లాహోరు‌కు తీసుకురాబడ్డాడు.[53]

పండుగలు

[మార్చు]
అమృత్‌సర్‌లోని స్వర్ణ దేవాలయం సమీపంలో బయట దర్బారు నిర్వహిస్తున్న మహారాజా రంజిత్ సింగ్, అందరూ వసంతం (పసుపు) రంగు దుస్తులు ధరించి ఉన్నారు

సిక్కు దర్బారులో వైశాఖి, దసరా, వసంత, హోలీ, దీపావళి పండుగలను జరుపుకునేవారు.[19] సిక్కు దర్బారులో వైశాఖిని ఒక ప్రత్యేకమైన శుభప్రదమైన పండుగగా పరిగణించేవారు. ఈ సందర్భంగా బ్రాహ్మణులకు, పేదలకు డబ్బు, బంగారం, వెండి, ఆవులు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, బంగారు గాజులు, ఆహారాన్ని బహుమతులుగా ఇచ్చి పంపిణీ చేసేవారు.[19] వసంత ఉత్సవాల సమయంలో సామ్రాజ్య సైనిక దళాలు పసుపు రంగు యూనిఫారాలు ధరించి కవాతు చేసేవి. సిక్కు దర్బారు సభ్యులు, ప్రభువులు కూడా ఆ రోజున పసుపు రంగు దుస్తులు ధరించేవారు.[19] వసంత పండుగ సమయంలో అధికారులు సార్వభౌమ పాలకుడికి బహుమతులు సమర్పించేవారు ప్రతిగా పాలకుడు వారి హోదా, స్థాయిని బట్టి అధికారులకు సన్మాన వస్త్రాలను ప్రదానం చేసేవారు.[19] దసరా వేడుకల సమయంలో సిక్కు దర్బారు అమృత‌సర్లో సమావేశమయ్యేది. సామ్రాజ్య సైన్యంలోని జాగీర్దారీ దళాలను మహారాజా కవాతు చేయించి తనిఖీ చేసేవారు.[19]

భౌగోళికం

[మార్చు]
1805లో భారత ఉపఖండం.

సిక్కు సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో మొత్తం 200,000 sq mi (520,000 km2) కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది.[54][55] [56]మరొక మరింత సంప్రదాయవాద అంచనా ప్రకారం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో మొత్తం ఉపరితల వైశాల్యం 100,436 చదరపు మైళ్లు (260,124 చదరపు కిలోమీటర్లు).[57] జీన్-మేరీ లాఫోంటు ప్రకారం ఈ సామ్రాజ్యం 3,90,000 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది.[58][59]

కింది ఆధునిక రాజకీయ విభాగాలు చారిత్రక సిక్కు సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేవి:

  • దక్షిణాన మిథాన‌కోట వరకు ఉన్న పంజాబు ప్రాంతం
    • బహావల్పూరు రాజ్యాన్ని మినహాయించి పాకిస్తాను‌లోని పంజాబు
    • సిసు-సట్లెజు రాష్ట్రాలను మినహాయించి భారతదేశంలోని పంజాబు [60]
    • భారతదేశంలోని హిమాచలు ప్రదేశ్, కేవలం సట్లెజు నదికి వాయువ్యంగా ఉన్న భూభాగాలు.
    • జమ్మూ డివిజను, జమ్మూ, కాశ్మీరు, భారతదేశం, పాకిస్తాను (1808–1846)
  • కాశ్మీరు, 1819 జూలై 5 నుండి 1846 మార్చి 15 వరకు, భారతదేశం/పాకిస్తాను [61][62]
    • కాశ్మీరు లోయ, భారతదేశం, 1819 నుండి 1846 వరకు
    • బల్టిస్తాను 1840 నుండి [63][64][65]
    • గిల్గిటు, గిల్గిటు-బల్టిస్తాను, పాకిస్తాను, 1842 నుండి 1846 వరకు.
    • లడఖ్, భారతదేశం 1834–1846 [66][67][41]
  • ఖైబరు పఖ్తూను‌ఖ్వా, పాకిస్తాను దిగువ భాగం. [68]
    • పెషావరు, పాకిస్తాను [69] (1818లో స్వాధీనం చేసుకున్నారు, 1834లో తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు)
    • వజీరిస్తాను‌ను మినహాయించి (రంజితు సింగు వజీరిస్తాను‌ను జయించడానికి ఎటువంటి ప్రయత్నం చేయలేదు). [70][71]పశ్చిమ దిశగా విస్తరణ జామ్రూదు యుద్ధంలో ఆగిపోయింది. జామ్రూదు జిల్లా (ఖైబరు ఏజెన్సీ, పాకిస్తాను) సిక్కు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ సరిహద్దు. ఈ యుద్ధంలో ఆఫ్ఘన్లు ప్రముఖ సిక్కు జనరలు హరి సింగు నల్వాను ఒక దాడిలో చంపడంలో విజయం సాధించారు. అయినప్పటికీ సిక్కులు తమ జామ్రూదు కోటలో తమ స్థానాన్ని విజయవంతంగా నిలుపుకున్నారు. ఆ తర్వాత రంజితు సింగు తన జనరలు సర్దారు బహదూరు గులాబు సింగు పవిందు‌ను అదనపు బలగాలతో పంపాడు. ఆయన పష్తూను తిరుగుబాటును కఠినంగా అణచివేశాడు.[72]1838లో రంజితు సింగు తన సైన్యంతో కాబూలు‌కు వెళ్లి, షా షుజాను కాబలు ‌లోని ఆఫ్ఘను సింహాసనం మీద పునఃస్థాపించిన తర్వాత బ్రిటిషు వారితో కలిసి విజయ కవాతులో పాల్గొన్నాడు. [73]

పరిపాలనా విభాగాలు

[మార్చు]

సామ్రాజ్యం వివిధ ప్రావిన్సులుగా (సుబాలుగా పిలువబడేవి) విభజించబడింది. హరి రాం గుప్తా ప్రకారం అవి ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:[57][11]

సిక్కు సామ్రాజ్యం ప్రావిన్సులు
సం. పేరు పటం అంచనా జనాభా (1838) ప్రధాన జనాభా కేంద్రాలు
1. లాహోర్ 1,900,000 లాహోర్, అమృత్‌సర్, గుజ్రాను‌వాలా
2. ముల్తాను 750,000 ముల్తాను, లయ్యా, డేరా ఘాజీ ఖాన్
3. పెషావర్ 550,000 పెషావర్, కోహాటు, హజారా, డేరా ఇస్మాయిలు ఖాన్, బన్నూ
4. కాశ్మీర్ శ్రీనగర్
5. జమ్మూ 1,100,000 జమ్మూ
6. గుజరాత్/వజీరాబాదు గుజరాత్, దాడి, రావల్పిండి, మియాను‌వాలి
7. జలంధర్ జలంధర్
8. కంగ్రా కంగ్రా, చంబ బిలాస్‌పూర్

హన్సు హెర్లీ బదులుగా సిక్కు సామ్రాజ్యంలో లాహోరు, ముల్తాను, పెషావరు, దేరాజాతు, జమ్మూ, హిల్ స్టేట్సు అనే ఐదు ప్రావిన్సులు ఉన్నాయని పేర్కొన్నాడు.[57]

మత విధానం

[మార్చు]
మహారాజా రంజిత్ సింగ్ గురు నానక్ శరణు కోరుతున్న దృశ్యం, సుమారు 1830

సిక్కు సామ్రాజ్యం తమ మతంతో పాటు ఇతర మతాలకు చెందిన వారిని కూడా ఉన్నత అధికార పదవులకు ఎదగడానికి అనుమతించింది. [74]

కర్తారు సింగు దుగ్గలు (2001). మహారాజా రంజితు సింగు: ఆయుధాలు విడిచిన చివరివాడు. అభినవు పబ్లికేషన్సు. పుటలు 125–126. రంజితు సింగు‌కు నమ్మకమైన వ్యక్తిగత సలహాదారులు, సహాయకులు, సన్నిహిత మిత్రులుగా ఫకీరు సోదరులు ఉండేవారు.[75] ముఖ్యంగా ఫకీరు అజీజుద్దీను ఆయన సామ్రాజ్య విదేశాంగ మంత్రిగా, మహారాజాకు అనువాదకుడిగా పనిచేశారు. బ్రిటిషు వారితో చర్చలు వంటి ముఖ్యమైన సంఘటనలలో ఆయన కీలక పాత్రలు పోషించారు. 1808లో బ్రిటిషు దళాలు సట్లెజు నది వెంబడి కదిలినప్పుడు రంజితు సింగు‌ను నదికి ఉత్తరాన పరిమితం చేసి సట్లెజు‌ను సిక్కు, బ్రిటిషు సామ్రాజ్యాల మధ్య విభజన సరిహద్దుగా నిర్ణయించే బ్రిటిషు విధానాన్ని అనుసరించి ఆయన రంజితు సింగు‌ను బ్రిటిషు వారితో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించమని, వారితో యుద్ధానికి వెళ్లవద్దని ఒప్పించారు.[76] పెషావర్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునేందుకు దోస్తు ముహమ్మదు ఖాన్ చేసిన విఫల ప్రయత్నం సమయంలో ఆయనతీ చర్చలు జరపడంవంటి చర్యలలో పాలుఓంచుకున్నాడు;[76] మహారాజా చివరి రోజులలో పక్షవాతం వచ్చిన తర్వాత ఆయనకు సేవలు చేయడంతో పాటు సింహాసన వారసత్వాన్ని నిర్ధారించడం అలాగే తన కెరీరు పొడవునా అప్పుడప్పుడు సైనిక బాధ్యతలను నిర్వర్తించడం వంటివి చేశారు.[77] లాహోరు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న కొద్దికాలానికే మహారాజా తన కంటి జబ్బుకు చికిత్స చేయడానికి వారి తండ్రి, వైద్యుడైన గులాం ముహియుద్దీను‌ను పిలిపించినప్పుడు ఫకీరు సోదరులను మహారాజాకు పరిచయం చేశారు.[78]

ఇతర ఫకీరు సోదరులైన ఇమాముద్దీను ఆయన ప్రధాన పరిపాలనా అధికారులలో ఒకరు. నూరుద్దీను, గృహమంత్రిగా, వ్యక్తిగత వైద్యుడిగా పనిచేశారు. వీరికి కూడా మహారాజా జాగీర్లను మంజూరు చేశారు.[79]

ప్రతి సంవత్సరం అమృత‌సర్లో ఉన్నప్పుడు రంజితు సింగు ఇతర మతాలకు చెందిన పవిత్ర వ్యక్తుల పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించేవారు. వారిలో పలువురు ముస్లిం సాధువులు కూడా ఉన్నారు. దీనిని ఆయన పరిపాలనలోని తీవ్ర మతస్థులైన సిక్కులు కూడా అభ్యంతరపెట్టలేదు. [80]ఫకీరు నూరుద్దీను చెప్పిన ప్రకారం అన్ని మత సమూహాలు, వృత్తులు [81] సామాజిక స్థాయిల ప్రజలను సమానంగా వారి మత సిద్ధాంతాలకు అనుగుణంగా, శాస్త్రాలు, ఖురాను ప్రకారం అలాగే న్యాయమూర్తులు, పంచులు (స్థానిక పెద్దల మండళ్లు) [82] వంటి స్థానిక అధికారుల ద్వారా చూడాలని ఆదేశాలు జారీ చేయబడ్డాయి. అలాగే ఇతరుల భూమిని లేదా నివాస గృహాలను బలవంతంగా స్వాధీనం చేసుకుని కూల్చివేయడాన్ని నిషేధించారు. [83] ముస్లింల కోసం ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలు ఉండేవి. అవి వ్యక్తిగత విషయాలలో ముస్లిం చట్టం ప్రకారం తీర్పు ఇచ్చేవి.[84]న్యాయాధికారులచే నిర్వహించబడే సాధారణ న్యాయస్థానాలు ఉండేవి. ఇవి జిల్లాల సామాజిక-జాతి సమూహాల ఆచార చట్టం ప్రకారం న్యాయం అందించేవి. హిందువులు, సిక్కులు లేదా ముస్లింలు ఎవరైనా సరే ఆచార మత చట్టం ప్రకారం పరిపాలించబడాలనుకునే వారందరికీ ఇవి అందుబాటులో ఉండేవి. [85]

1799లో లాహోరు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత రంజిత సింగు చేసిన మొదటి పనులలో ఒకటి మొఘల్ కాలంలో ప్రబలంగా ఉన్న వంశపారంపర్య ఖాజీలు, ముఫ్తీల కార్యాలయాలను పునరుద్ధరించడం. [80] ఖాజీ నిజాముద్దీను‌ను ముస్లింల మధ్య వైవాహిక సమస్యలను పరిష్కరించడానికి నియమించారు. అయితే ముఫ్తీలు మహమ్మదు షాపురి, సదుల్లా చిష్టీలకు స్థిరాస్తుల బదిలీకి సంబంధించిన హక్కు పత్రాలను రూపొందించే అధికారాలు అప్పగించబడ్డాయి. [80] పాత మొహల్లాదారీ వ్యవస్థను తిరిగి ప్రవేశపెట్టారు. ప్రతి మొహల్లా లేదా పొరుగు విభాగం దాని సభ్యులలో ఒకరి పర్యవేక్షణలో ఉంచబడింది. కొత్వాలు లేదా పోలీసు అధికారి పదవి ఇమాం బక్షు అనే ముస్లింకు ప్రదానం చేయబడింది. [80]

సేనాధిపతులు కూడా వివిధ వర్గాల నుండి నియమించబడ్డారు. వారిలో హరి సింగు నల్వా, ఫతే సింగు దుల్లెవాలియా, నిహాలు సింగు అతారివాలా, ఛత్తరు సింగు అటారివాలా, ఫతే సింగు కలియన్వాలా వంటి ప్రముఖ సిక్కు సేనాధిపతులు ఉన్నారు; హిందూ సేనాధిపతులలో మిస్ర దివాను చందు, దివాను మోఖం చందు నయ్యరు, ఆయన కుమారుడు, ఆయన మనవడు ఉన్నారు; ముస్లిం సేనాధిపతులలో ఇలాహీ బక్షు, మియాను ఘౌసు ఖాన్ ఉన్నారు; ఒక సేనాధిపతి, బల్భద్ర కున్వరు, నేపాలీ గూర్ఖా, యూరోపియను సేనాధిపతులలో జీన్-ఫ్రాంకోయిసు అల్లార్డు, జీన్-బాప్టిస్టు వెంతురా పాలో అవిటబైలు ఉన్నారు. [86] సిక్కు ఖల్సా సైన్యంలోని ఇతర ప్రముఖ సేనాధిపతులలో వీర సింగు ధిల్లాను, శ్యాం సింగు అటారివాలా, మహాను సింగు మీర‌పురి, జోరావరు సింగు కహ్లూరియా మొదలైనవారు ఉన్నారు.

ప్రభుత్వ కార్యాలయాల్లోని కీలక పదవుల నియామకాలు, నియమితుల సామాజిక వర్గం లేదా మతంతో సంబంధం లేకుండా కోర్టులో, దాని పరిసర ప్రాంతాలలో, అలాగే ఉన్నత, దిగువ పదవులలో కూడా యోగ్యత, విధేయత ఆధారంగా జరిగాయి. పౌర, సైనిక పరిపాలనలోని కీలక పదవులను సిక్కులు, ముస్లింలు, ఖత్రీలు, బ్రాహ్మణులు, డోగ్రాలు, రాజపుత్రులు, పష్తూన్లు, యూరోపియన్లు, అమెరికన్లతో సహా [87] సామ్రాజ్యం నలుమూలల నుండి వెలుపల ఉన్న వర్గాల సభ్యులు నిర్వహించారు. వారు తమ యోగ్యతను నిరూపించుకుని ఉన్నత స్థాయికి చేరుకున్నారు. [87] ప్రధానమంత్రి ధ్యాన సింగు డోగ్రా ఆయన సోదరులు గులాబు సింగు, సుచేతు సింగు వరుసగా ఉన్నత స్థాయి పరిపాలనా, సైనిక పదవులలో పనిచేశారు. ఆర్థిక మంత్రి రాజా దీనా నాథు, సాహిబు దయాలు, ఇతరుల వంటి బ్రాహ్మణులు కూడా ఆర్థిక విభాగాలలో సేవలందించారు. [88]

ప్రముఖ స్థానాలలో ఉన్న ముస్లింలలో ఫకీరు సోదరులు, ఖాజీ నిజాముద్దీను, ముఫ్తీ ముహమ్మదు షా మొదలైనవారు ఉన్నారు. ఉన్నత స్థాయి ముస్లిం అధికారులలో ఇద్దరు మంత్రులు, ఒక గవర్నరు, పలువురు జిల్లా అధికారులు ఉన్నారు; సైన్యంలో ఇద్దరు జనరల్సు, పలువురు కల్నల్సు‌తో సహా 41 మంది ఉన్నత స్థాయి ముస్లిం అధికారులు ఉన్నారు.[86] పోలీసు, న్యాయవ్యవస్థ, న్యాయ విభాగం, సరఫరా, నిల్వ విభాగాలలో 92 మంది ముస్లింలు సీనియరు అధికారులుగా ఉన్నారు.[86] ఫిరంగి దళంలో ముస్లింల సంఖ్య 50% కంటే ఎక్కువగా ఉండగా, అశ్విక దళంలో సైనికులలో సుమారు 10% మంది ముస్లింలు ఉన్నారు. [12]

ఈ విధంగా ప్రభుత్వం అనేక వర్గాల నుండి వచ్చిన ఉన్నత వర్గాలచే నడపబడింది. అది మతపరమైన పునాదుల మీద నిర్మించబడినప్పటికీ ఇది సామ్రాజ్యానికి ఒక లౌకిక ప్రభుత్వ వ్యవస్థ లక్షణాన్ని ఇచ్చింది .[89]

హిందువుల మనోభావాలకు సంబంధించిన గోవధ నిషేధాన్ని సామ్రాజ్యం అంతటా సార్వత్రికంగా విధించారు. [90][91] రంజిత సింగు కాశీ విశ్వనాథ దేవాలయం గోపురం మీద బంగారు పూత వేయడానికి కూడా పెద్ద మొత్తంలో బంగారాన్ని విరాళంగా ఇచ్చారు. [92][93]

ఆస్ట్రియను వృక్షశాస్త్రవేత్త, అన్వేషకుడైన బారను వాన్ హ్యూగెలు గమనించినట్లుగా సిక్కులు ముస్లింల పక్షపాతాలను నొప్పించకుండా ఉండేందుకు ప్రయత్నించారు. [94] అయినప్పటికీ సిక్కులను కఠినమైనవారిగా వర్ణించారు. ఈ విషయంలో మాసను, వివరణ బహుశా అత్యంత సముచితమైనది: "ఆఫ్ఘను‌లతో పోలిస్తే సిక్కులు సౌమ్యులు, రక్షణాత్మక ప్రభావాన్ని చూపినప్పటికీ వారి ముస్లిం ప్రజలకు అవిశ్వాసుల పాలనలో ఉన్నామనే భావన, ఆవులను వధించడం, అజాను లేదా 'ప్రార్థనకు పిలుపు' ఇవ్వడం మీద ఉన్న నిషేధం వంటి వాటికి ప్రయోజనాలు కూడా పరిహారం ఇవ్వలేకపోయాయి."[95]

చిత్రలేఖ జుట్షి, విలియం రో పోల్కు అభిప్రాయం ప్రకారం సిక్కు గవర్నర్లు ముస్లిం జనాభాను దూరం చేసే విధానాలను అవలంబించారు. వాటిలో గోవధ, అజాను (ఇస్లామికు ప్రార్థన పిలుపు) మీద నిషేధం, మసీదులను ప్రభుత్వ ఆస్తిగా స్వాధీనం చేసుకోవడం, కాశ్మీరీ ముస్లింల మీద వినాశకరమైన పన్నులు విధించడం వంటివి ఉన్నాయి. ఇవి 1832లో కరువుకు కారణమయ్యాయి. [96][97][98] అదనంగా సామ్రాజ్య సైన్యానికి సామాగ్రి సరఫరాను సులభతరం చేయడానికి సిక్కు పరిపాలన బలవంతపు చాకిరీని (బెగారు) విధించింది. ఈ విధానాన్ని తర్వాతి డోగ్రా పాలకులు మరింత తీవ్రతరం చేశారు. [99] ఈ విధానాల వలన కాశ్మీరీ ముస్లిం జనాభా పెద్ద సంఖ్యలో మరింత ఉదారమైన పొరుగు ప్రాంతాలకు, ముఖ్యంగా లడఖు‌కు వలస వెళ్ళింది. అధికారాన్ని ప్రదర్శించే సంకేతంగా, సిక్కులు ముస్లింల ప్రార్థనా స్థలాలను క్రమం తప్పకుండా అపవిత్రం చేశారు. ఇందులో శ్రీనగరు‌లోని జామియా మసీదును మూసివేయడం, లాహోరు‌లోని బాదు‌షాహీ మసీదును మందుగుండు సామగ్రి గిడ్డంగిగా, గుర్రపుశాలగా మార్చడం వంటివి ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ సామ్రాజ్యం పర్షియను పరిపాలనా సంస్థలను ఆస్థాన మర్యాదలను కొనసాగించింది; సిక్కు వెండి రూపాయలు మొఘలు ప్రమాణాల ప్రకారం, పర్షియను శాసనాలతో ముద్రించబడ్డాయి.[100][101]

1849లో సామ్రాజ్యం పతనమవడానికి ముందు నుంచే పంజాబు‌లో క్రైస్తవ మిషనరీలు చురుకుగా పనిచేస్తున్నాయి. [102]

జనాభా వివరాలు

[మార్చు]
ఖల్సా సామ్రాజ్యంలో మతాలు (1800లు)[6][103]: 2694 
మతాలు శాతం
ఇస్లాం
  
 69%
హిందూమతం
  
 24%
సిక్కుమతం
  
 6%
ఇతరులు
  
 1%

రంజిత్ సింగ్ పాలన కాలంలో సిక్కు సామ్రాజ్యం జనాభా సుమారు 12 మిలియన్ల మందిగా అంచనా వేయబడింది.[6] వీరిలో 8.4 మిలియన్ల ముస్లింలు, 2.88 మిలియన్ల హిందువులు, 7,22,000 సిక్కులు ఉన్నారు.[103]

సామ్రాజ్యం మతపరమైన జనాభాలో సిక్కుల శాతం 10% కంటే కొంచెం ఎక్కువగా ఉన్నట్లు అంచనా వేయబడింది. [104]12% సిక్కులు, 80% ముస్లింలు, 10% కంటే కొంచెం తక్కువ హిందువులు ఉన్నారు.[104] సుర్జితు హన్సు 1881 జనాభా లెక్కలను పౌనఃపున్యంగా అంచనా వేయడం ద్వారా విభిన్న సంఖ్యలను ఇచ్చారు.[104] ముస్లింలు 51%, హిందువులు 40%, సిక్కులు సుమారు 8% ఉన్నారని, మిగిలిన 1% యూరోపియన్లు అని పేర్కొన్నారు. [105]1831లో జనాభా 3.5 మిలియన్లుగా ఉండేదని అమరీందరు సింగు రచించిన 'ది లాస్టు సన్‌సెటు: ది రైజు అండ్ ఫాలు ఆఫ్ ది లాహోరు దర్బారు' ప్రకారం తెలుస్తోంది.[106] హన్స్ హెర్లీ తన 'ది కాయిన్సు ఆఫ్ ది సిక్స్'లో 1838 నాటికి సామ్రాజ్యం మొత్తం జనాభా సుమారు 5.35 మిలియన్లుగా ఉంటుందని అంచనా వేశారు.[57] అదే సమయంలో జీన్-మేరీ లాఫోంటు సామ్రాజ్యం జనాభా 15 మిలియన్ల మందితో కూడి ఉందని అంచనా వేశారు.[58][59]

ఆ కాలంలో సిక్కు జనాభాలో సుమారు 90%, మొత్తం జనాభాలో సగానికి పైగా, ఎగువ బారి, జలంధరు ఎగువ రచనా దోవాబు‌లలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు. వారి అత్యధిక సాంద్రత ఉన్న ప్రాంతాలలో 1830లలో జనాభాలో మూడింట ఒక వంతు మంది ఉన్నారు; ఈ ప్రధాన ప్రాంతంలోని సిక్కు జనాభాలో సగం మంది తర్వాతి కాలంలో లాహోరు, అమృత‌సర్ జిల్లాల పరిధిలోకి వచ్చే ప్రాంతంలో ఉన్నారు.[107]

1839లో ఖాజరు పర్షియాలోని మషాదు‌లో స్థానిక యూదులను లక్ష్యంగా చేసుకుని 'అల్లాదాదు' అని పిలువబడే ఒక పెద్ద హింసాకాండ జరిగింది.[108] ఖాజరు పర్షియాలో తమ స్వదేశంలో జరుగుతున్న హింస నుండి తప్పించుకుంటూ మషాదు నుండి వచ్చిన పర్షియను యూదు శరణార్థుల బృందం 1839వ సంవత్సరం నాటికి సిక్కు సామ్రాజ్యంలో స్థిరపడింది.[108] ఈ యూదు కుటుంబాలలో చాలా వరకు రావల్పిండి (ముఖ్యంగా బాబు మొహల్లా పరిసర ప్రాంతంలో) పెషావరు‌లో స్థిరపడ్డాయి. [109][110][111][112][108]ఈ యూదులలో చాలామంది 1947 విభజన సమయంలో డొమినియను ఆఫ్ ఇండియాకు వెళ్లిపోయారు. [113][108]

ఆర్థిక వ్యవస్థ

[మార్చు]
సిక్కు సామ్రాజ్యం నానకు‌షాహి నాణేలు

ఆదాయం

[మార్చు]
1844లో రూపాయలలో ఆదాయం[114]
క్ర.సం. వివరాలు రూపాయలలో ఆదాయం
1 భూమి శిస్తు
1.a సామంత రాజ్యాలు 5,65,000
1.b వ్యవసాయ భూములు 1,79,85,000
1.c ధార్మిక దానాలు 20,00,000
1.d జాగీర్లు 95,25,000
2 కస్టమ్సు 24,00,000
మొత్తం 3,24,75,000

భూమి శిస్తు ప్రధాన ఆదాయ వనరుగా ఉండేది. రాజ్య ఆదాయంలో దీని వాటా సుమారు 70%. ఇవి కాకుండా ఇతర ఆదాయ వనరులు కస్టమ్సు, ఎక్సైజు పన్నులు, గుత్తాధిపత్యాలు.

కాలక్రమం

[మార్చు]
  • 1699: గురు గోవిందు సింగు చే ఖల్సా స్థాపన.
  • 1710–1716: బందా సింగు మొఘలులను ఓడించి ఖల్సా పాలనను ప్రకటిస్తాడు.
  • 1716–1738: మొఘలులు రెండు దశాబ్దాల పాటు భూభాగంపై నియంత్రణను తిరిగి పొందుతారు. కానీ సిక్కులు గెరిల్లా యుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యారు.
  • 1733–1735: మొఘలులు ఇచ్చిన సమాఖ్య హోదాను ఖల్సా మొదట అంగీకరించి ఆ తర్వాత తిరస్కరిస్తుంది.
  • 1738–1757: నాదిరు షా భారతదేశం మీద దండయాత్ర; అహ్మదు షా దుర్రానీ చే ఆఫ్ఘను దండయాత్ర.
  • 1761–1767: మూడవ పానిపటు యుద్ధంలో ఆఫ్ఘన్లచే పంజాబు ప్రాంతం తిరిగి స్వాధీనం.
  • 1763–1774: సుకేరు‌చకియా మిస్లు మిస్లు‌దారు అయిన చరతు సింగు సుకేరు‌చకియా గుజ్రాను‌వాలాలో తనను తాను స్థాపించుకున్నాడు.
  • 1764–1783: సింగు క్రోరా మిస్లు మిస్లు‌దారు బాబా బఘేలు సింగు మొఘలుల మీద పన్నులు విధించాడు.
  • 1783: మొఘలుల నుండి సిక్కులు ఢిల్లీ, ఎర్రకోటను స్వాధీనం చేసుకోవడం.
  • 1773: అహ్మదు షా దుర్రానీ మరణిస్తాడు. ఆయన కుమారుడు తైమూరు షా పంజాబు ‌మీద అనేక దండయాత్రలు చేస్తాడు.
  • 1774–1790: మహా సింగు సుకేరు‌చకియా మిస్లు మిస్లు‌దారు అయ్యాడు.
  • 1790–1801: రంజితు సింగు సుకేరు‌చకియా మిస్లు మిస్లు‌దారు అయ్యాడు.
  • 1799 సిక్కు ఖల్సా సైన్యం ఏర్పాటు.
  • 1801 ఏప్రిలు (పట్టాభిషేకం) – 27 జూన్ 1839: మహారాజా రంజితు సింగు పాలన. 1809 మార్చి – 1809 ఆగస్టు : నేపాలు-సిక్కు యుద్ధం
  • 1810 ఫిబ్రవరి 20: ముల్తాను ముట్టడి (1810)
  • 1813 జూన్ 1‌ : రంజితు సింగు‌కు కోహినూరు వజ్రం ఇవ్వబడింది.
  • 1813 జూలై 13: అటకు యుద్ధం, దుర్రానీ సామ్రాజ్యం మీద సిక్కు సామ్రాజ్యం సాధించిన మొదటి ముఖ్యమైన విజయం.
  • 1818 మార్చి 2 – జూన్ : ముల్తాను యుద్ధం, ఆఫ్ఘను-సిక్కు యుద్ధాలలో రెండవ యుద్ధం.
  • 1819 జూలై 3 : షోపియను యుద్ధం
  • 1823 మార్చి 14: నౌషేరా యుద్ధం
  • 1837 ఏప్రిల్ 3‌0 : జమ్రూదు యుద్ధం
  • 1839 జూన్ 27 – 1840 నవంబరు 5: మహారాజా ఖరకు సింగు పాలన
  • 1840 నవంబరు 5 – 1841 జనవరి 18: చందు కౌరు కొద్దికాలం పాటు రాజప్రతినిధిగా ఉన్నారు
  • 1841 జనవరి 18 – 1843 సెప్టెంబరు 25: మహారాజా షేర్ సింగు పాలన
  • 1841 మే – 1842 ఆగస్టు : సినో-సిక్కు యుద్ధం
  • 1843 సెప్టెంబరు 15 – 1849 మార్చి 31: మహారాజా దులీపు సింగు పాలన
  • 1845–1846: మొదటి ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం
  • 1848–1849: రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం

పాలకుల జాబితా

[మార్చు]
క్ర.సం. లేదు. పేరు చిత్రపటం జననం మరియు మరణం పాలన గమనిక
1 మహారాజా రంజిత్ సింగ్ 1780 నవంబరు 13 (గుజ్రాను‌వాలా) 1839 జూన్‌ 27 (లాహోర్) 1801 ఏప్రిల్‌ 12 1839 జూన్ 27 38 సంవత్సరాలు, 76 రోజులు సామ్రాజ్య స్థాపకుడు పక్షవాతం
2 మహారాజా ఖరకు సింగు 1801 ఫిబ్రవరి 22 (లాహోర్) 1840 నవంబరు 5 (లాహోర్) 1839 జూన్‌ 27 1839 అక్టోబరు 8 103 రోజులు రంజిత్ సింగ్ కుమారుడు విషప్రయోగం
3 మహారాజా నౌ నిహాలు సింగు 1820 ఫిబ్రవరి 11 (లాహోర్) 1840 నవంబరు 6 (లాహోర్) 1839 అక్టోబరు 8 1840 నవంబరు 6 1 సంవత్సరం, 29 రోజులు ఖరకు సింగు కుమారుడు హత్య చేయబడ్డాడు
4 మహారాణి చంద్ కౌర్
(రాజ్య ప్రతినిధి) 		1802 (ఫతేగఢు చురియను) 1842 జూన్‌ 11 (లాహోర్) 1840 నవంబరు 6 1841 జనవరి 18 73 రోజులు ఖరకు సింగు భార్య పదవీ త్యాగం చేసింది
4 మహారాజా షేరు సింగు 1807 డిసెంబరు (బటాలా) 1843 సెప్టెంబరు 15 (లాహోర్) 1841 జనవరి 18 1843 సెప్టెంబరు 15 2 సంవత్సరాలు, 240 రోజులు రంజితు సింగు కుమారుడు హత్య చేయబడ్డాడు
5 మహారాజా దులీపు సింగు 1838 సెప్టెంబరు 6 (లాహోర్) 1893 అక్టోబరు 22 (పారిస్) 1843 సెప్టెంబరు 15 1849 మార్చి 29 5 సంవత్సరాలు, 195 రోజులు రంజిత్ సింగ్ కుమారుడు ప్రవాసానికి పంపబడ్డాడు
7 మహారాణి జిందు కౌరు
(రాజ్య ప్రతినిధి; నామమాత్రపు) 		1817 (గుజ్రాను‌వాలా) 1863 ఆగస్టు 1 (కెన్సింగ్టను) 1843 సెప్టెంబరు 15 1849 మార్చి 29 5 సంవత్సరాలు, 195 రోజులు రంజితు సింగు భార్య ప్రవాసంలోకి పంపబడ్డారు

వజీర్లు (ప్రధాన మంత్రులు లేదా ఛాంబరు‌లేను‌లు)

[మార్చు]
  • ఖుషాలు సింగు జమాదారు (1799–1818)[115]
  • ధ్యాను సింగు డోగ్రా (1818–1843)
  • హీరా సింగు డోగ్రా (1843–1845)
  • జవహరు సింగు (వజీరు) (1845 మే 14 – 1845 సెప్టెంబరు 21)
  • లాలు సింగు (1845–1846)
  • గులాబు సింగు (1846 జనవరి 31 – మార్చి 9) [116]

నిజాంలు/దివాన్‌లు (ప్రాంతీయ గవర్నర్లు)

[మార్చు]

కాశ్మీరు

[మార్చు]

సిక్కుల పాలనలో కాశ్మీరు నామమాత్రపు తాత్కాలిక గవర్నర్లు మరియు వారి పదవీకాలాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:[117]

  • దివాను మోతీ రాం (1వ పదవీకాలం), 1819 చివరిలో – 1820
  • హరి సింగు నల్వా, 1820–1821
  • దివాన్ మోతీ రాం (2వ పదవీకాలం), 1821 డిసెంబరు - 1825 వసంతకాలం
    • గుర్మాకు సింగు, 1825 (తాత్కాలిక గవర్నరు)
  • దివాను చుని లాలు, 1825 – 1826 ముగింపు
  • దివాను కిర్పా రాం, 1827 - 1830 ప్రారంభంలో
  • 1830 మహా సింగు (కిర్పా రాం తర్వాత ఒక నెల గవర్నరు)
  • భీమా సింగు అర్దాలి, వేసవి 1830 - 1831
  • కన్వరు షేరు సింగు, 1831–1834
    • దివాను వేశకా సింగు, 1831–1832 (షేర్ సింగు తరపున తాత్కాలిక గవర్నరు)
    • షేక్ ఘోలం ముహి అద్దిన్ & జమదారు కుశాలు సింగు, 1832–1834 (షేర్ సింగు‌కు తాత్కాలిక గవర్నరు‌లు)
  • మిహను సింగు కుమేదను, 1834 జూలై – 1841 ఏప్రిల్ 17
  • షేక్ ఘోలం ముహి అద్దిను, ఏప్రిల్ 1841 – 1845
  • షేక్ ఇమాం-ఉద్-దిన్, 1845 – 1847 నవంబరు

ముల్తాను

[మార్చు]
  • ముల్తాను‌లో పలువురు తాత్కాలిక సిక్కు గవర్నరు‌లు, 1818–1820
  • దివాను సావను మల్ చోప్రా, 1820–1844
  • దివాను ముల్రాజు చోప్రా, 1844–1849

హజారా

[మార్చు]
  • హుక్మా సింగు చిమ్ని, 1814–1819
  • దివాన్ రాం దయాళు, 1819–1820
  • అమరు సింగు మజితియా, 1820–1822
  • హరి సింగు నల్వా, 1822–1837
  • మహాను సింగు హజరావాలా, 1837–1838
  • తేజు సింగు, 1838–1844
  • అర్బెలు సింగు, 1844 – ?
  • చత్తరు సింగు అత్తారివాలా, 1848–1849

పెషావరు

[మార్చు]
  • హరి సింగు నల్వా, 1834–1837
  • పాలో అవిటాబిలు, 1837 – ?

జలంధరు దోయాబు

[మార్చు]
  • దేశా సింగు మజితియా, ? – 1832
  • షేక్ గులాం ముహి-ఉద్-దిన్, 1834–1841
  • షేక్ ఇమాం-ఉద్-దిన్, 1841–1845

కాంగ్రా

[మార్చు]
  • దేశా సింగు మజితియా, 1809–1832
  • లెహ్నా సింగు మజితియా, 1832 – ?

వంశ వృక్షం

[మార్చు]

చిత్రమాలిక

[మార్చు]
  • రంజితు సింగు, సుమారు 1830. [118]
    రంజితు సింగు, సుమారు 1830. [118]
  • అకల్ తఖ్తు స్వర్ణ దేవాలయం, అమృత్‌సరు సమీపంలో గురు గ్రంథ్ సాహిబు పఠనాన్ని వింటున్న రంజిత్ సింగ్, పంజాబ్, భారతదేశం.
    అకలు తఖ్తు స్వర్ణ దేవాలయం, అమృత‌సరు సమీపంలో గురు గ్రంథు సాహిబు పఠనాన్ని వింటున్న రంజితు సింగు, పంజాబు, భారతదేశం.
  • సిక్కు యోధుని శిరస్త్రాణం, 1820–1840, ఇనుము, ఇత్తడితో చేసిన మెష్ మెడ రక్షణతో బంగారంతో పూత పూసిన ఇనుము.
    సిక్కు యోధుని శిరస్త్రాణం, 1820–1840, ఇనుము, ఇత్తడితో చేసిన మెష్ మెడ రక్షణతో బంగారంతో పూత పూసిన ఇనుము.


ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]
  • పంజాబు చరిత్ర
  • పాకిస్తాను చరిత్ర
  • లాహోరు‌లో సిక్కుల కాలం
  • భారతదేశ చరిత్ర
  • కపుర్తలా సంస్థానం
  • మొఘల్ సామ్రాజ్యం
  • సిక్కు ఖల్సా సైన్యం

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ 1.0 1.1 Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Ranjit Singh" . ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 22 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 892.
  2. ↑ Grewal 1998, p. 112: "The continuance of Persian as the language of administration.".
  3. ↑ Fenech, Louis E. (2013). The Sikh Zafar-namah of Guru Gobind Singh: A Discursive Blade in the Heart of the Mughal Empire. Oxford University Press (US). p. 239. ISBN 978-0199931453. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 2 July 2020. We see such acquaintance clearly within the Sikh court of Maharaja Ranjit Singh, for example, the principal language of which was Persian.
  4. ↑ 4.0 4.1 Duggal, K. S. (1989). Ranjit Singh: A Secular Sikh Sovereign. Abhinav Publication. ISBN 978-8170-17244-4.మూస:Pn
  5. ↑ Singh, Amarpal (2010). The First Anglo-Sikh War (in ఇంగ్లీష్). Amberley Publishing Limited. ISBN 978-1-4456-2038-1. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 12 December 2021. By 1839, the year of his death, the Sikh kingdom extended from Tibet and Kashmir to Sind and from the Khyber Pass to the Himalayas in the east. It spanned 600 miles from east to west and 350 miles from north to south, comprising an area of just over 200,000 square miles.
  6. ↑ 6.0 6.1 6.2 Singh, Pashaura (2016). "Sikh Empire". The Encyclopedia of Empire. pp. 1–6. doi:10.1002/9781118455074.wbeoe314. ISBN 978-1118455074. Archived from the original on 16 June 2021. Retrieved 15 June 2021.
  7. ↑ Hunter, William Wilson (1886). The Indian empire : its peoples, history, and products. University of California Libraries. London : Trübner & co. p. 410.
  8. ↑ Griffin, Lepel Henry (1905). Ranjit Síngh and the Sikh barrier between our growing empire and Central Asia;. University of California Libraries. Oxford : Clarendon press. p. 1.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link)
  9. ↑ 9.0 9.1 Gupta 1991, p. 201.
  10. ↑ Singh, Khushwant (2004). History of the Sikhs. Oxford University Press. p. viii. ISBN 978-0195673081.
  11. ↑ 11.0 11.1 Gupta 1991, pp. 334–336.
  12. ↑ 12.0 12.1 Singh, Amarinder (2010). The Last Sunset: The Rise and Fall of the Lahore Durbar. Roli Books. p. 40. ISBN 978-81-7436-779-2.
  13. ↑ Gupta 1991, pp. 26–30.
  14. ↑ The Encyclopaedia of Sikhism Archived 8 మే 2014 at the Wayback Machine, section Sāhib Siṅgh Bedī, Bābā (1756–1834).
  15. ↑ Gupta 1991, pp. 37–55.
  16. ↑ Oberoi, Harjot (1994). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. p. 87. ISBN 9780226615929.
  17. ↑ Prasad, Sri Nandan, ed. (1975). "F.5/24.". Catalogue of the Historical Maps of the Survey of India, 1700–1900. New Delhi: National Archives of India. p. 7.
  18. ↑ 18.0 18.1 Murphy, Anne (2020). "13: The Territorialisation of Sikh Pasts". In Jacobsen, Knut A. (ed.). Routledge Handbook of South Asian Religions. Routledge. p. 212. ISBN 9780429622069.
  19. ↑ 19.00 19.01 19.02 19.03 19.04 19.05 19.06 19.07 19.08 19.09 19.10 19.11 19.12 19.13 19.14 19.15 19.16 19.17 19.18 19.19 19.20 19.21 19.22 19.23 19.24 19.25 19.26 19.27 19.28 19.29 19.30 19.31 19.32 19.33 Hasrat, B. J. (2011). Singh, Harbans (ed.). The Encyclopedia of Sikhism. Vol. 2: E–L (3rd ed.). Patiala: Punjabi University. pp. 547–549. ISBN 978-8173802041.
  20. ↑ 20.0 20.1 20.2 Atwal, Priya (2020). "Notes". Royals and Rebels: The Rise and Fall of the Sikh Empire. Oxford University Press. pp. 225. ISBN 9780197548318. ... within the Punjab itself, the government of the Empire as a whole was known in Punjabi as the Sarkar-i-Khalsa ('the government of the Khalsa')—a title maintained by Ranjit Singh and his successors ... Interestingly, British and European contemporaries of the Punjabi royals referred to the state as the 'kingdom of Lahore' and to Ranjit's dynasty as the 'Lahore royal family'.The term 'Sikh Empire' seems to have entered into more popular usage during the twentieth century, perhaps as an adaptation of the 'Sarkar-i-Khalsa' title into English, though with a clearer recognition of the imperial nature of the territorial kingdom established by Ranjit Singh's Sukerchakia misl and his successors.
  21. ↑ Kalsi 2005, pp. 106–107
  22. ↑ Markovits 2004, p. 98
  23. ↑ Melton, J. Gordon (2014). Faiths Across Time: 5,000 Years of Religious History. ABC-CLIO. p. 1163. ISBN 9781610690263. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 3 November 2014.
  24. ↑ 24.0 24.1 Jestice 2004, pp. 345–346
  25. ↑ Johar 1975, pp. 192–210
  26. ↑ 26.0 26.1 26.2 Ganda Singh. "Gobind Singh Guru (1666–1708)". Encyclopaedia of Sikhism. Punjabi University Patiala. Archived from the original on 8 May 2014. Retrieved 11 August 2014.
  27. ↑ Jestice 2004, pp. 312–313
  28. ↑ "Banda Singh Bahadur". Encyclopædia Britannica. Archived from the original on 25 December 2018. Retrieved 15 May 2013.
  29. ↑ 29.0 29.1 Singh 2008, pp. 25–26
  30. ↑ Nesbitt 2005, p. 61
  31. ↑ Singh, Kulwant (2006). Sri Gur Panth Prakash: Episodes 1 to 81. Institute of Sikh Studies. p. 415. ISBN 978-8185815282.
  32. ↑ "Sikh Period – National Fund for Cultural Heritage". Heritage.gov.pk. 14 August 1947. Archived from the original on 14 September 2010. Retrieved 9 August 2009.
  33. ↑ 33.0 33.1 33.2 Meredith L. Runion The History of Afghanistan Archived 3 ఏప్రిల్ 2023 at the Wayback Machine p. 70 Greenwood Publishing Group, 2007 ISBN 0313337985
  34. ↑ Patwant Singh (2007). The Sikhs. Crown Publishing Group. p. 270. ISBN 978-0307429339. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 7 November 2020.
  35. ↑ "Sikhs' Relation with Hill States". www.thesikhencyclopedia.com (in ఇంగ్లీష్). 19 December 2000. Retrieved 13 April 2019.
  36. ↑ www.DiscoverSikhism.com. History Of The Sikhs Vol. IV The Sikh Commonwealth Or Rise And Fall Of Sikh Misls (in ఇంగ్లీష్).
  37. ↑ World and Its Peoples: Middle East, Western Asia, and Northern Africa. Marshall Cavendish. 2007. p. 411. ISBN 978-0761475712. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 7 November 2020.
  38. ↑ 38.0 38.1 Singh, Rishi (2014). State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab. Sage Publications India. ISBN 978-9351505044. When Ranjit Singh realised that Ahmad Khan Sial of Jhang had concluded a secret treaty with Nawab Muzaffar Khan of Multan, he annexed Jhang in 1807 and gave Ahmad Khan a jagir at Mirowal near Amritsar.
  39. ↑ Roy, K.; Roy, L. D. H. K. (2011). War, Culture and Society in Early Modern South Asia, 1740–1849. Taylor & Francis. p. 147. ISBN 978-1136790874. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 10 December 2014.
  40. ↑ 40.0 40.1 Petech, Luciano (1977). The Kingdom of Ladakh, c. 950–1842 A.D. Instituto Italiano Per il Medio ed Estremo Oriente. p. 130.
  41. ↑ 41.0 41.1 41.2 41.3 Huttenback, Robert A. (1961). "Gulab Singh and the Creation of the Dogra State of Jammu, Kashmir, and Ladakh" (PDF). The Journal of Asian Studies. 20 (4): 477–488. doi:10.2307/2049956. JSTOR 2049956. S2CID 162144034. Archived from the original (PDF) on 23 November 2018.
  42. ↑ 42.0 42.1 Guo, Rongxing (2015). "1: A Brief History of Tibet". China's Regional Development and Tibet. Springer. ISBN 978-9812879585. In AD 1834, the Sikh empire invaded and annexed Ladakh-a culturally Tibetan region that was an independent kingdom at the time. Seven years later, a Sikh army invaded western Tibet from Ladakh, starting the Sino-Sikh War. A Qing-Tibetan army repelled the invaders but was in turn defeated when it chased the Sikhs into Ladakh. The war ended with the signing of the Treaty of Chushul between the Chinese and Sikh empires (Rubin 1960). As the Qing dynasty declined, its influence on Tibet weakened gradually. By the late nineteenth cen tury, Qing's authority over Tibet had become more symbolic.
  43. ↑ Jayanta Kumar Ray (2007). Aspects of India's International Relations, 1700 to 2000: South Asia and the World. Pearson Education. p. 379. ISBN 9788131708347. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 7 November 2020.
  44. ↑ Jayanta Kumar Ray (2007). Aspects of India's International Relations, 1700 to 2000: South Asia and the World. Pearson Education. p. 379. ISBN 9788131708347. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 7 November 2020.
  45. ↑ 45.0 45.1 Singh, Gursharan (1991). History of Pepsu: Patiala and East Punjab States Union, 1948–1956. Konark Publishers. p. 8. ISBN 9788122002447.
  46. ↑ Lt. Gen. Kirpal Singh Randhawa, PVSM, AVSM (Retd.). "Sikh Wars". www.sikh-heritage.co.uk (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 24 February 2021. Retrieved 13 April 2019.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  47. ↑ Jayanta Kumar Ray (2007). Aspects of India's International Relations, 1700 to 2000: South Asia and the World. Pearson Education. pp. 379–380. ISBN 9788131708347. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 7 November 2020.
  48. ↑ Sangat Singh, the Sikhs in History.
  49. ↑ Jayanta Kumar Ray (2007). Aspects of India's International Relations, 1700 to 2000: South Asia and the World. Pearson Education. p. 381. ISBN 9788131708347. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 7 November 2020.
  50. ↑ Ranjit Singh: administration and British policy, (Prakash, pp. 31–33)
  51. ↑ 51.0 51.1 Maharaja Ranjit Singh, the last to lay arms, (Duggal, pp. 136–137)
  52. ↑ Chatterjee, Nandini (22 May 2018). "Fieldwork in Punjab, Pakistan, March 2018". Lawforms. doi:10.58079/qqvc. Retrieved 18 August 2024.
  53. ↑ 53.0 53.1 53.2 Madra, Amandeep Singh (8 January 2012). "The Maharaja, the Spy & the Temple of Gold". Golden Temple 1588. Archived from the original on 30 January 2012. Retrieved 11 August 2024.
  54. ↑ Manning, Stephen (2020). Bayonet to Barrage Weaponry on the Victorian Battlefield. Pen & Sword Books Limited. ISBN 978-1526777249. Archived from the original on 26 March 2023. Retrieved 19 March 2023. The Sikh kingdom expanded from Tibet in the east to Kashmir in the west and from Sind in the south to the Khyber Pass in the north, an area of ​​200,000 square miles. {{cite book}}: zero width space character in |quote= at position 144 (help)
  55. ↑ Barczewski, Stephanie (2016). Heroic Failure and the British. Yale University Press. p. 89. ISBN 978-0300186819. Archived from the original on 26 March 2023. Retrieved 19 March 2023. …the Sikh state encompassed over 200,000 square miles (518,000 sq km)
  56. ↑ Khilani, N. M. (1972). British power in the Punjab, 1839–1858. Asia Publishing House. p. 251. ISBN 978-0210271872. Archived from the original on 5 April 2023. Retrieved 19 March 2023. ..into existence a kingdom of the Punjab of over 200,000 square miles
  57. ↑ 57.0 57.1 57.2 57.3 Herrli, Hans (1993). The Coins of the Sikhs. p. 10.
  58. ↑ 58.0 58.1 Lafont, Jean-Marie (2003). Maharaja Ranjit Singh: Lord of the Five Rivers. p. 131.
  59. ↑ 59.0 59.1 Khan, Nadhra Shahbaz Naeem (2018). THE SAMĀDHI OF MAHARAJA RANJIT SINGH IN LAHORE: A Summation of Sikh Architectural and Decorative Practices (PDF). Berlin: EB-Verlag. p. 17. ISBN 9783868932713.
  60. ↑ Meena, R. P. "Punjab Current Affairs Yearbook 2020". Archived from the original on 17 January 2024. Retrieved 19 January 2024.
  61. ↑ The Masters Revealed, (Johnson, p. 128)
  62. ↑ Britain and Tibet 1765–1947, (Marshall, p. 116)
  63. ↑ Rieck, Andreas (1995). "The Nurbakhshis of Baltistan: Crisis and Revival of a Five Centuries Old Community". Die Welt des Islams. 35 (2). Hamburg: 159–188. doi:10.1163/1570060952597761. JSTOR 1571229. Retrieved 30 June 2023. Thus Baltistan remained under local Rajas who paid only nominal allegiance to subsequent rulers of Kashmir until subdued by a Sikh army in 1840, and who stayed in office as jagirdars under the Hindu Dogra Maharajas (1846–1947) and even in Pakistan until 1972. ... As has been stated above, there are no reliable indicators for the extent to which Twelver Shi'ism had spread in Baltistan at the time of the Sikh conquest (1840).
  64. ↑ Mock, John; O'Neil, Kimberley (2002). Trekking in the Karakoram & Hindukush. Lonely Planet Publications. pp. 302. ISBN 978-1740590860. By the 18th century, fighting among the Maqpon princes led to a decline in Skardu's importance. The Sikhs, who inherited much of the Moghul empire, annexed Baltistan in 1840 and the Balti kingdoms' sovereignty ended.
  65. ↑ Baloch, Sikandar Khan (2004). In the Wonderland of Asia, Gilgit & Baltistan. Sang-e-Meel Publications. p. 127. ISBN 978-9693516142.
  66. ↑ Pandey, Hemant Kumar; Singh, Manish Raj (2017). India's Major Military and Rescue Operations. Horizon Books. p. 57. ISBN 978-9386369390. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 7 November 2020.
  67. ↑ Deng, Jonathan M. (2010). "Frontier: The Making of the Northern and Eastern Border in Ladakh From 1834 to the Present". SIT Digital Collections Independent Study Project (ISP) Collection. 920. Archived from the original on 18 December 2022. Retrieved 15 April 2019.
  68. ↑ Frontier Facets: Pakistan's North-West Frontier Province. National Book Foundation; Lahore. 4 January 2024.
  69. ↑ The Khyber Pass: A History of Empire and Invasion, (Docherty, pp. 185–187)
  70. ↑ History of the Sikhs: The Sikh Lion of Lahore, Maharaja Ranjit Singh, 1799–1839. Munshiram Manoharlal. 1978. p. 80. ISBN 978-81-215-0515-4. Archived from the original on 14 August 2024.
  71. ↑ Beattie, Hugh (2013). Imperial Frontier: Tribe and State in Waziristan. Routledge. ISBN 978-1-136-83957-3. Archived from the original on 17 January 2024. Retrieved 19 January 2024.
  72. ↑ Hastings Donnan, Marriage Among Muslims: Preference and Choice in Northern Pakistan, (Brill, 1997), 41.[1] Archived 5 ఏప్రిల్ 2023 at the Wayback Machine
  73. ↑ "Encyclopædia Britannica – Ranjit Singh". Encyclopedia Britannica. Archived from the original on 7 April 2015. Retrieved 31 January 2015.
  74. ↑ Kartar Singh Duggal (2001). Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms. Abhinav Publications. pp. 125–126. ISBN 978-81-7017-410-3.
  75. ↑ Waheeduddin 1981, p. ix.
  76. ↑ 76.0 76.1 Waheeduddin 1981, p. 27.
  77. ↑ Waheeduddin 1981, p. 28.
  78. ↑ Waheeduddin 1981, p. 25.
  79. ↑ Waheeduddin 1981, p. iv.
  80. ↑ 80.0 80.1 80.2 80.3 Waheeduddin 1981, p. 3.
  81. ↑ Waheeduddin 1981, p. 19.
  82. ↑ Waheeduddin 1981, p. 17.
  83. ↑ Waheeduddin 1981, p. 18.
  84. ↑ Waheeduddin 1981, p. 20.
  85. ↑ Waheeduddin 1981, p. 320.
  86. ↑ 86.0 86.1 86.2 Waheeduddin 1981, p. 23.
  87. ↑ 87.0 87.1 Waheeduddin 1981, p. 22.
  88. ↑ Waheeduddin 1981, p. 223.
  89. ↑ Waheeduddin 1981, p. 24.
  90. ↑ Lodrick, D. O. 1981. Sacred Cows, Sacred Places. Berkeley: University of California Press, p. 145
  91. ↑ Vigne, G. T., 1840. A Personal Narrative of a Visit to Ghuzni, Kabul, and Afghanistan, and a Residence at the Court of Dost Mohammed, London: Whittaker and Co. p. 246 The Real Ranjit Singh; by Fakir Syed Waheeduddin, published by Punjabi University, ISBN 81-7380-778-7, 2001, 2nd ed.
  92. ↑ Matthew Atmore Sherring (1868). The Sacred City of the Hindus: An Account of Benares in Ancient and Modern Times. Trübner & co. p. 51.
  93. ↑ Madhuri Desai (2007). Resurrecting Banaras: Urban Space, Architecture and Religious Boundaries. ISBN 978-0-549-52839-5.[permanent dead link]
  94. ↑ Hügel, Baron (1845) 2000. Travels in Kashmir and the Panjab, containing a Particular Account of the Government and Character of the Sikhs, tr. Major T. B. Jervis. rpt, Delhi: Low Price Publications, p. 151
  95. ↑ Masson, Charles. 1842. Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab, 3 v. London: Richard Bentley (1) 37
  96. ↑ Chitralekha, Zutshi (2019). "Kashmir as Mulk". Kashmir. Oxford University Press. ISBN 978-0190990466. Archived from the original on 5 April 2023. Retrieved 19 March 2023.
  97. ↑ Polk, William Roe (2018). Crusade and Jihad: The Thousand-year War Between the Muslim World and the Global North. Yale University Press. p. 263. ISBN 978-0300222906.
  98. ↑ Bray, John (2008). Modern Ladakh: Anthropological Perspectives on Continuity and Change. Brill. p. 48. ISBN 978-9047443346. Archived from the original on 5 April 2023. Retrieved 19 March 2023.
  99. ↑ Dollfus, Pascale (1995). "The History of Muslims in Central Ladakh". The Tibet Journal. 20 (3): 41. ISSN 0970-5368. JSTOR 43300542.
  100. ↑ Ziad, Waleed (2021). Hidden Caliphate: Sufi Saints Beyond the Oxus and Indus (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. p. 45. ISBN 978-0-674-24881-6. Archived from the original on 17 August 2024. Retrieved 11 March 2022.
  101. ↑ Chida-Razvi, Mehreen (2020). The Friday Mosque in the City: Liminality, Ritual, and Politics (in ఇంగ్లీష్). Intellect Books. pp. 91–94. ISBN 978-1-78938-304-1. Retrieved 11 మార్చి 2022. In addition to the masjid's use as a site for military storage, stables for the cavalry horses, and barracks for soldiers, parts of it also were used as storage for powder magazines. {{cite book}}: |archive-date= requires |archive-url= (help); Unknown parameter |archive-యుఆర్ఎల్= ignored (help)CS1 maint: url-status (link)
  102. ↑ Kumar, Ram Narayan (1991). The Sikh struggle : origin, evolution, and present phase. Georg Sieberer. Delhi: Chanakya Publications. p. 100. ISBN 81-7001-083-7. OCLC 24339822.
  103. ↑ 103.0 103.1 Puri, Harish K. (June–July 2003). "Scheduled Castes in Sikh Community: A Historical Perspective". Economic and Political Weekly. 38 (26). Economic and Political Weekly: 2693–2701. JSTOR 4413731.
  104. ↑ 104.0 104.1 104.2 Kartar Singh Duggal (2001). Maharaja Ranjit Singh, the Last to Lay Arms. Abhinav Publications. p. 55. ISBN 978-8170174103. Archived from the original on 6 August 2024. Retrieved 15 April 2019.
  105. ↑ Hans, Surjit (April 2006). "Why are we sentimental about Ranjit Singh ?". The Panjab, Past and Present. XXXVII – Part 1: 47.
  106. ↑ Singh, Amarinder (2010). The Last Sunset: The Rise and Fall of the Lahore Durbar. Roli Books. p. 23. ISBN 978-81-7436-779-2.
  107. ↑ Grewal 1998, p. 113.
  108. ↑ 108.0 108.1 108.2 108.3 Miller, Yvette Alt (3 September 2023). "When Jews Found Refuge in the Sikh Empire". Aish. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 6 September 2023.
  109. ↑ Tahir, Saif (3 March 2016). "The lost Jewish history of Rawalpindi, Pakistan". blogs.timesofisrael.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 27 February 2023. Retrieved 27 February 2023. The history of Jews in Rawalpindi dates back to 1839 when many Jewish families from Mashhad fled to save themselves from the persecutions and settled in various parts of subcontinent including Peshawar and Rawalpindi.
  110. ↑ Considine, Craig (2017). Islam, race, and pluralism in the Pakistani diaspora. Milton: Routledge. ISBN 978-1-315-46276-9. OCLC 993691884.
  111. ↑ Khan, Naveed Aman (12 May 2018). "Pakistani Jews and PTI". Daily Times (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 27 February 2023.
  112. ↑ "Rawalpindi – Rawalpindi Development Authority". Rawalpindi Development Authority (rda.gop.pk). Archived from the original on 6 March 2023. Retrieved 27 February 2023. Jews first arrived in Rawalpindi's Babu Mohallah neighbourhood from Mashhad, Persia in 1839, in order to flee from anti-Jewish laws instituted by the Qajar dynasty.
  113. ↑ Daiya, Kavita (2008). Violent belongings : partition, gender, and national culture in postcolonial India. Philadelphia: Temple University Press. p. 129. ISBN 978-1-59213-745-9. OCLC 302391286.
  114. ↑ Cunningham, Joseph Davey (1849). A History of the Sikhs, from the Origin of the Nation to the Battles of the Sutlej (in ఇంగ్లీష్). London: J. Murray. p. 424. Archived from the original on 14 August 2024. Retrieved 18 January 2022.
  115. ↑ Grewal 1998, p. 114.
  116. ↑ Singh, Bawa Satinder (1971). "Raja Gulab Singh's Role in the First Anglo-Sikh War". Modern Asian Studies. 5 (1): 46–50. doi:10.1017/s0026749x00002845. JSTOR 311654. S2CID 145500298.
  117. ↑ Herrli, Hans (2004). "6: Kashmir - The Sikh Governors of Kashmir". The Coins of the Sikhs (2nd ed.). Munshiram Manoharlal. p. 120. ISBN 9788121511322.
  118. ↑ Miniature painting from the photo album of princely families in the Sikh and Rajput territories by Colonel James Skinner (1778–1841)


ఉల్లేఖన లోపం: "note" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="note"/> ట్యాగు కనబడలేదు
ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=సిక్కు_సామ్రాజ్యం&oldid=4807603" నుండి వెలికితీశారు