Jump to content

సూర్యుడు (దేవుడు)

వికీపీడియా నుండి
సూర్యుడు (దేవుడు)
Member of నవగ్రహాలు
సేవకులతో సూర్యుని శిల్పం, సుమారు 11వ శతాబ్దం
సూర్య భగవానుడు[1]
గ్రహాల అధిపతి
పరబ్రహ్మ, పరమాత్మ (సౌర)
ఇతర పేర్లు
  • ఆదిత్యుడు
  • వివస్వంతుడు
  • మార్తాండ
  • సవితృ
  • భాస్కరుడు
  • భానుడు
  • దివాకరుడు
  • సూర్యనారాయణుడు
  • రవి
  • కతిరవన్
  • ప్రభాకరుడు
అనుబంధందేవతలు, ఆదిత్యులు, నవగ్రహాలు
నివాసంసూర్యలోకం
Worldసూర్యుడు
మంత్రం
ఆయుధములుసూర్యాస్త్రం, అస్త్రాలు, మంత్రదండం, త్రిశూలం, చక్రం, గద, శంఖం
Dayఆదివారం
సంఖ్య1
భర్త / భార్యసంజ్ఞ, ఛాయ[note 1]
తోబుట్టువులుఆదిత్యులు, వీరితో సహా
పిల్లలు
వాహనంఏడు గుర్రాలు లాగే రథం
రథసారథి: అనూరుడు[6]
పండుగలుపొంగల్, సంక్రాంతి,[7] ఛత్, సాంబ దశమి
తండ్రికశ్యపుడు
తల్లిఅదితి

సూర్యుడు (/ˈsuːriə/ SOO-ree-ə;[8] Sanskrit: सूर्य) అంటే సూర్యుడు[9] అలాగే హిందూమతంలో సూర్య దేవుడు.[9] ఆయన సాంప్రదాయకంగా స్మార్త సంప్రదాయంలోని ఐదుగురు ప్రధాన దేవతలలో ఒకరు, వీరందరినీ పంచాయతన పూజలో సమాన దేవతలుగా పరిగణిస్తారు, బ్రహ్మాన్ని గ్రహించడానికి ఒక మార్గం అని నమ్ముతారు.[10] భారతీయ సాహిత్యం అంతటా, సూర్యునికి రవి, వైవస్వత, భాస్కర, మొదలైన బహుళ పేర్లు ఇవ్వబడ్డాయి. అంతేకాకుండా, సూర్యుడు తన స్వరూపమైన ఆదిత్యులు ద్వారా కూడా వర్ణించబడ్డాడు; వీటిలో సవితృ, పూషన్, మార్తాండ, భగ, మొదలైనవి ఉన్నాయి.[11][12][13]

సూర్యుని విగ్రహ లక్షణాలు తరచుగా గుర్రాలు, తరచుగా ఏడు సంఖ్యలో కట్టిన రథంపై స్వారీ చేస్తూ చిత్రీకరించబడతాయి,[6] ఇవి కనిపించే కాంతిలోని ఏడు రంగులను, వారంలోని ఏడు రోజులను సూచిస్తాయి.[11][14] మధ్యయుగ కాలంలో, సూర్యుని పగటిపూట బ్రహ్మతో, మధ్యాహ్నం శివునితో, సాయంత్రం విష్ణువుతో కలిసి పూజించేవారు.[11][15] కొన్ని ప్రాచీన గ్రంథాలు, కళలలో, సూర్యుడు ఇంద్రుడు, గణేశుడు, ఇతరులతో ఏకకాలంలో సమన్వయంగా చూపబడతాడు.[11][14] సూర్యుడు ఒక దేవుడిగా బౌద్ధమతం, జైనమతాల కళలు, సాహిత్యంలో కూడా కనిపిస్తాడు. సూర్యుడు సుగ్రీవుడు, కర్ణుల తండ్రిగా కూడా పరిగణించబడతాడు, వీరు రెండు హిందూ ఇతిహాసాలు— వరుసగా రామాయణం, మహాభారతంలో ముఖ్యమైన పాత్రలు పోషిస్తారు. సూర్యుడు మహాభారతం, రామాయణం పాత్రలచే గౌరవించబడే ప్రాథమిక దేవుడు.[16][17]

సూర్యుడు ఒక చక్రంతో చిత్రీకరించబడతాడు, దీనిని ధర్మచక్రం అని కూడా వ్యాఖ్యానిస్తారు. హిందూ జ్యోతిష్య రాశిచక్ర వ్యవస్థలోని పన్నెండు నక్షత్రరాశులలో ఒకటైన సింహ (సింహ రాశి) కి సూర్యుడు అధిపతి. హిందూ క్యాలెండర్‌లో సూర్యుడు లేదా రవి 'రవివార' (రవివారం) కు లేదా ఆదివారానికి ఆధారం.[18] సూర్యుని గౌరవార్థం జరిగే ప్రధాన పండుగలు, పుణ్యక్షేత్రాలలో మకర సంక్రాంతి, పొంగల్, సాంబ దశమి, రథ సప్తమి, ఛత్ పూజ, కుంభ మేళా ఉన్నాయి.[19][20][21]

భారతీయ రాష్ట్రాలైన రాజస్థాన్, గుజరాత్, మధ్య ప్రదేశ్, బీహార్, మహారాష్ట్ర, ఉత్తర ప్రదేశ్, జార్ఖండ్, ఒడిశాలలో కనిపించే సౌర, స్మార్త సంప్రదాయాలలో ఆయన ప్రత్యేకంగా ఆరాధించబడతాడు.

మొదటి తరం వేద దేవతల కంటే ఎక్కువ కాలం హిందూమతంలో ప్రాథమిక దేవుడిగా నిలిచి ఉన్న సూర్యుని ఆరాధన 13వ శతాబ్దం నాటికి బాగా క్షీణించింది, బహుశా ఉత్తర భారతదేశంలో ముస్లింలు సూర్య దేవాలయాలను ధ్వంసం చేయడం దీనికి కారణం కావచ్చు. ఆ తర్వాత కొత్తగా సూర్య దేవాలయాల నిర్మాణం దాదాపు ఆగిపోయింది, కొన్నింటిని తర్వాత వేరే దేవుడికి అంకితం చేశారు. కొన్ని ముఖ్యమైన సూర్య దేవాలయాలు మిగిలి ఉన్నాయి, కానీ చాలా వరకు ఇప్పుడు పూజలు అందుకోవడం లేదు. కొన్ని కోణాలలో, సూర్యుడు ముఖ్యమైన దేవుళ్ళైన విష్ణువు లేదా శివునితో విలీనం చేయబడ్డాడు లేదా వారికి అనుబంధంగా పరిగణించబడ్డాడు.[22]

గ్రంథాలు, చరిత్ర

[మార్చు]

వైదిక

[మార్చు]

సూర్యుడు, భూమి

పరిభ్రమణం వల్ల, సూర్యుడు భూమిపై పగలు, రాత్రిని కలుగజేస్తాడు,
ఇక్కడ రాత్రి ఉన్నప్పుడు, అవతలి వైపు పగలు ఉంటుంది,
సూర్యుడు నిజంగా ఉదయించడు, అస్తమించడు.

—ఐతరేయ బ్రాహ్మణం III.44 (ఋగ్వేదం)[23][24]

అతి ప్రాచీనమైన వైదిక సూక్తాలు, అంటే ఋగ్వేదంలోని సూక్తం 1.115 వంటివి, 'సూర్యుని' "ఉదయించే సూర్యుడు"గా, చీకటిని పారద్రోలేవాడిగా, జ్ఞానాన్ని, మంచిని, ప్రాణులన్నింటినీ చైతన్యపరచేవాడిగా ప్రతీకాత్మకతతో ప్రత్యేక గౌరవంతో పేర్కొంటాయి.[25][26] అయితే, ఈ వినియోగం సందర్భాన్ని బట్టి మారుతుంది. కొన్ని సూక్తాలలో సూర్యుడు అంటే ఆకాశంలో ఉండే రాయి లేదా రత్నం లాంటి నిర్జీవ వస్తువని అర్థం (ఋగ్వేద సూక్తాలు 5.47, 6.51, 7.63); మరికొన్నింటిలో వ్యక్తిగతీకరించబడిన దేవుడిని సూచిస్తుంది.[27][26] సూర్యుడు ప్రముఖంగా ఉషోదయ దేవత అయిన ఉషస్‌తో సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు, కొన్నిసార్లు అతను ఆమె కొడుకుగా లేదా ఆమె భర్తగా పేర్కొనబడ్డాడు.[28]

ఋగ్వేదంలో సూర్యుని మూలం చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది, ఇతను ఆదిత్యులు, అదితి, ద్యౌష్, మిత్ర-వరుణుడు, అగ్ని, ఇంద్రుడు, సోమ, ఇంద్ర-సోమ, ఇంద్ర-వరుణ, ఇంద్ర-విష్ణువు, పురుష, ధాత్రి, అంగిరసులు, సాధారణంగా దేవతలతో సహా అనేక దేవతలచే జన్మించాడని లేదా ఉద్భవించాడని లేదా స్థాపించబడ్డాడని పేర్కొనబడింది.[27][29] సూర్యుడు వృత్రాసురుడి నుండి ఉద్భవించాడని అధర్వణవేదం కూడా పేర్కొంది.[27]

భౌతిక విశ్వాన్ని (ప్రకృతి) సృష్టించినది సూర్యుడేనని వేదాలు చెబుతున్నాయి.[30] వేద గ్రంథాలలో సూర్యుడు, అగ్ని, వాయువు లేదా ఇంద్రునితో పాటు అనేక త్రిమూర్తులలో ఒకడు. ఇవి బ్రహ్మం అని పిలువబడే హిందూ భౌతికాతీత భావనకు సమానమైన రూపంగా, అంశంగా ప్రదర్శించబడతాయి.[31]

వేదాలలోని బ్రాహ్మణాల భాగంలో, సూర్యుడు అదే సూక్తాలలో అగ్ని (అగ్ని దేవుడు) తో కనిపిస్తాడు.[32] సూర్యుడు పగటిపూట పూజలందుకుంటాడు, కాగా అగ్ని రాత్రిపూట తన పాత్రకు పూజలందుకుంటాడు.[32] కపిల వాత్సాయన్ ఇలా పేర్కొన్నారు, సూర్యుడే మొదటి తత్వంగా, విశ్వానికి బీజంగా అగ్నిగా చెప్పబడే భావన ఇక్కడ అభివృద్ధి చెందింది.[33] వేదాలలోని బ్రాహ్మణాల భాగం,[34][35] ఉపనిషత్తులలో సూర్యుడు కంటిచూపు శక్తితో, దృశ్య గ్రహణ శక్తితో, జ్ఞానంతో స్పష్టంగా ముడిపడి ఉన్నాడు. ప్రాచీన హిందూ సాధువులు తమలోని ఆత్మను సాక్షాత్కరించుకునే ప్రయాణంలో దేవుళ్లకు చేసే బాహ్య ఆచారాలను వదిలివేసి, అంతర్గత ప్రతిబింబాలు, తమలోని దేవుళ్ల ధ్యానం పట్ల మొగ్గు చూపాలని సూచించినందున, బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు, ఛాందోగ్యోపనిషత్తు, కౌషీతకి ఉపనిషత్తు వంటి గ్రంథాలలో సూర్యుడు అంతర్గత దృష్టిగా మారాడు.[36][37][38]

ఇతర సౌర దేవతలతో కలయిక

[మార్చు]

భారతీయ సాహిత్యంలో సూర్యుని వివిధ పేర్లతో పిలుస్తారు, ఇవి సాధారణంగా సూర్యుని విభిన్న కోణాలు లేదా లక్షణాలను సూచిస్తాయి. ఈ రోజు మనకు తెలిసిన సూర్యుని రూపం వివిధ ఋగ్వేద దేవతల సమ్మేళనం.[39] కాబట్టి, సవితృ అంటే ఉదయించి అస్తమించేవాడని అర్థం, ఆదిత్య అంటే తేజస్సుతో ఉన్నవాడని అర్థం, మిత్రుడు సూర్యుని "సమస్త మానవాళికి గొప్ప కాంతివంతమైన స్నేహితుడిగా" సూచిస్తుంది,[40] కాగా పూషన్ సూర్యుని ప్రకాశించేవాడిగా సూచిస్తుంది, ఇది చీకటిని ఉపయోగించే అసురులపై దేవతలు గెలవడానికి సహాయపడింది.[41] ప్రాచీన పురాణాలలో అర్క, మిత్ర, వివస్వంతుడు, ఆదిత్య, తపన్, రవి, సూర్య విభిన్న లక్షణాలను కలిగి ఉన్నాయి, కానీ ఇతిహాసాల నాటికి అవి పర్యాయపదాలుగా మారాయి.[41]

ఉత్తర భారతదేశం, భారతదేశ తూర్పు ప్రాంతాలలోని ఆలయాల పేర్లలో "అర్క" పదం సర్వసాధారణంగా కనిపిస్తుంది. ఒడిశాలోని 11వ శతాబ్దపు కోణార్క్ ఆలయం పేరు "కోణ, అర్క" అనే సంయుక్త పదం నుండి వచ్చింది, దీని అర్థం "మూలలో ఉన్న అర్క".[42]: 6–7  అర్క పేరుతో ఉన్న ఇతర సూర్య దేవాలయాలలో బీహార్‌లోని దేవార్క (దేవ తీర్థ), ఉలార్క (ఉలార్), ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఉత్తరార్క, లోలార్క, రాజస్థాన్‌లోని బలార్క ఉన్నాయి. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బహ్రైచ్‌లో బాలార్క సూర్య మందిర్ అని పిలువబడే మరొక 10వ శతాబ్దపు సూర్య దేవాలయ శిధిలం ఉంది, ఇది 14వ శతాబ్దంలో టర్కిష్ దండయాత్రల సమయంలో ధ్వంసమైంది.[మూలం అవసరం]

వివస్వంతుడు[43] కూడా ఈ దేవతలలో ఒకరు. ఆయన భార్య త్వష్ట కుమార్తె అయిన శరణ్యు. ఆయన కుమారులలో అశ్వినులు, యముడు, మనువు ఉన్నారు. మనువు ద్వారా, వివస్వంతుడు మానవాళికి పూర్వీకుడిగా పరిగణించబడతాడు. వివస్వంతుడు అగ్ని, మాతరిశ్వన్‌లతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు, అగ్ని మొట్టమొదట ఆ ఇద్దరికీ ప్రత్యక్షమైనట్లు చెప్పబడింది. వివస్వంతుడు ఇంద్రుడు, సోమ, వరుణులతో కూడా వివిధ రకాలుగా సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు. వివస్వంతుడు అనే పదం "ప్రకాశవంతమైన" అని అర్థం వచ్చేలా అగ్ని, ఉషస్ లకు విశేషణంగా కూడా ఉపయోగించబడుతుంది. అతను మొట్టమొదట కనిపించిన (ఋగ్వేదం) సమయానికే, వివస్వంతుడు ప్రాముఖ్యత క్షీణించింది. అతను బహుశా సౌర దేవత అయి ఉండవచ్చు, కానీ ఒకరిగా అతని నిర్దిష్ట పాత్రపై పండితులు చర్చిస్తున్నారు.[44] ఋగ్వేదంలో ఇంద్రుడు మనువు వివస్వంతుడు, త్రితునితో కలిసి సోమ పానీయం తాగుతాడు.[44] వేదానంతర సాహిత్యంలో వివస్వంతుడు ప్రాముఖ్యత మరింత క్షీణించింది, ఇది సూర్యునికి మరొక పేరు మాత్రమే.[44] అతను అవెస్తాన్ వివాన్హ్వాంత్‌కు సంబంధించినవాడు, ఇతను జంషీద్ (యమునితో సంబంధం ఉన్నవాడు), మనువుకు తండ్రి.[44][45] తైత్తిరీయ అరణ్యకం, ప్రపాతక (విభాగం) 6లో, సూర్యుని ధ్యానించే పద్ధతులను అందిస్తుంది.[46]

ఇతిహాసాలు

[మార్చు]

రామాయణంలోని యుద్ధకాండ ప్రకారం, రాక్షసుల రాజు రావణుడితో యుద్ధానికి ముందు రాముడికి ఆదిత్య హృదయం స్తోత్రం బోధించబడింది. సకల దేవతల స్వరూపునిగా, సృష్టికి మూలకారణునిగా వర్ణించబడిన సూర్యుని కీర్తిస్తూ అనుష్టుప్ ఛందస్సులో ఈ స్తోత్రం కూర్చబడింది.

సూర్యుని "విశ్వానికి కన్ను, సమస్త ఉనికికి ఆత్మ, సమస్త ప్రాణాలకు మూలం, సాంఖ్యులు, యోగుల లక్ష్యం, స్వేచ్ఛ, ఆధ్యాత్మిక విముక్తికి ప్రతీక" అని భక్తితో పిలుస్తూ మహాభారత ఇతిహాసం సూర్యునిపై అధ్యాయాన్ని ప్రారంభిస్తుంది.[26]

మహాభారతంలో, కర్ణుడు సూర్యుడు, అవివాహిత యువరాణి కుంతిల కుమారుడు.[26] ఈ ఇతిహాసం అవివాహిత తల్లిగా కుంతి గాయం, ఆపై కర్ణుడిని వదిలివేయడం, దాని తర్వాత ఆమె జీవితకాల దుఃఖాన్ని వివరిస్తుంది. చిన్నారి కర్ణుడు దొరికి, రథసారథి చేత దత్తత తీసుకోబడతాడు కానీ అతను గొప్ప యోధుడిగా ఎదిగి కురుక్షేత్ర మహాసంగ్రామంలో ప్రధాన వీరులలో ఒకడిగా మారతాడు.[47]

విగ్రహ లక్షణాలు

[మార్చు]

బౌద్ధమతం, జైనమతం

[మార్చు]
ప్లాటో ఆఫ్ బాక్ట్రియా (క్రీ.పూ. 145-130) హెల్లెనిస్టిక్ నాణెంపై సూర్య దేవుడు హెలియోస్ (ఎడమ), బోధ్ గయలోని బౌద్ధ శిల్పంలో (క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం) సూర్యుని చిత్రణ, ఇది భారతదేశంలో తెలిసిన మొట్టమొదటి చిత్రణ (కుడి).[48][49]
గుర్రాలతో రథంపై సూర్యుడు, భజా గుహలు (క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం).
కుషాణుల కాలం నాటి సూర్యుడు, ఉత్తర దేశపు దుస్తులలో. సా.శ. 2వ-3వ శతాబ్దం, మధుర కళ.[50]

రథం నడుపుతున్న సూర్యుని తొలి వర్ణనలు బోధ్ గయ (క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం) లోని మహాబోధి ఆలయ బౌద్ధ ప్రాకారాలు, భజా గుహలు (క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం), ఖండగిరి (సా.శ. 1వ శతాబ్దం) లోని అనంతుని జైన గుహలో కనిపిస్తాయి.[49] డయోడోటస్ III ప్లాటో వంటి గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజుల నాణేలపై కనిపించే విధంగా, హెల్లెనిస్టిక్ పురాణాలలో రథం నడిపే దేవుడు హెలియోస్ ఇలాంటి చిత్రీకరణను అనుసరించారు.[48]

సూర్యుని విగ్రహ లక్షణాలు కాలక్రమేణా మారుతూ వచ్చాయి. కొన్ని ప్రాచీన కళలలో, ముఖ్యంగా సామాన్య శకానికి చెందిన ప్రారంభ శతాబ్దాలలో, ఆయన విగ్రహ లక్షణాలు పర్షియా, గ్రీస్‌లలో కనిపించే వాటిని పోలి ఉంటాయి, ఇవి గ్రీకు, ఇరానియన్, సిథియన్ ప్రభావాలను స్వీకరించడాన్ని సూచిస్తాయి.[51][26] ప్రాచీన భారతదేశానికి గ్రీకు, కుషాణుల ప్రభావాలు వచ్చిన తరువాత, ఆ కాలానికి చెందిన కొన్ని సూర్య విగ్రహాలు ఆయన చొక్కా, పొడవైన బూట్లు ధరించి ఉన్నట్లు చూపుతాయి.[52] [53] కొన్ని బౌద్ధ కళాఖండాలలో, ఆయన రథాన్ని నాలుగు గుర్రాలు లాగుతున్నట్లుగా చూపబడింది.[16] నేపాల్‌లోని బౌద్ధ ఆశ్రమాల తలుపులు ఆయనను 'చంద్రుడి' (చంద్ర దేవుడు) తో పాటు చూపిస్తాయి, ఇక్కడ ప్రతీకాత్మకంగా సూర్యుడు కిరణాలతో ఎరుపు వృత్తంగా చిత్రీకరించబడ్డాడు.[54]

హిందూమతం

[మార్చు]
హిందూ నేపథ్యంలో సూర్యుని తొలి వర్ణనలలో ఒకటి, పట్టడకల్‌లోని విరూపాక్ష దేవాలయం (సా.శ. 8వ శతాబ్దం).[48]

హిందూ నేపథ్యంలో, పట్టడకల్‌లోని విరూపాక్ష దేవాలయంలో (సా.శ. 8వ శతాబ్దం) సూర్య దేవుడు తర్వాతి కాలంలో మాత్రమే కనిపిస్తాడు.[48] హిందూమతంలో సూర్యుని విగ్రహ లక్షణాలు దాని గ్రంథాలతో మారుతూ ఉంటాయి. ఆయన సాధారణంగా రెండు చేతులలో కమలం పట్టుకుని నిలబడి ఉన్నట్లు, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ - సాధారణంగా ఏడు గుర్రాలు లాగుతున్న రథంపై స్వారీ చేస్తున్నట్లు చూపబడతాడు.[55] ఈ ఏడు గుర్రాలకు సంస్కృత ఛందస్సులోని ఏడు మీటర్ల పేర్లు పెట్టారు: గాయత్రి, బృహతి, ఉష్ణిహ్, జగతి, త్రిష్టుభ, అనుష్టుభ, పంక్తి.

వాస్తుశిల్పం, విగ్రహ లక్షణాలు, రూపకల్పన మార్గదర్శకాలను వివరించే హిందూ గ్రంథమైన వరాహమిహిరుని (సుమారు సా.శ. 505-587) బృహత్ సంహితలో సూర్యుడిని రెండు చేతులతో, కిరీటం ధరించి చూపాలని పేర్కొంది. ఇది ఆయన దుస్తులను ఉత్తర దేశానివిగా (అంటే బూట్లతో కూడిన మధ్య ఆసియా) ప్రత్యేకంగా వివరిస్తుంది.[56] దీనికి విరుద్ధంగా, వాస్తుశిల్పంపై రాసిన మరో హిందూ గ్రంథమైన విష్ణుధర్మోత్తరలో సూర్య విగ్రహ లక్షణాలు ఆయనను నాలుగు చేతులతో చూపాలని పేర్కొంది, ఇందులో రెండు చేతులలో పూలు, మూడవదానిలో దండం, నాల్గవ దానిలో ఆయన రాసే సాధనాన్ని (జ్ఞానానికి ప్రతీకగా కుండి తాటి ఆకు, కలం) పట్టుకుని ఉన్నట్లు చూపాలి.[26] రెండు పుస్తకాలలో ఆయన రథసారథి కూర్చుని ఉన్న అనూరుడు అని పేర్కొనబడింది.[26] ఇద్దరు స్త్రీలు సాధారణంగా ఆయనకి ఇరువైపులా ఉంటారు, వారు ఉష, ప్రత్యుష అనే ఉషోదయ దేవతలను సూచిస్తారు. దేవతలు బాణాలు వేస్తున్నట్లుగా చూపబడతారు, చీకటిని సవాలు చేసే వారి చొరవకు ఇది ప్రతీక.[52] ఇతర ప్రాతినిధ్యాలలో, ఈ దేవతలు సూర్యుని ఇద్దరు భార్యలు, సంజ్ఞ (శరణ్యు), ఛాయ.[57] కొన్ని గ్రంథాల ప్రకారం అతనికి రాత్రి (రజని), ప్రభ అనే మరో ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నారు.[58][59]

సూర్యుని అరూప చిహ్నాలలో స్వస్తిక, ఉంగరపు రాయి ఉన్నాయి.[52] మహాభారతం, సూర్యశతకం లేదా వత్సభట్టి ప్రశస్తితో సహా వివిధ గ్రంథాలలో, సూర్యుడిని అర్ధ-దైవిక జీవులు పూజిస్తున్నట్లు వర్ణించబడింది. సిద్ధులు, చారణులు, గంధర్వులు, యక్షులు, గుహ్యకులు, నాగులు అనే ఈ జీవులు వరాలు పొందాలనే కోరికతో ఆకాశం గుండా ప్రయాణిస్తున్న సూర్యుని రథాన్ని అనుసరిస్తారు.[60]

ఖగోళ శాస్త్రం

[మార్చు]
భారతీయ సాహిత్యంలో సూర్య అంటే సూర్యుడు. పైన: భారతదేశం, ఉత్తరాఖండ్‌లో సూర్యోదయం

ఆర్యభట్ట రాసిన 5వ శతాబ్దపు 'ఆర్యభటీయం', లతాదేవ రాసిన 6వ శతాబ్దపు 'రోమక', వరాహమిహిరుడు రాసిన 'పంచ సిద్ధాంతిక', బ్రహ్మగుప్తుడు రాసిన 7వ శతాబ్దపు 'ఖండఖద్యక', లల్లా రాసిన 8వ శతాబ్దపు 'శిష్యధివృద్ధిద' వంటి వివిధ భారతీయ సంస్కృత ఖగోళ శాస్త్ర గ్రంథాలలో సూర్యుడు ఒక ముఖ్యమైన ఆకాశ వస్తువుగా కనిపిస్తాడు.[61] ఈ గ్రంథాలు సూర్యుడు, వివిధ గ్రహాలను ప్రదర్శిస్తాయి, సంబంధిత గ్రహాల కదలిక లక్షణాలను అంచనా వేస్తాయి.[61] 5వ శతాబ్దం, 10వ శతాబ్దం మధ్య కాలంలో పూర్తయినట్లుగా అంచనా వేయబడిన సూర్య సిద్ధాంతం వంటి ఇతర గ్రంథాలు దేవత పురాణాలతో వివిధ గ్రహాలపై వాటి అధ్యాయాలను ప్రదర్శిస్తాయి.[61]

ఈ గ్రంథాల రాతప్రతులు కొద్దిగా భిన్నమైన కూర్పులలో (వెర్షన్‌లలో) ఉన్నాయి, ఇవి సూర్యుడు, గ్రహాల ఆధారిత గణనలను భూమికి వాటి సాపేక్ష కదలికను తెలియజేస్తాయి. ఈ గ్రంథాలు కాలక్రమేణా సవరించబడ్డాయని సూచిస్తూ వాటి డేటా మారుతూ ఉంటుంది.[62][61][63] ఉదాహరణకు, 10వ శతాబ్దపు హిందూ విద్వాంసులు తమ ఖగోళ అధ్యయనాల నుండి కొద్దిగా భిన్నమైన ఫలితాలతో ఒక సంవత్సరం నక్షత్ర పొడవును (సైడిరియల్ కాలాన్ని) ఈ విధంగా అంచనా వేశారు:[64]

సంస్కృత గ్రంథాలు: సంవత్సరానికి ఎన్ని రోజులు?
హిందూ గ్రంథం నక్షత్ర సంవత్సరపు అంచనా పొడవు[64]
సూర్య సిద్ధాంతం 365 రోజులు, 6 గంటలు, 12 నిమిషాలు, 36.56 సెకన్లు
పౌలిశ సిద్ధాంతం 365 రోజులు, 6 గంటలు, 12 నిమిషాలు, 36 సెకన్లు
పరాశర సిద్ధాంతం 365 రోజులు, 6 గంటలు, 12 నిమిషాలు, 31.50 సెకన్లు
ఆర్య సిద్ధాంతం 365 రోజులు, 6 గంటలు, 12 నిమిషాలు, 30.84 సెకన్లు
లఘు ఆర్య సిద్ధాంతం 365 రోజులు, 6 గంటలు, 12 నిమిషాలు, 30 సెకన్లు
సిద్ధాంత శిరోమణి 365 రోజులు, 6 గంటలు, 12 నిమిషాలు, 9 సెకన్లు

వీటిలో పురాతనమైనది సూర్య సిద్ధాంతం కాగా, అత్యంత కచ్చితమైనది సిద్ధాంత శిరోమణి.[64]

రాశిచక్రం, జ్యోతిషశాస్త్రం

[మార్చు]
సూర్యుడు (మధ్యలో) సాధారణంగా తామర పూలు పట్టుకుని గుర్రాలు లాగుతున్న రథంపై స్వారీ చేస్తున్నట్లు చిత్రించబడతాడు. ఆయన వెంట తన భార్యలు (క్రింద ఉన్న స్త్రీ మూర్తులు), పిల్లలు (ఇతర పురుష మూర్తులు) ఉన్నారు. ఉషోదయ దేవతలు (పైన ఉన్న స్త్రీ మూర్తులు) బాణాలు విసురుతున్నట్లు చిత్రీకరించబడ్డారు. సుమారు సా.శ. 9వ శతాబ్దం.

హిందూ క్యాలెండర్‌లో సూర్యుని పర్యాయపదం రవి అనే పదం 'రవివార' (రవివారం) లేదా ఆదివారానికి మూలం.[65] వారంలోని రోజుల కోసం ఉపయోగించే భారతీయ, గ్రీకో-రోమన్ నామకరణం రెండింటిలోనూ, ఆదివారం సూర్యునికి అంకితం చేయబడింది.

సూర్యుడు హిందూ జ్యోతిష్య రాశిచక్ర వ్యవస్థలోని నవగ్రహాలలో ఒక భాగం. నవగ్రహాల పాత్ర, ప్రాముఖ్యత వివిధ ప్రభావాలతో కాలక్రమేణా అభివృద్ధి చెందింది. సూర్యుడిని ఆరాధించడం, దాని జ్యోతిష్య ప్రాముఖ్యత వేద కాలంలోనే ప్రారంభమైంది, ఇది వేదాలలో నమోదు చేయబడింది. భారతదేశంలో నమోదు చేయబడిన మొట్టమొదటి జ్యోతిష్య గ్రంథం వేదాంగ జ్యోతిషం, దీనిని క్రీ.పూ. 14వ శతాబ్దంలో సంగ్రహించడం ప్రారంభించారు. ఇది బహుశా సింధు లోయ నాగరికతతో పాటు వివిధ విదేశీ ప్రభావాల నుండి వచ్చిన గ్రంథాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.[66] జ్యోతిషశాస్త్రం, క్యాలెండర్‌ను మొదట బాబిలోనియన్ జ్యోతిషశాస్త్రం అభివృద్ధి చేసింది, దీనిని భారతదేశంతో సహా అనేక నాగరికతలు స్వీకరించాయి.[67][68]

కాలక్రమేణా జ్యోతిషశాస్త్రపు తొలి రచనల నుండి నవగ్రహాలు అభివృద్ధి చెందాయి. సుమారు క్రీ.పూ. 1000లో అధర్వణవేదంలో సూర్యుడు, వివిధ సాంప్రదాయక గ్రహాల ప్రస్తావన ఉంది. జొరాస్ట్రియన్, హెల్లెనిస్టిక్ ప్రభావాలతో సహా పశ్చిమాసియా నుండి వచ్చిన అదనపు సహకారాల ద్వారా నవగ్రహాలు మరింత ముందుకు తీసుకెళ్లబడ్డాయి.[69] యవనజాతక లేదా 'యవనుల శాస్త్రం' పశ్చిమ క్షత్రప రాజు మొదటి రుద్రకర్మన్ పాలనలో "యవనేశ్వర" ("గ్రీకు ప్రభువు") అనే పేరు గల ఇండో-గ్రీకు ద్వారా వ్రాయబడింది. క్రీ.పూ. 120లో రాయబడిన యవనజాతక భారతీయ జ్యోతిషశాస్త్రాన్ని ప్రామాణీకరించినట్లు తరచుగా చెబుతారు. ఆ తర్వాత శక (శక యుగం) లేదా సిథియన్ ప్రజల కాలంలో నవగ్రహాలు మరింత అభివృద్ధి చెంది శిఖరాగ్రానికి చేరుకున్నాయి.

అదనంగా శక ప్రజల సహకారం భారతీయ జాతీయ క్యాలెండర్‌కు ఆధారం అవుతుంది, దీనిని శక క్యాలెండర్ (శాలివాహన శకం) అని కూడా పిలుస్తారు.

హిందూ క్యాలెండర్ అనేది చాంద్రమాన, సౌర చక్రాలు రెండింటినీ రికార్డ్ చేసే ఒక చంద్ర-సౌర క్యాలెండర్ (చాంద్రమాన, సౌరమానం కలయిక). నవగ్రహాల మాదిరిగానే, ఇది కూడా వివిధ గ్రంథాల వరుస రచనల ద్వారా అభివృద్ధి చేయబడింది.

దేవాలయాలు, ఆరాధన

[మార్చు]

సూర్య దేవాలయాలు భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాలలో కనిపిస్తాయి. సూర్య దేవాలయాల కంటే సర్వసాధారణమైనవి సూర్యుడికి సంబంధించిన కళాకృతులు, ఇవి శివుడు, విష్ణువు, వినాయకుడు, శక్తికి సంబంధించిన హిందూ దేవాలయాలు వంటి హిందూమతంలోని వివిధ సంప్రదాయాల అన్ని రకాల దేవాలయాలలో కనిపిస్తాయి.[71] అనేక హిందూ ఆశ్రమాల ద్వారాల పైన ఉన్న కళాకృతులు, కోటలు, ఆలయ గోడలపై ఉన్న చెక్కడాలలో సూర్యుడు కనిపిస్తాడు.[72][71]

మొధేరా సూర్య దేవాలయం

సూర్య విగ్రహాలు, కళాకృతులను కలిగి ఉన్న అనేక దేవాలయాలు మొదటి సహస్రాబ్ది క్రీ.పూ. రెండవ సగం, రెండవ సహస్రాబ్ది ప్రారంభ శతాబ్దాల నాటివి. ఉదాహరణకు, మధ్యప్రదేశ్‌లోని కడ్వాహాలోని 11వ శతాబ్దపు వైష్ణవ దేవాలయం, దాని ద్వారం వద్ద అనేక ఇతర దేవుళ్లు, దేవతలతో పాటు సూర్య కళాకృతిని కలిగి ఉంది.[71] మధ్య భారతదేశంలోని 8, 9వ శతాబ్దపు దేవత (శాక్తేయం) ఆలయాలు కూడా అదే విధంగా ఇతర హిందూ దేవుళ్లతో పాటు సూర్యుడిని ఆలయంలో చెక్కాయి.[71] రాజస్థాన్‌లోని గంగాధర్‌లోని ఆరవ శతాబ్దపు శివాలయంలో సూర్యుడు ఉన్నాడు.[73] 5వ శతాబ్దపు మందసోర్ శాసనం వంటి హిందూ దేవాలయాల సమీపంలో లభించిన రాతి శాసనాలలో ఇదే విధమైన ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి.[74] మైఖేల్ మెయిస్టర్ ప్రకారం, ఈ దేవాలయాలు ఏ ఒక్క దేవుడిని లేదా దేవతను ఒకరి కంటే మరొకరిని గొప్పవిగా కీర్తించవు, కానీ వాటిని సంక్లిష్టమైన విగ్రహ లక్షణాలలో స్వతంత్రంగా, సమాన ప్రాధాన్యతతో ప్రదర్శిస్తాయి.[71]

వివిధ దేవుళ్లకు, దేవతలకు అంకితం చేయబడిన భారతదేశంలోని గుహాలయాలు కూడా అదే విధంగా సూర్యుడిని కలిగి ఉంటాయి.[75][76] ఉదాహరణకు, మహారాష్ట్రలోని ఎల్లోరా గుహలలోని 6వ శతాబ్దపు చెక్కడాలు, అలాగే అక్కడి గుహ 25, కైలాస దేవాలయం (గుహ 16) వంటి 8, 9వ శతాబ్దపు కళాకృతులు, తదితరాలు సూర్యుని పూర్తి విగ్రహ లక్షణాలను ప్రదర్శిస్తాయి.[77][78]

హిందూ దేవాలయాలు ప్రధానంగా తూర్పు ముఖంగా ఉండే ప్రవేశద్వారాన్ని కలిగి ఉంటాయి, వాటి చతురస్రాకార సూత్రం ఆధారిత వాస్తుశిల్పం సూర్యుడు ఉదయించే దిశలో భక్తిపూర్వకంగా అమర్చబడి ఉంటుంది.[79][80] సూర్యోదయం వైపు ఉండే ఈ అమరిక భారతదేశం లోపల, వెలుపల ఉన్న చాలా బౌద్ధ, జైన దేవాలయాలలో కూడా కనిపిస్తుంది.[81][82]

అంకితం చేయబడిన దేవాలయాలు

[మార్చు]

సూర్యునికి అంకితం చేయబడిన ఒక ప్రసిద్ధ దేవాలయం భారతదేశంలోని ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రం, శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని అరసవిల్లిలో ఉంది. మైనర్ లూనార్ స్టాండ్‌స్టిల్ కు (చంద్రుని కదలికకు సంబంధించి) అనుగుణంగా ఉన్న అక్షాంశంతో తీరప్రాంత జిల్లాలోని ఈ ఆలయం ప్రత్యేకంగా ఉంటుంది. అలాగే ఉత్తర భారతదేశ చాంద్రమాన క్యాలెండర్ నుండి దక్షిణ భారతదేశ సౌరమాన క్యాలెండర్‌కు మార్పును ఇక్కడి స్థానిక సంస్కృతిలో చూడవచ్చు. ఈ రోజు వరకు పూజలు అందుకుంటున్న ద్వీపకల్ప భారతదేశంలోని తూర్పు తీరప్రాంత సూర్య దేవాలయం బహుశా ఇదే. శ్రీకాకుళం (చికాకోల్) కళింగపట్నంలో తమ ఓడరేవును కలిగిన కళింగ రాజ్యంలో ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది, దీనిని మెగస్తనీస్ తన పుస్తకం ఇండికా (కలింగే) లో ప్రస్తావించాడు. వీరి వలసలు నేటి ఆగ్నేయాసియాలో చారిత్రక కళింగ (ప్రావిన్స్), కళింగ రాజ్యం మొదలైన ప్రాంతాల్లో విస్తరించాయి.

దేవ్ సూర్య మందిర్

మరో అత్యంత ప్రసిద్ధ సూర్య దేవాలయం దేవ్ సూర్య మందిర్. బీహార్‌లోని దేవ్ సూర్య దేవాలయం భారతదేశంలోని బీహార్, దేవ్‌లో ఛత్ పూజ కోసం అత్యంత విశేషమైన, ప్రధాన జనాకర్షక, ప్రసిద్ధ దేవాలయం, మతపరమైన ప్రదేశం. దేవ్ సూర్య దేవాలయం 8వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. అదేవిధంగా బీహార్‌లోని మిథిలా ప్రాంతంలో సహర్సా జిల్లాలోని కందహా గ్రామంలో కందహా సూర్య మందిర్ (దీనిని మార్కండేయార్క సూర్య మందిర్ అని కూడా పిలుస్తారు) 'సూర్యనారాయణ స్వామి'కి అంకితం చేయబడింది. దీనిని కృష్ణుడి కుమారుడైన సాంబుడు నిర్మించాడని నమ్ముతారు.[83] మిథిలా ప్రాంతంలోని సీతామఢీ జిల్లాలో రెండు ప్రధాన సూర్య దేవాలయాలు ఉన్నాయి. అవి పునౌరాధామ్‌లోని సూర్య మందిర్, మంగళ్‌ధామ్‌లోని నవగ్రహ సూర్య మందిర్. మధుబని జిల్లాలో కమలాదిత్య స్థాన్ క్యాంపస్‌లో కమలార్క సూర్య మందిర్ అని పిలువబడే ఒక పురాతన సూర్య దేవాలయం ఉంది.

తమిళనాడులో నవగ్రహ దేవాలయాలు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందాయి. తమిళనాడులోని తంజావూరు జిల్లాలో ఉన్న సూర్యనార్ కోవిల్ నవగ్రహ దేవాలయాలలో ఒకటి, ఇది సూర్యునికి అంకితం చేయబడింది. ఇక్కడ సూర్య భగవానుడిని శివసూర్య పెరుమాళ్ అని పిలుస్తారు. తమిళనాడు నవగ్రహ దేవాలయాలలో ఇది మొదటిది.[84]

ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశమైన ఒరిస్సాలోని కోణార్క్ సూర్య దేవాలయం అత్యంత ప్రసిద్ధ సూర్య దేవాలయం. తూర్పు గంగా రాజవంశంచే 13వ శతాబ్దంలో ముందుగా ఉన్న సూర్య దేవుని పుణ్యక్షేత్రంపై నిర్మించబడిన ఈ ఆలయ వాస్తుశిల్పం ఏడు గుర్రాలు లాగే పన్నెండు చక్రాలతో కూడిన అద్భుతమైన రథాన్ని పోలి ఉంటుంది.[85][86] ఈ ఆలయం సూర్యుడిని మూడు రూపాలలో కలిగి ఉంది, ప్రధాన పెద్ద సూర్య విగ్రహం ధ్వంసం చేయబడింది, పదే పదే ముస్లింల దండయాత్రల వల్ల ఆలయం దెబ్బతింది.[42]: 17–20  కోణార్క్ కాకుండా, ఒరిస్సాలో బిరంచి నారాయణ్ సూర్య దేవాలయం అని పిలువబడే రెండు ఇతర సూర్య దేవాలయాలు ఉన్నాయి.

గుజరాత్‌లోని మొధేరా వంటి భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో సూర్య దేవాలయాలు ఉన్నాయి.[87] దీనికి చాళుక్య రాజవంశానికి చెందిన భీమ్‌దేవ్ రాజు సహకారం అందించాడు. రాజస్థాన్‌లోని జైపూర్‌లో ఉన్న ప్రసిద్ధ గల్తాజీ ఆలయానికి సమీపంలో, మహారాష్ట్రలోని కశేలి (రత్నగిరి జిల్లా) లో ఉన్న కనకాదిత్య ఆలయంలో, అస్సాంలో ఇతర ప్రధాన సూర్య దేవాలయాలు కనిపిస్తాయి.

ఆదిత్యపురం సూర్య దేవాలయం భారతదేశం, కేరళ రాష్ట్రంలో కొట్టాయం జిల్లాలోని కడుతురుత్తి సమీపంలో ఇరవిమంగళంలో ఉన్న ఒక హిందూ దేవాలయం, ఇది సూర్యుడికి అంకితం చేయబడింది. ఇది కేరళ రాష్ట్రంలో ఉన్న ఏకైక సూర్య దేవాలయంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.[88][89]

జమ్మూ కాశ్మీర్‌లోని మార్తాండ్ సూర్య దేవాలయం ఇస్లామిక్ సైన్యాలచే ధ్వంసం చేయబడింది.[90] ఉత్తర భారతదేశంలో మనుగడలో ఉన్న సూర్య దేవాలయం ఉత్తరాఖండ్, అల్మోరా జిల్లాలోని కట్టర్మల్ సూర్య మందిరం, దీనిని 12వ శతాబ్దంలో కట్టర్మల్ రాజు నిర్మించాడు.[మూలం అవసరం]

భారతీయ పాలకులు ముఖ్యంగా సూర్య ఆరాధకులు, మధ్యయుగ కాలంలో వారు కొన్ని సూర్య దేవాలయాలను నిర్మించారు.[91] జయాదిత్యగా పిలువబడే సూర్య దేవాలయాన్ని రాజ్‌పిప్లా (నందిపురి) రాజు జయభట్ట II నిర్మించాడు. ఈ ఆలయం భరుకచ్ఛ జిల్లాలోని కపిక సమీపంలో కోటిపుర వద్ద ఉంది.[92] భిన్మల్‌కు చెందిన జగస్వామి సూర్య దేవాలయం అని పిలువబడే సూర్య దేవాలయం కూడా ఈ కాలంలోనే నిర్మించబడింది.[93]

కోణార్క్ సూర్య దేవాలయం విస్తృత దృశ్యం (పనోరమిక్ వ్యూ)

భారతదేశం వెలుపల సూర్య దేవాలయాలు

[మార్చు]
సూర్యునితో ఇండో-కొరింథియన్ క్యాపిటల్ (స్తంభపు పైభాగం). గాంధార, సా.శ. 2వ శతాబ్దం.

ముల్తాన్ సూర్య దేవాలయం (ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లో ఉంది) ఒకప్పుడు సూర్యుని పూజనీయమైన విగ్రహాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది హిందూ-ముస్లిం మత ఘర్షణలకు ప్రధాన కేంద్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.[94] క్రీ.పూ. 871 తర్వాత, ముల్తాన్ (పంజాబ్) అరబ్ యువరాజుల పాలనలో ఉంది, వారు సూర్య దేవాలయాన్ని బందీగా ఉంచుకుని అపవిత్రం చేశారు,[95] భారతీయ హిందూ పాలకులు తమపై దాడి చేస్తే దానిని నాశనం చేస్తామని బెదిరించారు.[96] ప్రారంభ ముస్లిం పాలకులు సూర్య దేవాలయాన్ని సందర్శించే హిందూ యాత్రికుల నుండి పన్ను వసూలు చేశారు, ఇది ఆ పాలకులకు ముఖ్యమైన ఆదాయ వనరుగా మారింది.[97] 10వ శతాబ్దం చివరలో ఇస్మాయిలీ షియా పాలకులు ఈ సూర్య దేవాలయాన్ని ధ్వంసం చేసి, ముల్తాన్‌లోని సున్నీ జామా మసీదును వదిలేసి, ఆ స్థలంలో ఒక మసీదును నిర్మించారు.[98] సూర్య దేవాలయ శిధిలాలపై నిర్మించిన ఈ ఇస్మాయిలీ షియా మసీదును తర్వాత సున్నీ పాలకుడు గజనీ మహ్మద్ ధ్వంసం చేశాడు, సూర్య దేవాలయాన్ని పునర్నిర్మించలేదు, ఆ స్థలాన్ని ఖాళీగా వదిలివేశాడు. ముల్తాన్‌లో సున్నీ మసీదు ప్రాముఖ్యతను తిరిగి స్థాపించడానికి ఈ చర్యలు సహాయపడ్డాయి.[98]

కంబోడియా, థాయ్‌లాండ్‌లలో కనిపించే 1వ సహస్రాబ్ది ఆగ్నేయాసియా కళాఖండాలలో శివుడు, విష్ణువు ఎక్కువగా కనిపిస్తున్నప్పటికీ, పురావస్తు ఆధారాలు సూర్య దేవుడు ఈ ప్రాంతాలలో ముందుగా స్వీకరించబడిన దేవతా సమూహాలలో ఉన్నాడని, బౌద్ధమతం ఆధిపత్య సంప్రదాయంగా మారిన తర్వాత కూడా కొనసాగాడని సూచిస్తున్నాయి.[99]

సూర్య భగవానుడిని వర్ణించే నేపాలీ రాతి శిల్పం

కాబుల్ ఖైర్ ఖానాలో, సూర్యునికి అంకితం చేయబడిన ఒక హిందూ దేవాలయం ఉంది,[100] ఇది రెండు విభిన్న కాలాలకు చెందినది. మొదటి కాలంలో మట్టి ఇటుకలతో నిర్మించిన ఆలయం ఉంది, బహుశా నరబలి అవశేషాలతో దాన్ని అంకితం చేసి ఉండవచ్చు. దీని తర్వాత పలక రాళ్లతో నిర్మించిన మూడు వేర్వేరు గర్భగుడులు నిర్మించబడ్డాయి. వీటి చుట్టూ డైపర్ రాతి నిర్మాణంతో అనుబంధ భవనాలు, అర్ధచంద్రాకార ఆవరణలో ఆరుబయట ఒక బలిపీఠం ఉన్నాయి. ఈ తవ్వకాలలో ముఖ్యమైనవి రెండు పాలరాతి సూర్య విగ్రహాలు. మొదటిది అసలు తవ్వకాలలో (1934, డెలిగేషన్ ఆర్కియోలాజిక్ ఫ్రాంకైస్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్) దొరకగా, రెండవ ఉదాహరణ 1980లో ప్రమాదవశాత్తు దొరికింది.

నేపాల్‌లో, 11వ శతాబ్దపు థాపహితి, సౌగల్-టోల్, 12వ శతాబ్దపు నక్సల్ రాతి శిల్పాల వంటి అనేక సూర్య దేవాలయాలు, కళాఖండాలు మధ్యయుగ కాలానికి చెందినవి.[101]

క్రీ.పూ. 1600లో స్థాపించబడిన సాన్‌క్సింగ్‌డుయ్ సంస్కృతిలో (ప్రస్తుత చైనా సిచువాన్ ప్రావిన్స్ రాజధాని చెంగ్డూకి 40 కి.మీ. దూరంలో ఉంది) దొరికిన కళాఖండాలు సూర్యునితో సమానమైన పురాతన సూర్య దేవుని ఆరాధనను వెల్లడిస్తున్నాయి. ఈ కళాఖండాలలో సూర్య దేవుని చుట్టూ ఎగురుతున్న నాలుగు పక్షుల నమూనాతో ఉన్న ఒక బంగారు పలక, సూర్య-చక్రం కాంస్య శిల్పం ఉన్నాయి.[102]

సంస్కృతులు, కళలు, ఇతర మతాలలో

[మార్చు]

పండుగలు

[మార్చు]
మకర సంక్రాంతి పండుగ సందర్భంగా వివిధ ఆచారాలు.

వివిధ పండుగలు సూర్య దేవుడిని పూజిస్తాయి, ఇవి భారతదేశంలో ప్రాంతీయంగా మారుతూ ఉంటాయి. సూర్య భగవానుడికి అంకితం చేసిన హిందూ పండుగలలో పొంగల్ లేదా మకర సంక్రాంతి అత్యంత విస్తృతంగా జరుపుకునే పండుగ. ఇవి మంచి పంటను వేడుక చేసుకుంటాయి. సూర్యునిపై దృష్టి సారించే ఇతర పండుగలలో బీహార్, తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్, పొరుగు ప్రాంతాలలోని ఛత్, సాంబ దశమి, రథ సప్తమి కూడా సూర్యుని గౌరవార్థం జరుపుకునే ప్రధాన పండుగలు; ఛత్ దీపావళి తర్వాత వెంటనే మూడు రోజుల పాటు ఉపవాసంతో పాటు సూర్యుడిని స్మరించుకుంటూ నది లేదా కొలనులో స్నానం చేయడంతో జరుపుకుంటారు.[103] అదేవిధంగా గోవాలో అయ్తార్ పూజ జరుపుకుంటారు.[104] దీనిని మహారాష్ట్రలో ఆదిత్య రాణుబాయి అని పిలుస్తారు.[105]

తమిళనాడులో పొంగల్ పండుగ రెండవ రోజును సూర్యునికి అంకితం చేస్తారు, దీనిని "సూర్య పొంగల్" అని పిలుస్తారు.[21] కార్తీక పూజ అనే మరో పండుగ శివుడు, విష్ణువు, లక్ష్మి, రాధ, కృష్ణుడు, తులసితో పాటు సూర్యుడిని ఆరాధిస్తుంది. దీనిని హిందూ మహిళలు గంగా వంటి నదులను సందర్శించడం, కలుసుకోవడం, గుంపుగా పాడటంతో పాటిస్తారు.[106]

నృత్యాలు

[మార్చు]

భారతనాట్యం వంటి శాస్త్రీయ భారతీయ నృత్యాల ప్రదర్శనలలో సూర్యునికి నివాళిగా, విశ్వమంతటా ప్రసరించే కాంతి కిరణాలను సూచించే భంగిమలు ఉంటాయి.[107]

యోగా

[మార్చు]
భారతదేశం, న్యూఢిల్లీలోని IGIA విమానాశ్రయం టెర్మినల్ T3లో సూర్య నమస్కారం A లోని 12 ఆసనాలను వర్ణించే శిల్పం, దీనిని నిఖిల్ భండారి రూపొందించారు.[108]

సూర్య నమస్కారం అంటే సూర్యునికి నమస్కరించడం. ఇది లయబద్ధంగా అనుసంధానించబడిన ఆసనాల క్రమం ఆధారంగా యోగాలో వేడెక్కే విధానం (వార్మ్ అప్ రొటీన్).[109] ఈ పేరు సూర్యుడిని ఆత్మగా, సమస్త ప్రాణాలకు మూలంగా ప్రతీకాత్మకంగా సూచిస్తుంది. ఇది 20వ శతాబ్దంలో అభివృద్ధి చెందిన ఒక ఆధునిక పద్ధతి.[110]

ఒక యోగి తన ఆసన సాధనకు ముందు వ్యక్తిగతీకరించిన యోగా వార్మ్ అప్ రొటీన్‌గా 'సూర్య-నమస్కారాన్ని' అభివృద్ధి చేసుకోవచ్చు.[111]

గాయత్రి మంత్రం సూర్యుని (సవితృ) తో సంబంధం కలిగి ఉంది. ఈ మంత్రం తొలిసారిగా ఋగ్వేదం సూక్తం 3.62.10 లో కనిపిస్తుంది.[112]

సవితృ దేవుని ఆ కోరుకోదగిన తేజస్సును మనం స్వంతం చేసుకుందాం,
అతను మన అంతర్దృష్టిని మేల్కొల్పుతాడు.
గాయత్రి మంత్రం (S. Jamison అనువాదం)[113][114]

బౌద్ధమతం

[మార్చు]

అశోక చక్రవర్తి ఆపాదించిన ప్రాచీన కళాఖండాల వంటి బౌద్ధ కళాఖండాలలో సూర్యుడు ఒక దేవుడిగా కీర్తించబడ్డాడు. బోధ్ గయలోని మహాబోధి ఆలయం వద్ద చెక్కడంలో, ఆయన ఉష, ప్రత్యుషలకు ఇరువైపులా నాలుగు గుర్రాలు లాగుతున్న రథంపై స్వారీ చేస్తూ కనిపిస్తాడు.[16] అటువంటి కళాకృతులు చెడుపై మంచి సాధించిన విజయానికి ప్రతీకగా సూర్యుడిని సూచిస్తున్నాయి, ఈ భావన మునుపటి భారతీయ సంప్రదాయం నుండి బౌద్ధమతంలోకి స్వీకరించబడిందని సూచిస్తోంది.[16]

చైనీస్ బౌద్ధమతంలో, బౌద్ధమత సంరక్షక దేవుళ్లైన ఇరవై నాలుగు దేవుళ్లలో (Twenty-Four Devas) సూర్యుడిని (రిటియాన్) ఒకరిగా పరిగణిస్తారు.[115] ఆయన విగ్రహాన్ని సాధారణంగా ఇతర దేవుళ్లతో పాటు చైనీస్ బౌద్ధ దేవాలయాలలోని మహావీర హాల్‌లో ప్రతిష్ఠిస్తారు.[116]

జపనీస్ బౌద్ధమతంలో, సూర్యుడు పన్నెండు మంది దేవుళ్లలో (జూని-టెన్) ఒకడు, బౌద్ధ మందిరాలలో లేదా వాటి చుట్టూ కనిపించే సంరక్షక దేవతలలో ఇతను ఒకడు.[117] జపాన్‌లో, అతనిని "నిట్-టెన్" అని పిలుస్తారు.[118][119][120]

మేరు పర్వతం బౌద్ధ ఖగోళ సంబంధిత వ్యవస్థలో, పురుష చంద్ర దేవుడికి భిన్నంగా సూర్యుడిని స్త్రీ దేవతగా పరిగణిస్తారు.[121]

భారత ఉపఖండం వెలుపల

[మార్చు]

ఇండోనేషియా

[మార్చు]
బటారా సూర్య వాయంగ్ (తోలుబొమ్మలాట) బొమ్మలు

ఇండోనేషియాలో. సూర్యుడు (బటారా సూర్య) సూర్యుడిని పాలించే దేవుడిగా ఇండోనేషియా సంస్కృతికి అలవాటు పడ్డాడు, అతనికి "బటారా" అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది. 'బటారా సూర్య' తాను ఎంచుకున్న వ్యక్తులకు తన వారసత్వాన్ని లేదా బహుమతులను అందించడానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఈ దేవుడు వివిధ స్త్రీల ద్వారా అనేక మంది పిల్లలను కలిగి ఉన్నందుకు ప్రసిద్ధి చెందాడు, వారిలో మహాభారతంలోని 'దేవి కుంతి' ద్వారా అదిపాటి కర్ణుడికి జన్మనిచ్చాడు.

తన భర్త శపించిన తన తల్లి దేవి అంజనికి, అమ్మమ్మకు జరిగిన దానికి హనుమంతుడు బటారా సూర్యుడిని నిందించినప్పుడు అతను దెబ్బతింటాడు. బటారా సూర్య బాధ్యత వహించాలని హనుమంతుడు భావించి, తన మాయాజాలంతో సూర్యకిరణాలు భూమికి చేరకుండా సహజ ప్రపంచాన్ని కప్పడానికి ప్రపంచం నలుమూలల నుండి మేఘాలను సేకరిస్తాడు. అదృష్టవశాత్తూ, ఈ సంఘటన సామరస్యపూర్వకంగా పరిష్కరించబడుతుంది, తద్వారా హనుమంతుడు స్వచ్ఛందంగా మేఘాలను మళ్ళీ తొలగిస్తాడు, దీనివల్ల సహజ ప్రపంచం మళ్ళీ సూర్యరశ్మికి గురవుతుంది. సూర్యుడికి శరణ్యు (సరణియ, సరణ్య, సంజ్ఞ లేదా సంగ్య అని కూడా పిలుస్తారు), రజని, ప్రభ అనే ముగ్గురు రాణులు ఉన్నారు. శరణ్యు వైవస్వత మనువుకు (ఏడవ మనువు, ప్రస్తుత కాలం), కవలలైన యముడు (మృత్యు దేవుడు), అతని సోదరి యమికి తల్లి. ఆమె అతనికి అశ్వినిలుగా (అశ్వినులు) పిలువబడే కవలలకు, దేవతలకు జన్మనిచ్చింది. సూర్యుని నుండి వచ్చే ప్రకాశవంతమైన కాంతిని చూడలేని శరణ్యు, ఛాయ అనే పేరుతో తన ప్రతిరూపాన్ని సృష్టించి, తాను లేని సమయంలో సూర్యుని భార్యగా వ్యవహరించమని ఆమెకు ఆదేశిస్తుంది. ఛాయకు 'సూర్య-సావర్ణి మనువు' (ఎనిమిదవ మనువు, తదుపరి మనువు), శని (శని గ్రహానికి దేవుడు) అనే ఇద్దరు కుమారులు, తపతి, విష్టి అనే ఇద్దరు కుమార్తెలు ఉన్నారు. బటారా సూర్యకు రజని ద్వారా రేవంత లేదా రైవత అనే కుమారుడు కూడా ఉన్నాడు. ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, సూర్యుని ఇద్దరు కుమారులు – శని, యముడు – మరణం తరువాత మానవుల జీవితాలను నిర్ణయించడానికి బాధ్యత వహిస్తారు. శని తన జీవితకాలంలో ఒకరి చర్యల ఫలితాలను తగిన శిక్షలు, బహుమతుల ద్వారా అందిస్తాడు, కాగా యముడు మరణం తరువాత ఒకరి చర్యల ఫలితాలను అందిస్తాడు.

రామాయణంలో, రావణుడిని ఓడించడంలో రామ లక్ష్మణులకు సహాయం చేసిన సుగ్రీవుడికి తండ్రి సూర్యుడు అని పేర్కొనబడింది. అతను హనుమంతుడికి గురువుగా శిక్షణ కూడా ఇస్తాడు. మహాభారతంలో, కుంతి దుర్వాస మహాముని నుండి ఒక మంత్రాన్ని పొందుతుంది; అది జపిస్తే, ఆమె ప్రతి దేవుడిని పిలిపించి, అతని ద్వారా పిల్లలను కనగలుగుతుంది. ఈ మంత్రం శక్తిని నమ్మిన కుంతి తెలియకుండానే సూర్యుడిని పిలుస్తుంది, కానీ సూర్యుడు కనిపించినప్పుడు, ఆమె భయపడి తిరిగి వెళ్ళమని డిమాండ్ చేస్తుంది. అయితే, మంత్రం ప్రకారం ఒక వరాన్ని తీర్చాల్సిన బాధ్యత సూర్యుడికి ఉంటుంది. కుంతి వివాహం కాని యువరాణి కావడంతో ఆమె సమాజం నుండి ఎలాంటి అవమానం లేదా ప్రశ్నలను ఎదుర్కోకుండా ఉండేందుకు, సూర్యుడు అద్భుతంగా దేవి కుంతి కన్యత్వాన్ని కాపాడుతూనే ఒక బిడ్డకు జన్మనిచ్చేలా చేస్తాడు. కుంతి తన కొడుకైన కర్ణుడిని వదిలి వెళ్లవలసి వస్తుంది, అతను కురుక్షేత్ర మహాసంగ్రామంలో ప్రధాన పాత్రలలో ఒకడిగా ఎదుగుతాడు.

బటారా సూర్య విగ్రహం, ఎనిమిదవ శతాబ్దం చివర, మధ్య జావా, ఇండోనేషియా

బాలిలో శివుడు 'రాదిత్య' పూజ

[మార్చు]

బాలిలోని పురాణాలలో, 'బటారా సూర్య' శివుని అత్యంత తెలివైన శిష్యుడు, కాబట్టి సూర్యుడికి 'సూర్య రాదిత్య' అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది. శివుని మేధస్సు లేదా అతీంద్రియ శక్తిని కనుగొనడానికి దీనిని ఉదాహరణగా ఉపయోగించారు. 'బటారా సూర్య' నుండి ధన్యవాదాలుగా, శివుడు దేవతలకు గురువు కాబట్టి అతనికి 'బటారా గురు' అనే గౌరవ బిరుదు ఇవ్వబడింది. అయితే, పురాణాల మార్పులో వేద చదరంగం పుస్తకంపై మహర్షి వ్యాఖ్యానంలో, తరువాత లుద్రా (రుద్రుడు) గా మారిన దేవా సూర్యుడు చివరికి శివుడు అని పిలువబడ్డాడు, కాబట్టి ఆరాధన శ్లోకాలలో దీనిని తరచుగా శివ ఆదిత్య అని పిలుస్తారని వాదించేవారు కూడా ఉన్నారు.

గమ బాలి భావనలో 'పెలింగిహ్ సూర్య' లేదా 'పద్మాసనం' అనే పెలింగిహ్ (దేవాలయ స్థానం) ఉంది, ఇది 'శివ రాదిత్య' లేదా సూర్య దేవుడిగా వ్యక్తమయ్యే శివుని ఆరాధించే ప్రదేశం. యజుర్వేదంలో దేవుడిని సూర్య బటార రూపంలో ఉదయం ఆరాధించే సులింగిహ్‌ల కోసం అనేక ప్రత్యేక ఆచారాలు ఉన్నాయి, అంటే సూర్య సేవనా లేదా సూర్య నమస్కారం, అంటే సూర్య బటారను ఆరాధించడం. పంచ సెంబ మంత్రంలో, శివ రాదిత్యను ఉద్దేశించి ఒక ప్రత్యేక మంత్రం కూడా ఉంది. సాధారణ దృక్పథం ప్రకారం, బటారా సూర్యను పూజిస్తారు ఎందుకంటే అతను జీవితానికి సాక్షి, అతను శివుని ఉత్తమ శిష్యుడు, కాబట్టి అతనికి హ్యాంగ్ శివ రాదిత్య ("శివుని సూర్య శిష్యుడు") అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది. బాలిలో దేవా సూర్యుని ప్రాముఖ్యతను బాలిలోని ప్రతి యాద్న్యా (యజ్ఞ) వేడుకలో ఎల్లప్పుడూ ఉండాల్సిన 'సంగా సూర్య' (పవిత్ర ప్రదేశం) అస్తిత్వం నుండి చూడవచ్చు. ఇది అనేక బాలి పౌరాణిక లిఖిత గ్రంథాలలో పొందుపరచబడింది, వాటిలో ఒకటి భామ కెర్టిహ్ లోంటర్.[122]

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Encyclopaedia of Hinduism. Sarup & Sons. 1999. ISBN 9788176250641.
  2. ↑ Wendy Doniger (1999). Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions. Merriam-Webster. p. 1039. ISBN 978-0-87779-044-0.
  3. ↑ Pāṇḍeya, Lālatā Prasāda (1971). "Sun-worship in Ancient India".
  4. ↑ Dalal, Roshen (18 April 2014). The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths. Penguin UK. ISBN 978-81-8475-396-7.
  5. ↑ Bhattacharyya, Asoke Kumar (1995). A Pageant of Indian Culture: Art and Archaeology. Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-273-4.
  6. ↑ 6.0 6.1 Jansen, Eva Rudy. The Book of Hindu Imagery: Gods, manifestations, and their meaning. p. 65.
  7. ↑ South Indian Hindu Festivals and Traditions. Abhinav Publications. 2005. ISBN 9788170174158.
  8. ↑ "Surya". Oxford Dictionaries (en.oxforddictionaries.com). Archived from the original on 15 September 2017. Retrieved 15 September 2017.
  9. ↑ 9.0 9.1 Dalal, p. 399
  10. ↑ Flood, Gavin (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. ISBN 9780521438780.
  11. ↑ 11.0 11.1 11.2 11.3 Dalal, pp. 5, 311
  12. ↑ van der Geer, Alexandra Anna Enrica (2008). Animals in Stone: Indian Mammals Sculptured Through Time. BRILL. pp. 236–. ISBN 978-90-04-16819-0.
  13. ↑ Gopal, Madan (1990). K. S. Gautam (ed.). India through the ages. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. p. 76.
  14. ↑ 14.0 14.1 Shimkhada, Deepak (1984). "The Masquerading Sun: A Unique Syncretic Image in Nepal". Artibus Asiae. 45 (2/3): 223–229. doi:10.2307/3249732. JSTOR 3249732.
  15. ↑ Blurton, T. Richard (1993). Hindu Art. Harvard University Press. p. 118. ISBN 978-0-674-39189-5.
  16. ↑ 16.0 16.1 16.2 16.3 Kumar, Rajiv; Kumar, Anil (2010). "A unique Sūrya carving on Aśokan railings at Bodhgaya". Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute. 91: 87–89. JSTOR 41692162.
  17. ↑ Vyas, R. T.; Shah, Umakant Premanand (1995). Studies in Jaina Art and Iconography and Allied Subjects. Abhinav Publications. pp. 23–24. ISBN 978-81-7017-316-8.
  18. ↑ Dalal, p. 89
  19. ↑ Melton, J. Gordon (2011). Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations. ABC-CLIO. pp. 547–548. ISBN 978-1-59884-205-0. Makar Sankranti is a festival held across India, under a variety of names, to honour the god of the sun, Surya.
  20. ↑ Eck, Diana L. (2013). India: A Sacred Geography. Random House. pp. 152–154. ISBN 978-0-385-53192-4.
  21. ↑ 21.0 21.1 Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism. Vol. N–Z. The Rosen Publishing Group. p. 514. ISBN 978-0-8239-3180-4.
  22. ↑ Pathak, Ratnesh K., Humes, Cynthia Ann (1993) "Lolark Kund: Sun and Shiva Worship in the City of Light", [in] Living Banaras: Hindu Religion in Cultural Context, Bradley R. Hertel, Cynthia Ann Humes, [eds] pp. 206–211, SUNY Press, ISBN 0791413314
  23. ↑ Barnett, Lionel D. (1994). Antiquities of India: An Account of the History and Culture of Ancient Hindustan. Phillip Warner: London. pp. 203 footnote 1. ISBN 978-81-206-0530-5.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link)
  24. ↑ Martin Haug (1922), The Aitareya Brahmana of the Rigveda, Chapter 3, Verse 44, Editor: BD Basu, The Sacred Books of the Hindus Series, pages 163–164
  25. ↑ Atkins, Samuel D. (1938). "A Vedic Hymn to the Sun-God Sūrya: (Translation and Exegesis of Rig-Veda 1. 115)". Journal of the American Oriental Society. 58 (3): 419–434. doi:10.2307/594607. JSTOR 594607.
  26. ↑ 26.0 26.1 26.2 26.3 26.4 26.5 26.6 Dalal, pp. 399–401
  27. ↑ 27.0 27.1 27.2 MacDonell, Arthur Anthony (1996) [1897–1898]. Vedic Mythology (reprint ed.). Motilal Banarsidass. pp. 30–31. ISBN 978-81-208-1113-3.
  28. ↑ Jones, Constance; Ryan, James D. (2006). Encyclopedia of Hinduism. Infobase Publishing. p. 472. ISBN 978-0-8160-7564-5.
  29. ↑ Jamison, Stephanie W. (2014). The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India. Oxford University Press. p. 45. ISBN 9780199370184.
  30. ↑ Weightman, Barbara A. (January 1996). "Sacred landscapes and the phenomenon of light". Geographical Review. 86 (1): 59–71. Bibcode:1996GeoRv..86...59W. doi:10.2307/215141. JSTOR 215141.
  31. ↑ Gonda, Jan (1968–1969). "The Hindu trinity". Anthropos. 63–64 (1–2): 216, 219, see pp 212–226 note [51]. JSTOR 40457085.
  32. ↑ 32.0 32.1 Bodewitz, H. W. (1976). The Daily Evening and Morning Offering (Agnihotra) According to the Brāhmanas. Motilal Banarsidass. pp. 36–39 with notes. ISBN 978-81-208-1951-1.
  33. ↑ Perrett, Roy W. (2001). Indian Philosophy: Theory of value. Routledge. pp. 182–183. ISBN 978-0-8153-3612-9.
  34. ↑ Bodewitz, Henk (1997), Jaiminīya Brāhmaṇa I, 1–65: Translation and Commentary, Brill Academic, ISBN 978-9004036048, pp. 328–329, 254-258
  35. ↑ Heesterman, J.C. (1985), The Inner Conflict of Tradition: Essays in Indian Ritual, Kinship, and Society, University of Chicago Press, ISBN 978-0226322995, pp. 93–94
  36. ↑ Brihadaranyaka Upanishad Robert Hume (Translator), Oxford University Press, pp. 96–97
  37. ↑ Kausitaki Upanishad Robert Hume (Translator), Oxford University Press, pp. 302–303, 307–310, 327–328
  38. ↑ Olivelle, Patrick (1992), The Samnyasa Upanisads: Hindu Scriptures on Asceticism and Renunciation, Oxford University Press, ISBN 978-0195070453, pp. 147–151
  39. ↑ Coulter, Charles Russell; Turner, Patricia (2013-07-04). Encyclopedia of Ancient Deities. Routledge. ISBN 978-1-135-96397-2.
  40. ↑ Boner, Alice; Śarmā, Sadāśiva Rath (1972). New Light on the Sun Temple of Koṇārka. Motilal Banarsidass. p. ix. OCLC 759154388.
  41. ↑ 41.0 41.1 Hopkins, Edward Washburn (1968). Epic Mythology. Biblo & Tannen: New York. pp. 81–85. ISBN 978-0-8196-0228-2.
  42. ↑ 42.0 42.1 Donaldson, Thomas (2005). Konark. Monumental Legacy Series. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-567591-7. Archived from the original on 9 August 2019. Retrieved 26 September 2016.
  43. ↑ Oldenberg, Hermann (1988). Die Religion Des Veda [The Religion of the Veda]. Translated by Shrotri, Shridhar B. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 310.
  44. ↑ 44.0 44.1 44.2 44.3 Macdonnell, Arthur Anthony (1897). Vedic Mythology. Oxford University Press. pp. 42–43.
  45. ↑ Witzel, Michael (2001). "Autochthonous Aryans? The Evidence from Old Indian and Iranian Texts" (PDF). The Electronic Journal of Vedic Studies: 8.
  46. ↑ Swami Harshananda, A Concise Encyclopedia of Hinduism
  47. ↑ Milner, G.B. (2005). Natural Symbols in South East Asia. Routledge. pp. 129–130. ISBN 978-1-135-75287-3.
  48. ↑ 48.0 48.1 48.2 48.3 Bopearachchi, Osmund (1 January 2021). "GREEK HELIOS OR INDIAN SŪRYA? THE SPREAD OF THE SUN GOD IMAGERY FROM INDIA TO GANDHĀRA". Connecting the Ancient West and East. Studies Presented to Prof. Gocha R. Tsetskhladze, Edited by J. Boardman, J. Hargrave, A. Avram and A. Podossinov, Monographs in Antiquity: 942–946.
  49. ↑ 49.0 49.1 Society, Religion And Art Of The Kushana India, Chakraberti, Kanchan, 1930, p. 87
  50. ↑ Revire, Nicolas (1 January 2017). "Kinsman of the Sun: An Early Buddha Image in the Asian Art Museum, Berlin, and Solar Symbolism". Indo-Asiatische Zeitschrift. 20–21: 3–14 [10].
  51. ↑ Sick, David (2004). "Mit(h)ra(s) and the Myths of the Sun". Numen. 51 (4): 432–467. doi:10.1163/1568527042500140.
  52. ↑ 52.0 52.1 52.2 Elgood, Heather (2000). Hinduism and the Religious Arts. Bloomsbury Academic. pp. 80–81. ISBN 978-0-304-70739-3.
  53. ↑ Pal, Pratapaditya (1988). Indian Sculpture: 700–1800, Los Angeles County Museum of Art. University of California Press. p. 62. ISBN 978-0-520-06477-5.
  54. ↑ Huntington, John C.; Bangdel, Dina (2003). The Circle of Bliss: Buddhist Meditational Art. Serindia. p. 76. ISBN 978-1-932476-01-9.
  55. ↑ Blurton, T. Richard (1993). Hindu Art. Harvard University Press. p. 208. ISBN 978-0-674-39189-5.
  56. ↑ Brihat Samhita, Chap. LVIII, 46–48
  57. ↑ Nagar, Shanti Lal (1995). Sūrya and Sun Cult in Indian Art, Culture, Literature, and Thought. Aryan Books International. ISBN 978-81-7305-056-5.
  58. ↑ J. L. Shastri, Editor (1951). The Linga-Purana, Part 1. Motilal Banarsidass. p. 258. {{cite book}}: |first= has generic name (help)
  59. ↑ J. L. Shastri, G. P. Bhatt (1998-01-01). Agni Purana Unabridged English Motilal. p. 735.
  60. ↑ Mayūra (1917). The Sanskrit poems of Mayūra. Columbia University Press.
  61. ↑ 61.0 61.1 61.2 61.3 Burgess, Ebenezer (1989). P Ganguly, P Sengupta (ed.). Sûrya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. vii–xi. ISBN 978-81-208-0612-2.
  62. ↑ Barnett, Lionel D. (1994). Antiquities of India: An Account of the History and Culture of Ancient Hindustan. Asian Educational Services. pp. 190–192. ISBN 978-81-206-0530-5.
  63. ↑ Fleet, J. (1911). "Arbhatiya". Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. Cambridge University Press for the Royal Asiatic Society: 794–799.
  64. ↑ 64.0 64.1 64.2 Burgess, Ebenezer (1989). P. Ganguly, P. Sengupta (ed.). Sûrya-Siddhânta: A Text-book of Hindu Astronomy. Motilal Banarsidass (Reprint), Original: Yale University Press, American Oriental Society. pp. 26–27. ISBN 978-81-208-0612-2. Retrieved 26 September 2016.
  65. ↑ Dalal, p. 88
  66. ↑ Lochtefeld, James (2002). "Jyotisha". The Illustrated Encyclopedia of Hinduism. Vol. A–M. Rosen Publishing. pp. 326–327. ISBN 0-8239-2287-1.
  67. ↑ Campion, Nicholas (2012-06-11). Astrology and Cosmology in the World's Religions. NYU Press. ISBN 978-0-8147-1714-1.
  68. ↑ Astrology Anthology: Contemporary Topics in Astrology and Astrological Divination. eMarketing Media Advertising. ISBN 978-1-105-08635-9.
  69. ↑ Campion, Nicholas (2012). Astrology and Cosmology in the World's Religions. New York University Press. pp. 110–111. ISBN 978-0-8147-0842-2.
  70. ↑ 70.0 70.1 Meister, Michael W. (1986). "Regional variations in Mātṛkā conventions". Artibus Asiae. 47 (3–4): 233–262, 252–254, 239–241. doi:10.2307/3249973. JSTOR 3249973.
  71. ↑ 71.0 71.1 71.2 71.3 71.4 Meister (1986)[70] pp 243 (with notes [35] and [36]), 252-254, 239-241
  72. ↑ Lubotsky, Alexander (1996). "The iconography of the Viṣṇu temple at Deogarh and the Viṣṇudharmottarapurāṇa". Freer Gallery of Art. Ars Orientalis. 26. The Smithsonian Institution: 65–80 (esp. fig. 10 caption p 76). JSTOR 4629500.
  73. ↑ Meister (1986)[70] pp 233–262
  74. ↑ Kramrisch, Stella; Burnier, Raymond (1976). The Hindu Temple. Motilal Banarsidass. pp. 161–162. ISBN 978-81-208-0223-0.
  75. ↑ Boner, Alice (1990). Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period. Motilal Banarsidass. pp. 91–102. ISBN 978-81-208-0705-1.
  76. ↑ Rao, T. A. Gopinatha (1993). Elements of Hindu iconography. Motilal Banarsidass. p. xxiv. ISBN 978-81-208-0878-2.
  77. ↑ Goetz, H. (1952). "The Kailasa of Ellora and the Chronology of Rashtrakuta Art". Artibus Asiae. 15 (1/2): 84–107. doi:10.2307/3248615. JSTOR 3248615.
  78. ↑ Berkson, Carmel (2000). The Life of Form in Indian Sculpture. Abhinav Publications. p. 317. ISBN 978-81-7017-376-2.
  79. ↑ Kramrisch, Stella; Burnier, Raymond (1976). The Hindu Temple. Motilal Banarsidass. pp. 43–47, 91–92, 236. ISBN 978-81-208-0223-0.
  80. ↑ Vinayak Bharne; Krupali Krusche (2014). Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India. Cambridge Scholars. p. 94. ISBN 978-1-4438-6734-4.
  81. ↑ Kerin, Melissa R. (2015). Art and Devotion at a Buddhist Temple in the Indian Himalaya. Indiana University Press. pp. 101–103. ISBN 978-0-253-01309-5.
  82. ↑ Bharne, Vinayak; Krusche, Krupali (2014). Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India. Cambridge Scholars. pp. 61–77. ISBN 978-1-4438-6734-4.
  83. ↑ "देश के 12 सूर्य मंदिरों में एक है कंदाहा का सूर्य मंदिर -". Jagran (in హిందీ). Retrieved 2025-03-22.
  84. ↑ Srivastava, Priya (25 May 2016). "Deo Sun Temple". Sightseeing, Bihar. Times of India. Travel. Archived from the original on 11 October 2020. Retrieved 3 November 2019.
  85. ↑ Dalal, p. 205
  86. ↑ Aitkin, Molly Emma (2007). "Konark by E. Donaldson Thomas. (Monumental Legacy Series). Oxford University Press, 2003". The Journal of Asian Studies (book review). 63 (3): 823–825. doi:10.1017/S0021911804002098.
  87. ↑ Blurton, T. Richard (1993). Hindu Art. Harvard University Press. pp. 196–197. ISBN 978-0-674-39189-5.
  88. ↑ "Surya Temple". Kerala Tourism (www.keralatourism.org). Adityapuram, Kottayam. Archived from the original on 20 December 2016. Retrieved 8 December 2016. The only temple in Kerala dedicated to Aditya, the sun god at Adityapuram, Kottayam
  89. ↑ "Adityapuram Surya Temple". english.mathrubhumi.com. mobile travel hot-spots. Archived from the original on 20 December 2016. Retrieved 8 December 2016.
  90. ↑ Eaton, Richard (2000). "Temple Desecration and Indo-Muslim States". Journal of Islamic Studies. 11 (3): 283–319. doi:10.1093/jis/11.3.283.
  91. ↑ Lālatā Prasāda Pāṇḍeya (1971). Sun-worship in ancient India. Motilal Banarsidass. p. 245
  92. ↑ Gujarat under the Maitrakas of Valabhī: History and culture of Gujarat during the Maitraka period, circa 470–788 A.D. Oriental Institute. Vadodara, India: Maharaja Sayajirao University of Baroda. 2000. p. 133.
  93. ↑ Kalia, Asha (1982). Art of Osian Temples: Socio-economic and religious life in India, 8th–12th centuries A.D. Abhinav Publications. ISBN 978-0-391-02558-5.
  94. ↑ Wink, André (1997). Al-Hind: The slave kings and the Islamic conquest. 2. Vol. 1. BRILL. pp. 187–188. ISBN 978-9004095090.
  95. ↑ Jackson, Roy (2014). What is Islamic Philosophy?. Routledge. ISBN 978-1317814047.
  96. ↑ Kulke, Hermann; Rothermund, Dietmar (1998). A History of India. Taylor & Francis. p. 154. ISBN 978-1-317-24212-3.
  97. ↑ Singh, Nagendra Kr (1997). Divine Prostitution By Nagendra Kr Singh. APH. p. 44. ISBN 9788170248217.
  98. ↑ 98.0 98.1 Flood, Finbarr Barry (2009). Objects of Translation: Material Culture and Medieval "Hindu-Muslim" Encounter. Princeton University Press. ISBN 978-0691125947.
  99. ↑ Harris, Ian (2005) Cambodian Buddhism: History and Practice. University of Hawaii Press. p. 9. ISBN 0824827651
  100. ↑ Chavan, Akshay (28 July 2020). "Uncovering Afghanistan's Pre-Islamic Past". Retrieved 11 November 2021.
  101. ↑ Slusser, Mary Shepherd (1996). "The Purandi Hoard: Metalwork from Eleventh-Century Nepal". Artibus Asiae. 56 (1/2). Artibus Asiae Publishers: 95–143. doi:10.2307/3250106. JSTOR 3250106.
  102. ↑ Chung Tan (2015) Himalaya Calling – The origins of China and India pp. 13–15 ISBN 978-1-938134-59-3 Source link (accessed: Wed 7 Sept. 2016)
  103. ↑ Dalal, p. 97
  104. ↑ "Seeking the sun's blessings". Times of India. 29 August 2010. Archived from the original on 26 September 2015. Retrieved 14 August 2014.
  105. ↑ Feldhaus, Anne (1996). Images of Women in Maharashtrian Literature and Religion. SUNY Pres. pp. 168–167. ISBN 0-7914-2838-9.
  106. ↑ Pintchman, Tracy (2008). Flood, Gavin (ed.). The Blackwell Companion to Hinduism. John Wiley & Sons. p. 334. ISBN 978-0-470-99868-7.
  107. ↑ Katherine C. Zubko (2006) Embodying "Bhakti Rasa" in Bharata Natyam: An Indian-Christian Interpretation of "Gayatri" Mantra through Dance Journal of Hindu-Christian Studies volume 19, article 10, pages 38–39
  108. ↑ Indian Express (4 September 2010). Destination Delhi Archived 11 అక్టోబరు 2020 at the Wayback Machine.
  109. ↑ Mitchell, Carol (2003). Yoga on the Ball. Inner Traditions. p. 48. ISBN 978-0-89281-999-7.
  110. ↑ Singleton, Mark (2010). Yoga Body: The Origins of Modern Posture Practice. Oxford University Press. pp. 180–181, 205–206. ISBN 978-0-19-974598-2.
  111. ↑ Schuster, Donna (October–November 1990). "Sun Salutations". Yoga Journal. Active Interest. p. 57.
  112. ↑ Carpenter, David Bailey; Whicher, Ian (2003). Yoga: The Indian tradition. London: Routledge. p. 31. ISBN 0-7007-1288-7.
  113. ↑ Jamison, Stephanie; Brereton, Joel (2014). The Rigveda. Oxford: Oxford University Press. p. 554. ISBN 9780190633394.
  114. ↑ Morgan, Forrest; et al., eds. (1904). The Bibliophile Library of Literature, Art, and Rare Manuscripts. Vol. 1. New York: The International Bibliophile Society. p. 14.
  115. ↑ Hodous, Lewis; Soothill, William Edward (2004). A dictionary of Chinese Buddhist terms : with Sanskrit and English equivalents and a Sanskrit-Pali index. London: Routledge / Curzon. ISBN 0-203-64186-8. OCLC 275253538.
  116. ↑ 佛教二十四诸天_中国佛教文化网. 2016-03-04. Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 2021-04-26.
  117. ↑ "Twelve heavenly deities (devas)". Nara, Japan: Nara National Museum. Archived from the original on 4 March 2016.
  118. ↑ Biswas, S. (2000) Indian Influence on the Art of Japan. Northern Book Centre. p. 184. ISBN 978-8172112691
  119. ↑ Stutterheim, Willem Frederik et al. (1995) Rāma-legends and Rāma-reliefs in Indonesia. pp. xiv–xvi. ISBN 978-8170172512
  120. ↑ Snodgrass, Adrian (2007) The Symbolism of the Stupa, Motilal Banarsidass. pp. 120–124, 298–300 ISBN 978-8120807815
  121. ↑ John C. Huntington, Dina Bangdel, Robert A. F. Thurman, The Circle of Bliss: Buddhist Meditational Art, 6 Surya Mandala
  122. ↑ "Dewa Surya". Gama Bali (gamabali.com).[permanent dead link]

===గమనికలు===

  1. ↑ సూర్యుని భార్యల సంఖ్య వివిధ గ్రంథాలలో మారుతూ ఉంటుంది. సాధారణంగా, ఆయన ఇద్దరు భార్యలు - సంజ్ఞ, ఛాయ - తో చూపించబడతాడు, కానీ కొన్ని గ్రంథాలు రజని, ప్రభ, నిక్షుభ, మహాశ్వేత, ఉషస్ వంటి ఇతరులను కూడా కలిగి ఉంటాయి.[3][4][5]

ఉదహరించిన మూలాలు

[మార్చు]

మరింత చదవడానికి

[మార్చు]
  • Pingree, David (1981). Jyotihśāstra : Astral and Mathematical Literature. Otto Harrassowitz. ISBN 978-3447021654.

బాహ్య లింకులు

[మార్చు]
వికీమీడియా కామన్స్‌లో Suryaకి సంబంధించి దస్త్రాలు ఉన్నాయి.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=సూర్యుడు_(దేవుడు)&oldid=4834489" నుండి వెలికితీశారు