సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు
| సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు | ||||||
| ప్రావిన్స్ , బ్రిటిష్ ఇండియా | ||||||
| ||||||
| ||||||
 | ||||||
| Capital | నాగ్పూర్ (ప్రాథమిక రాజధాని) పచ్మర్హి, హోషంగాబాద్ జిల్లా (వేసవి రాజధాని) | |||||
| చరిత్ర | ||||||
| - | సాగర్ & నర్మదా భూభాగాలు, నాగ్పూర్ ప్రావిన్స్ విలీనం | 1861 | ||||
| - | నిమార్ సెంట్రల్ ప్రావిన్సులకు జోడించబడింది | 1864 | ||||
| - | సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్ ఏర్పాటు | 1903 | ||||
| This article incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "[[:s:en:1911 Encyclopædia Britannica/సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్|సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్]]". ఎన్సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 5 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 681–3. | ||||||
సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ బ్రిటిష్ ఇండియాలోని ఒక రాష్ట్రం. ఇది మధ్య భారతదేశంలోని మొఘలులు, మరాఠాల నుండి బ్రిటిష్ వారు జయించిన ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది. ప్రస్తుత మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్గఢ్, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రాలలోని కొన్ని భాగాలను ఆక్రమించింది. నాగ్పూర్ ప్రధాన శీతాకాల రాజధానిగా ఉండగా, పచ్మర్హి సాధారణ వేసవి విడిదిగా పనిచేసింది. ఇది 1903లో సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్గా ఏర్పడింది.
1861లో సాగర్, నర్మదా భూభాగాలు & నాగపూర్ ప్రావిన్స్ విలీనం ద్వారా మధ్య ప్రావిన్సులు ఏర్పడ్డాయి. సెంట్రల్ ఇండియా ఏజెన్సీచే నిర్వహించబడిన నిమార్ జిల్లా 1864లో జోడించబడింది.[1] ఇది ఉత్తరాన భోపాల్ సంస్థానం, రేవా సంస్థానం, తూర్పున చోటా నాగపూర్ సంస్థానాలు, కలహండి సంస్థానం, దక్షిణాన నిజాం హైదరాబాద్ & పశ్చిమాన బెరార్ వంటి "స్థానిక సంస్థానాల" సముద్రంతో చుట్టుముట్టబడిన దాదాపు ఒక ద్వీపంలా ఉండేది.[2]
భౌగోళికం
[మార్చు]భారత ఉపఖండం మధ్యలో ఉన్న పర్వత శ్రేణులు, పీఠభూములు, నదీ లోయలను ఆక్రమించిన మధ్య ప్రాంతాలు భూబంధితంగా ఉండేవి.
రాష్ట్రంలోని అత్యంత ఉత్తర భాగం బుందేల్ఖండ్ ఎత్తైన ప్రాంతం వరకు విస్తరించి ఉంది, ఇక్కడి నుండి ఉత్తరం వైపు ప్రవహించే నదులు యమునా, గంగా నదులకు ఉపనదులు. వింధ్య శ్రేణి తూర్పు, పడమర వైపు ప్రవహిస్తుంది, ఇది గంగా-యమునా పరీవాహక ప్రాంతం, నర్మదా నది పరీవాహక ప్రాంతం మధ్య పరీవాహక ప్రాంతాన్ని ఏర్పరుస్తుంది, ఇది ప్రావిన్స్ మధ్యలో పశ్చిమాన ఆక్రమించి, అరేబియా సముద్రం ఖాళీ చేయడానికి పశ్చిమ దిశగా ప్రవహిస్తుంది. జబల్పూర్ (పూర్వం జుబల్పూర్) ఎగువ నర్మదా నది ఒడ్డున ఉండేది, ఇది ఒక ముఖ్యమైన రైల్వే జంక్షన్గా ఉండేది.
సత్పురా శ్రేణి నర్మదా లోయను దక్కన్ పీఠభూమి నుండి దక్షిణాన విభజిస్తుంది. మధ్య ప్రావిన్సులలో దక్కను ఈశాన్య భాగం ఉంది, ఇది వైంగంగా, వార్ధా, ఇంద్రావతి వంటి గోదావరి నది ఉపనదుల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. బేరార్లోని కొంత భాగం తపతీ నది ఎగువ పరీవాహక ప్రాంతంలో ఉండేది , ఇది పశ్చిమంగా అరేబియా సముద్రంలోకి ప్రవహిస్తుంది. దక్కన్ పీఠభూమిలోని సెంట్రల్ ప్రావిన్సుల భాగం విదర్భ ప్రాంతాన్ని ఏర్పరచింది, ఇందులో ప్రావిన్స్ రాజధాని నాగపూర్ కూడా ఉంది.
రాష్ట్ర తూర్పు భాగం ఎగువ మహానది నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో ఉంది, ఇది ఛత్తీస్గఢ్ సారవంతమైన వరి పండించే ప్రాంతాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. మైకల్ పర్వత శ్రేణి నర్మదా, మహానది నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలను వేరు చేస్తుంది. చోటా నాగ్పూర్ పీఠభూమి రాష్ట్ర ఈశాన్య మూల వరకు విస్తరించి ఉంది.
జనాభా గణాంకాలు
[మార్చు]| చారిత్రికంగా జనాభా | ||
|---|---|---|
| సంవత్సరం | జనాభా | ±% |
| 1866 | 90,00,000 | — |
| 1872 | 92,50,000 | +2.8% |
| 1881 | 1,15,00,000 | +24.3% |
| 1891 | 1,30,00,000 | +13.0% |
| 1901 | 1,18,73,029 | −8.7% |
1866, 1872, 1881, 1891, 1901 సంవత్సరాలలో సాధారణ జనాభా గణనలు జరిగాయి. 1866లో జనాభా 9 మిలియన్లకు పైగా, 1872లో 9.25 మిలియన్లకు పైగా ఉండేది. 1869 ఒక కరువు సంవత్సరం. 1872, 1878, 1879 సంవత్సరాలలో మశూచి, కలరా మహమ్మారులు ప్రబలాయి. 1881 నాటికి జనాభా 11.5 మిలియన్లకు, 1891 నాటికి దాదాపు 13 మిలియన్లకు పెరిగింది. 1901లో జనాభా 11,873,029గా ఉంది, ఇది 1891 నాటి జనాభా కంటే 800,000 తక్కువ. 1897, 1900 సంవత్సరాలలో వేసవి రుతుపవన వర్షాలు లేకపోవడం వల్ల ఆ సంవత్సరాలలో విస్తృతమైన పంట నష్టాలు, భారీ కరువులు సంభవించాయి, ఆ దశాబ్దంలో మరో నాలుగు సంవత్సరాలలో పాక్షిక పంట నష్టాలు సంభవించాయి, అలాగే పది సంవత్సరాలలో ఏడు సంవత్సరాలు కలరా మహమ్మారులు ప్రబలాయి. తగ్గుదలలో కొంత భాగం (ఎనిమిదవ వంతు నుండి నాలుగవ వంతు వరకు) అస్సాం, భారతదేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాలకు వలస వెళ్లడం వల్ల జరిగింది.[3]
భాషా ప్రాంతాలు
[మార్చు]మధ్య ప్రావిన్సులలో రెండు విభిన్న భాషా ప్రాంతాలు ఉన్నాయి: మహాకోశల్, ప్రధానంగా హిందీ మాట్లాడే జిల్లాలను కలిగి ఉంది, విదర్భ, ప్రధానంగా, కానీ ప్రత్యేకంగా కాదు, మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతం. భాషా ప్రాంతాలను ఒక యూనిట్గా పూర్తిగా ఏకీకృతం చేయలేకపోయారు.[4]
1901 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, జనాభాలో 63% మంది హిందీ భాషను మాట్లాడతారు, ప్రధానంగా ఛత్తీస్గఢీ (27%) బుందేలీ (15%) బఘేలీ (10%), మాల్వీ లేదా రాజస్థానీ (5%). 2,107,000 (20%) మరాఠీ మాట్లాడేవారు, వార్ధా, నాగ్పూర్, చందా, భండారా జిల్లాలలో మెజారిటీ భాష, నిమార్, బేతుల్, చింద్వారా, బాలాఘాట్ జిల్లాల దక్షిణ భాగాలు. ఒరియా మాట్లాడేవారి సంఖ్య 1,600,000, లేదా సంబల్పూర్ జిల్లా బెంగాల్కు బదిలీ చేయడం వల్ల ఒరియా మాట్లాచేవారి సంఖ్య 292,000కు తగ్గింది. ఎక్కువగా చందా జిల్లాలో 94,000 మంది తెలుగు మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. ఇతర ద్రావిడ భాషలు మాట్లాడే 7,30,000 మందిలో ఎక్కువ మంది గోండి, 60,000 మంది కొర్కు మాట్లాడతారు. 74, 000 మంది ముండా భాషలు మాట్లాడేవారు.[5]
రాజకీయాలు, పరిపాలన
[మార్చు]1861 నుండి 1920 వరకు సెంట్రల్ ప్రావిన్సులను చీఫ్ కమిషనర్ పరిపాలించారు.
పరిపాలనాపరంగా, సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు నాలుగు డివిజన్లను ( నేర్బుద్దా, జబల్పూర్ , నాగ్పూర్, ఛత్తీస్గఢ్ ) కలిగి ఉన్నాయి, ఇవి 18 జిల్లాలుగా విభజించబడ్డాయి- ఛత్తీస్గఢ్ మినహా ప్రతి డివిజన్లో ఐదు జిల్లాలు ఉన్నాయి, ఛత్తీస్గఢ్లో మూడు జిల్లాలు ఉన్నాయి. బెరార్ సెంట్రల్ ప్రావిన్సుల చీఫ్ కమిషనర్ పరిపాలనా అధికారం క్రింద ఉండేది, కానీ విడిగా పరిపాలించబడింది. సెంట్రల్ ప్రావిన్సులలో 15 రాచరిక రాష్ట్రాలు కూడా ఉన్నాయి, ఇవి 31,188 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణంలో ఉన్నాయి, 1901లో మొత్తం జనాభాలో సుమారు 15% జనాభా కలిగి ఉన్నాయి. 13,062 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణంతో బస్తర్ అతిపెద్దది, 13,062 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణంతో సాత్కి అతి చిన్నది. మక్రాయ్ మినహా రాచరిక రాష్ట్రాలు ఛత్తీస్గఢ్ డివిజన్లో ఉన్నాయి, మక్రాయ్ హోషంగాబాద్ జిల్లా లో ఉంది.[6]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Pateriya, Raghaw Raman (12 August 1991). Provincial Legislatures and the National Movement. New Delhi: Northern Book Centre. ISBN 81-85119-58-9.
- ↑ Philip F. McEldowney (1980). Colonial Administration and Social Developments in middle India: The Central Provinces, 1861-1921 - Ph. D. Dissertation. University of Virginia. Archived from the original on 21 June 2012. Retrieved 15 February 2010.
- ↑ Imperial Gazetteer of India, (New ed.), Oxford: Clarendon Press, 1908-1909. Vol. 10, Page 19.
- ↑ Raghaw Raman Pateriya, Provincial Legislatures and the National Movement. Northern Book Centre, 1992. pg. 9
- ↑ Imperial Gazetteer of India, (New ed.), Oxford: Clarendon Press, 1908-1909. Vol. 10, pp. 24-25.
- ↑ Imperial Gazetteer of India, (New ed.), Oxford: Clarendon Press, 1908-1909. Vol. 10, Page 65.