సెర్బియా రాజ్యం
Kingdom of Serbia | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1882–1918 | |||||||||||||||
.svg) జండా
.svg) Coat of arms
| |||||||||||||||
.svg) The Kingdom of Serbia in 1914 | |||||||||||||||
| రాజధాని and largest city | Belgrade 44°48′35″N 20°27′47″E | ||||||||||||||
| సామాన్య భాషలు | Serbian | ||||||||||||||
| ఇతర భాషలు | French[a] | ||||||||||||||
| మతం | Orthodox Christianity (State Religion)[1] | ||||||||||||||
| పిలుచువిధం | Serbian, Serb | ||||||||||||||
| ప్రభుత్వం | Unitary parliamentary constitutional monarchy | ||||||||||||||
| King | |||||||||||||||
• 1882–1889 | Milan I | ||||||||||||||
• 1889–1903 | Alexander I | ||||||||||||||
• 1903–1918 | Peter I | ||||||||||||||
| Prime Minister | |||||||||||||||
• 1882–1883 (first) | Milan Piroćanac | ||||||||||||||
• 1912–1918 (last) | Nikola Pašić | ||||||||||||||
| శాసనవ్యవస్థ | National Assembly | ||||||||||||||
| చారిత్రిక కాలం | |||||||||||||||
| 6 March 1882 | |||||||||||||||
• May Coup | 10 June 1903 | ||||||||||||||
| 30 May 1913 | |||||||||||||||
| 10 August 1913 | |||||||||||||||
| 20 July 1917 | |||||||||||||||
| 28 November 1918 | |||||||||||||||
| 21 December 1918 | |||||||||||||||
| ద్రవ్యం | Serbian dinar | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
| Today part of | |||||||||||||||
సెర్బియా రాజ్యం అనేది బాల్కను ద్వీపకల్పంలో ఉన్న ఒక దేశం. 1882లో సెర్బియా సంస్థాన పాలకుడైన 1వ మిలను రాజుగా ప్రకటించబడినప్పుడు ఈ రాజ్యం ఏర్పడింది. 1817 నుండి ఈ సంస్థానాన్ని ఒబ్రనోవిచు రాజవంశం పాలించింది (కొంతకాలం పాటు కారాజోర్జెవిచు రాజవంశం దీని స్థానంలోకి వచ్చింది). టర్కీ సామ్రాజ్యం ఆధిపత్యం కింద ఉన్న సెర్బియా సంస్థానం 1867లో చివరి ఒట్టోమను సైనికులు బెల్గ్రేడును విడిచి వెళ్ళినప్పుడు వాస్తవానికి పూర్తి స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించింది. 1878లో జరిగిన బెర్లిను కాంగ్రెసు సెర్బియా సంస్థానం అధికారిక స్వాతంత్ర్యాన్ని గుర్తించింది. దాని కూర్పులో నిషావా, పిరోటు, టోప్లికా, వ్రంజే జిల్లాలు సెర్బియా దక్షిణ భాగంలో చేరాయి.
1882లో సెర్బియా ఒక రాజ్యంగా ఉన్నత స్థాయికి చేరింది. ప్రారంభంలో ఆస్ట్రియా-హంగరీకి స్నేహపూర్వక విదేశాంగ విధానాన్ని అనుసరించినప్పటికీ 1903లో జరిగిన ఒక తిరుగుబాటు తర్వాత రష్యన్ సామ్రాజ్యం, ఫ్రాన్సు వైపు మళ్లింది. 1912 - 1913 మధ్య, సెర్బియా మొదటి, రెండవ బాల్కను యుద్ధాలలో పాల్గొనడం ద్వారా తన భూభాగాన్ని గణనీయంగా విస్తరించుకుంది – సాండ్జాక్-రాష్కా, కొసావో విలాయెటు వార్దారు మాసిడోనియాను విలీనం చేసుకుంది. 1918లో మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ముగింపులో ఇది వోజ్వోడినా మోంటెనెగ్రో రాజ్యంతో ఏకమైంది. 1918 డిసెంబరులో కొత్తగా ఏర్పడిన స్లోవేనియన్లు, క్రోయేషియన్లు, సెర్బుల రాజ్యంతో విలీనమై, కారాజోర్జెవిచు రాజవంశం నిరంతర పాలనలో సెర్బులు, క్రోయేషియన్లు, స్లోవేనియన్ల రాజ్యాన్ని (తరువాత యుగోస్లేవియా రాజ్యంగా పిలువబడింది) ఏర్పాటు చేసింది.
చరిత్ర
[మార్చు]సెర్బియా సంస్థానం
[మార్చు]
సెర్బియా సంస్థానం అనేది బాల్కన్లలో ఉన్న ఒక రాజ్యం. ఇది 1804 - 1817 మధ్య జరిగిన సెర్బియా విప్లవం ఫలితంగా ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఒట్టోమను అధికారుల క్రూరమైన అణచివేత, ప్రతీకార చర్యలు ఉన్నప్పటికీ విప్లవ నాయకులు మొదట కరాజోర్జే, తరువాత మిలోషు ఒబ్రినోవిచు శతాబ్దాల టర్కిషు పాలన తర్వాత సెర్బియాను విముక్తి చేయాలనే తమ లక్ష్యంలో విజయం సాధించారు.
మొదట ఈ సంస్థానంలో పూర్వపు బెల్గ్రేడు పాషాలికు భూభాగం మాత్రమే ఉండేది. కానీ 1831–1833లో ఇది తూర్పు, దక్షిణం, పడమర దిశలకు విస్తరించింది. సంస్థానం మొదటి దశాబ్దాలలో జనాభాలో సుమారు 85% మంది సెర్బులు, 15% మంది సెర్బులు కానివారు ఉండేవారు. వారిలో చాలా మంది వ్లాక్లు, కొంతమంది టర్కీకరణ చెందిన ముస్లిం అల్బేనియన్లు కూడా ఉండేవారు. వీరు స్మెడెరెవో, క్లాడోవో, చుప్రియాలో నివసించే ముస్లింలలో అత్యధిక సంఖ్యాకులు. కొత్త రాజ్యం తన జనాభాను సజాతీయంగా మార్చాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ప్రత్యేకించి 1690లో, 18వ శతాబ్దంలో 1718 - 1739 మధ్య, ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం పాలనలో ఉన్న వివిధ భూభాగాల నుండి ముఖ్యంగా కొసావో విలాయెటు నుండి, హాబ్సుబర్గు రాచరికం కింద ఉన్న హంగేరీ రాజ్యానికి జరిగిన రెండు గొప్ప సెర్బు వలసల తర్వాత వీటిని సెర్బుల గొప్ప బహిష్కరణలు అని కూడా పిలుస్తారు. ఫలితంగా 1830 నుండి 1876 వరకు సెర్బియా సంస్థానం భూభాగాలలో నివసించిన సుమారు 150,000 మంది అల్బేనియన్లు వలస వెళ్లారని లేదా బహిష్కరించబడ్డారని అంచనా వేయబడింది.
1867లో ఒట్టోమన్ సైన్యం దళాలు సంస్థానం నుండి వెనక్కి తగ్గాయి. తద్వారా దాని వాస్తవ స్వాతంత్ర్యాన్ని సురక్షితం చేశాయి. [2] 1878లో బెర్లిను కాంగ్రెసు వద్ద పూర్తి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు పొందినప్పుడు సెర్బియా ఆగ్నేయ దిశగా మరింత విస్తరించింది.
1877–1878 విస్తరణ తర్వాత కొత్త ప్రాంతాలలో (ప్రస్తుత జబ్లానికా, టోప్లికా, నిషావా జిల్లాలలోని కొన్ని భాగాలు) సుమారు 49,000–130,000 మంది అల్బేనియన్లు బహిష్కరించబడ్డారు (1877–1878 అల్బేనియన్ల బహిష్కరణ), వారు ప్రధానంగా కొసావోలో స్థిరపడ్డారు.[3][4]"ద్వితీయ మూలాలను ఉపయోగించి నిషు ప్రాంతంలో కనీసం 500 సంవత్సరాలుగా అల్బేనియన్లు నివసిస్తున్నారని, పద్నాలుగో శతాబ్దం నుండి పంతొమ్మిదో శతాబ్దం వరకు ఒట్టోమను సామ్రాజ్యం ఈ ప్రాంతాన్ని నియంత్రించిందని దీనివలన చాలా మంది అల్బేనియన్లు ఇస్లాంలోకి మారారని 1878లో నిష్లోని ముస్లిం అల్బేనియన్లు బలవంతంగా తమ ప్రాంతాలను విడిచి వెళ్ళవలసి వచ్చిందని ఆ సమయంలో ఈ నిషన్ అల్బేనియన్లలో ఎక్కువ మంది దక్షిణాన కొసావోకు వలస వెళ్ళారని అయితే కొందరు మాసిడోనియాలోని స్కోప్జేకు వెళ్ళారని మేము నిర్ధారించాము.[5]"1877/1878 సెర్బియను-ఒట్టోమను యుద్ధాల తరువాత అల్బేనియన్లు తమ స్వస్థలాల నుండి సామూహికంగా, బలవంతంగా తరలింపులకు గురయ్యారు. 1878 సంవత్సరం చివరి నాటికి మాసిడోనియాలో 60,000 మంది అల్బేనియను శరణార్థులు, కొసోవా విలాయెటులో 60,000 నుండి 70,000 మంది శరణార్థులు ఉన్నారు. 1878 బెర్లిను కాంగ్రెసులో, నిష్, ప్రోకుప్లే, కుర్షుమ్లియా, వ్రాంజే, లెస్కోవాకు అనే అల్బేనియను భూభాగాలను సెర్బియాకు అప్పగించారు." ఈ సంఘటనలు సెర్బియను-అల్బేనియను సంఘర్షణకు నాంది పలికాయి.[6]Stefanović 2005, pp. 469–470:కొన్నివ్యతిరేక స్వరాలు ఉన్నప్పటికీ సెర్బియను ప్రభుత్వం 49,000 మంది అల్బేనియన్లతో సహా సుమారు 71,000 మంది ముస్లింలను 'వెళ్ళిపోవడానికి' 'ప్రోత్సహించింది'. ఆ తర్వాత ప్రభుత్వం ఈ భూభాగాలలో సెర్బులను, మాంటెనెగ్రినులను క్రమంగా స్థిరపరిచింది. 1878కి ముందు ఆ ప్రాంతంలోని అతిపెద్ద నగరమైన నిష్ జనాభాలో సెర్బులు సగం కంటే ఎక్కువ మంది లేరు; 1884 నాటికి సెర్బుల వాటా 80 శాతానికి పెరిగింది. (..) 1878 నాటి ఈ ప్రక్షాళన ఒక మలుపు తిప్పిన సంఘటన ఎందుకంటే ఇది అల్బేనియన్లకు వ్యతిరేకంగా సెర్బియను దళాలు చేసిన మొదటి స్థూల, పెద్ద ఎత్తున జరిగిన అన్యాయం. ఆ సమయం నుండి రెండు జాతి సమూహాలకు భారీగా బాధితులుగా మారిన ఇటీవలి అనుభవాలు ఉన్నాయి. వీటిని 'ప్రతీకార' దాడులను సమర్థించడానికి ఉపయోగించుకోవచ్చు. అంతేకాకుండా ముస్లిం అల్బేనియన్లకు సెర్బియను రాజ్యంలో విలీనం కావడాన్ని ప్రతిఘటించడానికి అన్ని కారణాలు ఉన్నాయి.
సెర్బియా ఉన్నత వర్గం ఉదారవాదులు, సంప్రదాయవాదులు అనే రెండు శిబిరాలుగా విడిపోయింది, ఇది రష్యను మేధావులలోని "పాశ్చాత్యవాదులు", "స్లావోఫైల్సు" మధ్య ఉన్న విభజనను పోలి ఉంది. సెర్బియాలోని చర్చలో ఉపయోగించిన అనేక పదాలు, భావనలు స్లావోఫైల్సు, పాశ్చాత్యవాదుల మధ్య జరిగిన రష్యను చర్చ నుండి నేరుగా స్వీకరించబడ్డాయి. సంప్రదాయవాదులు ఆర్థడాక్సు చర్చి ఆధిపత్యం వహించే సమాజాన్ని కోరుకున్నారు. పాశ్చాత్య విలువల పట్ల అనుమానంతో ఉన్నారు. మధ్యయుగ సెర్బియన్ సామ్రాజ్యం ఆదర్శవంతమైన రూపాన్ని తిరిగి చూశారు. సాధారణంగా ప్రధానంగా గ్రామీణ సెర్బియను సమాజాన్ని పరిరక్షించడానికి ఇష్టపడ్డారు. ఉదారవాదులు పశ్చిమ దేశాలను ఒక నమూనాగా చూశారు; ఆర్థడాక్సు చర్చికి తక్కువ అధికారం ఉండాలని కోరుకున్నారు; వారు భవిష్యత్తు కోసం ఎదురుచూశారు. సెర్బియాను ఆధునిక పారిశ్రామిక, పట్టణ సమాజంగా మార్చడానికి ఉద్దేశించిన సంస్కరణలకు మద్దతు ఇచ్చారు. 1880వ దశకం ప్రారంభం నాటికి, సెర్బియా, మాంటెనెగ్రో మాత్రమే రైల్వేలు లేని ఏకైక యూరోపియను దేశాలుగా ఉన్నాయి. రైల్వేల కొరత పార్లమెంటులో తీవ్రమైన చర్చకు దారితీసింది. ఉదారవాదులు రైల్వే కోసం ఒత్తిడి చేయగా సంప్రదాయవాదులు వ్యతిరేకించారు. రైల్వే ద్వారా ప్రవేశపెట్టబడే మార్పులు సాంప్రదాయ సెర్బు సమాజానికి ముగింపు పలుకుతాయని హెచ్చరించారు. ఒక సంప్రదాయవాద డిప్యూటీ, రైల్వేల నిర్మాణం వల్ల సెర్బియా "అమెరికా ఆవిష్కరణ తర్వాత భారతీయులకు పట్టిన గతే పడుతుంది... కొలంబసు యూరోపియను సంస్కృతిని అమెరికాకు తీసుకువచ్చాడు. కానీ దానితో పాటు బానిసత్వపు సంకెళ్లను కూడా తెచ్చాడు" అని హెచ్చరించారు. స్వాతంత్ర్యం వర్సెసు పరాధీనత అనే ప్రశ్న కూడా తలెత్తింది, ఎందుకంటే 1903 వరకు సెర్బియా రాజకీయంగా, ఆర్థికంగా ఆస్ట్రియను ప్రభావ గోళంలోనే ఉంది. సెర్బు దృక్కోణం నుండి అత్యంత నష్టదాయకమైన ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యంతో వరుస వాణిజ్య ఒప్పందాల మీద సంతకం చేసేలా సెర్బియాను బలవంతం చేశారు. అధిక ఆర్థిక వృద్ధిని సాధించలేక సెర్బియా అప్పుల ఊబిలో కూరుకుపోయింది. సెర్బు జాతీయ రుణం 1880లో 16.5 మిలియను ఫ్రాంకుల నుండి 1914లో 903.8 మిలియను ఫ్రాంకులకు పెరిగింది. అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన రెండు రాజకీయ పార్టీలు, ప్రోగ్రెసు పార్టీ, రాడికలు పార్టీ, రెండూ సెర్బు రాజకీయాలలో ఉదారవాద ధోరణిని ప్రతిబింబించాయి. అయితే "ప్రగతి" అనే ఆలోచన జాతీయ గుర్తింపును కోల్పోతామనే భయాలను రేకెత్తించింది. సెర్బియాను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టినవన్నీ శాశ్వతంగా అదృశ్యమవుతాయనే ఆందోళనను కలిగించింది. దీనిని లాజా కోస్టికు, జురా జాక్సికు, స్టీవను స్రెమాకు వంటి రచయితల నవలలలో వ్యక్తపరిచారు. బెల్గ్రేడు వార్తాపత్రిక 'డ్నెవ్ని లిస్టు' ('డైలీ న్యూసుపేపరు') సంపాదకీయంలో ఇలా పేర్కొంది: "ప్రపంచంలో మరెక్కడా లేదు..." ఆధునిక రాజకీయ, సామాజిక ప్రగతి భావనలతో పార్లమెంటులో గ్రామాలలో వడ్డీకి డబ్బు ఇచ్చేవారు. మాజీ మున్సిపలు పోలీసులు నిరక్షరాస్యులై బల్లల మీద కూర్చునేవారు. కోళ్లు అమ్మేవారు సమర్థించడం అనే అద్భుతమైన, అసంబద్ధమైన పరిస్థితిని మనం చూడవచ్చు.
సెర్బియా ప్రధానంగా వ్యవసాయ ఆధారిత సమాజం. చాలా మంది సెర్బులు 'జాద్రుగా' అని పిలువబడే ఉమ్మడి కుటుంబ వ్యవస్థలో నివసించేవారు. 1880 - 1914 మధ్య జనాభా 71.3% పెరగడంతో సెర్బియాలో ఐరోపాలోనే అత్యధిక జనన రేటు ఉండేది. జనాభా పెరుగుదలకు కనీసం కొంత కారణం 'జాద్రుగా' వ్యవస్థ స్వరూపమే ఇది పిల్లల పెంపకం భారాన్ని పంచుకోవడానికి వీలు కల్పించడమే కాకుండా పశ్చిమ ఐరోపాలో ఉన్న ఆచారం ప్రకారం ముందుగా భూమిని సొంతం చేసుకోకుండా లేదా ఏదైనా వృత్తిని నేర్చుకోకుండానే యువకులు వివాహం చేసుకోవడానికి కూడా వీలు కల్పించింది. సెర్బు జంటలు చిన్న వయస్సులోనే వివాహం చేసుకునేవారు. సెర్బు సమాజం అత్యంత పితృస్వామ్య సమాజంగా ఉండేది. ఇందులో తండ్రులు, భర్తలకు వారి భార్యలు, పిల్లల మీద సంపూర్ణ అధికారం ఉండేది. చట్టపరంగా ఒక వ్యక్తి తన తండ్రి చనిపోయే వరకు మైనరుగానే పరిగణించబడ్డాడు. ఒక 'జాద్రుగా'లో తాతలు ఆధిపత్యం చెలాయించడం సర్వసాధారణం. వారు తమ కుమారులు, మనవళ్ల మీద అలాగే ఆ కుటుంబంలోని మహిళల మీద సంపూర్ణ అధికారాన్ని చలాయించేవారు. జర్మనీ చరిత్రకారిణి మేరీ-జానైను కాలికు ఇలా రాశారు: "'జాద్రుగా' అనేది ఆస్తి, జీవితం, పని, అధికారం సమాజానికి ప్రతీక. ప్రైవేటు ఆస్తి ఉండేది కాదు, కనీసం డబ్బు కూడా ఉండేది కాదు". 19వ శతాబ్దం చివరలో 'జాద్రుగా' వ్యవస్థ విచ్ఛిన్నం కావడం ప్రారంభమైంది. దీనికి పాక్షికంగా కారణం 20-40 మంది వ్యక్తులున్న కుటుంబాలు ఒకే భూమిలో నివసించడానికి చాలా పెద్దవిగా మారడం; పాక్షికంగా మునుపటి వస్తు మార్పిడి ఆర్థిక వ్యవస్థ స్థానంలో మార్కెట్టు ఆర్థిక వ్యవస్థ రావడంతో ఒక జంట ఆర్థికంగా నష్టపోకుండా 'జాద్రుగా' నుండి విడిపోవడానికి వీలు కలగడం. పాక్షికంగా పితృస్వామ్య 'జాద్రుగా' నుండి తప్పించుకోవడానికి చాలా మంది యువకులు ఒక వృత్తిని లేదా ఒక చేతివృత్తిని నేర్చుకునే ధోరణి కారణంగా ఇది జరిగింది.[7] ఒట్టోమను కాలంలో చాలా భూమి ముస్లిం పాషాలు లేదా బేల యాజమాన్యంలో ఉండేది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత ముస్లిం ఉన్నత వర్గాల భూస్వామ్య ఎస్టేట్లు విచ్ఛిన్నం చేయబడ్డాయి.[8] ఆ సమయంలో తూర్పు ఐరోపాలో కొద్ది ప్రదేశాలలో సెర్బియా ఒకటి. ఇక్కడ రైతులు ఏదో ఒక ప్రభువుకు చెందిన భూస్వామ్య ఎస్టేటులో పనిచేయకుండా తమ సొంత భూమిని కలిగి ఉండేవారు.[8] అయితే భూమి వ్యక్తుల యాజమాన్యంలో కాకుండా 'జాద్రుగా' యాజమాన్యంలో ఉండేది. చట్టబద్ధంగా 'జాద్రుగా' యాజమాన్యంలోని భూమిని అసాధారణ పరిస్థితులలో మాత్రమే విభజించడానికి వీలయ్యేది.[8] చిన్న వ్యవసాయ క్షేత్రాలు, పెద్ద 'జాద్రుగా'ల కారణంగా గ్రామీణ సెర్బియాలో పేదరికం తీవ్రంగా ఉండేది. 1910 నుండి 1914 మధ్య సెర్బియా రైతులలో మూడింట రెండు వంతుల మంది కనీస జీవనాధారాన్ని సంపాదించుకోలేకపోయారు.[9] సర్వేలలో సెర్బియా రైతులలో సగం మందికి ఒక జత ఎద్దులు కూడా లేవని, మూడింట ఒక వంతు మందికి నాగలి లేదా మంచాలు కూడా లేవని వెల్లడైంది.[9] ప్రతి సంవత్సరం అక్టోబరు నాటికి, గ్రామీణ సెర్బియన్లలో సుమారు 28% మంది ఆహార అభద్రతతో బాధపడ్డారు. జనవరి-ఫిబ్రవరి నాటికి సుమారు 46% మంది గ్రామీణ సెర్బియన్లు ఆహార అభద్రతతో బాధపడ్డారు.[10] పెరుగుతున్న జనాభా, పేదరికం కారణంగా దిగుబడిని పెంచడానికి బదులుగా వ్యవసాయ భూమిని పెంచే ధోరణి ఏర్పడింది. ఎందుకంటే రైతులు అడవులు, పచ్చిక బయళ్లను ధాన్యం పొలాలుగా మార్చడం సాధారణం. అదే సమయంలో మాంసాహారం నుండి శాకాహారానికి మారే ధోరణి కూడా కనిపించింది.[9] సెర్బియాలో ఉన్నత, మధ్య తరగతి ప్రజలు జనాభాలో చిన్న శాతంగా ఉన్నారు.[11] రాజకుటుంబంతో పాటు, బెల్గ్రేడులో కేవలం ఆరుగురు కోటీశ్వరులు మాత్రమే ఉన్నారు. 1900వ సంవత్సరం నాటికి బెల్గ్రేడు వంటి నగరాలలో ఆధునికత, ప్రగతికి చిహ్నంగా 1890ల నాటికే ప్రజలు సాంప్రదాయ దుస్తులను వదిలి పాశ్చాత్య శైలి దుస్తులను ధరించడం ప్రారంభించారు.
సెర్బో-బల్గేరియను యుద్ధం 1885
[మార్చు]సెర్బో-బల్గేరియను యుద్ధం 1885 నవంబరు 14న ప్రారంభమైంది. అదే సంవత్సరం నవంబరు 28 వరకు కొనసాగింది. ఈ యుద్ధంలో సెర్బియా ఓటమి పాలైంది. ఎందుకంటే అది సాధించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న స్లివ్నిట్సా ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడంలో విఫలమైంది. స్లివ్నిట్సా యుద్ధంలో నిర్ణయాత్మక విజయం సాధించిన తర్వాత బల్గేరియన్లు సెర్బియన్లను విజయవంతంగా తిప్పికొట్టారు. సెర్బియా భూభాగంలోకి చొచ్చుకెళ్లి పిరోటును స్వాధీనం చేసుకుని, నిష్ వైపుకు మార్గాన్ని సుగమం చేసుకున్నారు.
ఆస్ట్రియా-హంగరీ సెర్బియా పక్షాన యుద్ధంలో చేరతామని ప్రకటించినప్పుడు బల్గేరియా సెర్బియా నుండి వైదొలిగింది. సెర్బో-బల్గేరియను సరిహద్దు యుద్ధానికి ముందు ఉన్న చోటే యథాతథంగా మిగిలిపోయింది. శాంతి ఒప్పందం 1886 ఫిబ్రవరి 19న బుకారెస్టులో కుదిరింది. ఈ యుద్ధ ఫలితంగా యూరోపియను శక్తులు 1885 సెప్టెంబరు 6న జరిగిన బల్గేరియా ఏకీకరణ చర్యను గుర్తించాయి.
బాల్కను యుద్ధాలు - విస్తరణ
[మార్చు]
రష్యా, సెర్బియా, బల్గేరియా మధ్య జరిగిన చర్చల ఫలితంగా మార్చి 1912లో సెర్బియను-బల్గేరియను కూటమి ఒప్పందం కుదిరింది. దీని లక్ష్యం ఒట్టోమన్ల ఆధీనంలో ఉన్న మాసిడోనియాను జయించి పంచుకోవడం. మే నెలలో సెర్బియా-గ్రీకు కూటమి కుదిరింది. అక్టోబర్ 1912లో సెర్బియా-మోంటెనెగ్రో కూటమి మీద సంతకాలు జరిగాయి.[12]
యుద్ధం ప్రారంభమైన తర్వాత సెర్బియా, మోంటెనెగ్రోతో కలిసి ప్రిస్టినా, నోవి పాజారులను జయించింది. కుమనోవో యుద్ధంలో సెర్బులు ఒట్టోమను సైన్యాన్ని ఓడించి స్కోప్జే, మొత్తం కొసావో విలాయతును జయించి మెటోహియా ప్రాంతాన్ని మోంటెనెగ్రో స్వాధీనం చేసుకుంది. బిటోలా, ఓహ్రిడు వద్ద సెర్బియను సైనిక విభాగాలు గ్రీకు సైన్యంతో సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నాయి. ప్రాదేశిక విజయాల తరువాత జాతి సెర్బులు, అల్బేనియన్ల జనాభాలో మార్పులు సంభవించాయి. కొసావో బహుళ-జాతి కూర్పు ఫలితంగా, కొత్త పరిపాలనలు స్థానిక జనాభా నుండి మిశ్రమ స్పందనను రేకెత్తించాయి. సెర్బులు దీనిని విముక్తిగా భావించారు.[13]
1913 నవంబరు 29న మొదటి బాల్కను యుద్ధంలో ఒట్టోమను సామ్రాజ్యం నుండి తీసుకున్న అల్బేనియా భూభాగంలో భాగంగా సెర్బియా రాజ్యం డ్యూరేసు కౌంటీ స్థాపించబడింది. సెర్బియను డ్రాకు కౌంటీలో నాలుగు జిల్లాలు (Serbian: срез) ఉన్నాయి: డ్యూరెసు, (డ్యూరెసు), ల్జెసు, (లెజా), ఎల్బాసను, టిరానా [14][15]
1912 మొదటి బాల్కను యుద్ధం తర్వాత, కొసావో, వాయువ్య మాసిడోనియా భూభాగాలు అంతర్జాతీయంగా సెర్బియాలో భాగంగా గుర్తించబడ్డాయి.[16]1913 మే నాటి ట్రీటీ ఆఫ్ లండను వద్ద మోంటెనెగ్రోలో భాగంగా ఉత్తర మెటోహిజా[17] రోమ్ కు ఇచ్చిన నివేదికలో స్కోప్జే ఆర్చి బిషపు లాజరు మ్జెడా, సెర్బియను సంఘర్షణ సమయం తరువాత అల్బేనియన్లు బలగాలచే 25,000 మంది చంపబడ్డారని అంచనా వేశారు.[18]
బాల్కను లీగు సభ్యులలో ప్రధానంగా సెర్బియా, బల్గేరియాలో మాసిడోనియా భూభాగానికి సంబంధించిన పాత విభేదాలు రెండవ బాల్కను యుద్ధానికి దారితీశాయి. ఇక్కడ, సెర్బియా, గ్రీసు, రొమేనియా, ఒట్టోమను సామ్రాజ్యం, మోంటెనెగ్రో 1913లో బల్గేరియాతో పోరాడాయి.
1913 బుకారెస్టు ఒప్పందం వద్ద తుది సరిహద్దులు ఆమోదించబడ్డాయి. వర్దారు మాసిడోనియా అని పిలువబడే భూమిని సెర్బియా నియంత్రించడానికి వచ్చింది. నేడు రిపబ్లికు ఆఫ్ నార్తు మాసిడోనియాగా స్వతంత్రంగా ఉంది. కానీ కొత్తగా స్థాపించబడిన అల్బేనియా ప్రిన్సిపాలిటీ ద్వారా భూపరివేష్టిత సెర్బియా అడ్రియాటికు సముద్రంలోకి ప్రవేశించకుండా నిరోధించబడింది.
ఈ యుద్ధాల ఫలితంగా సెర్బియా జనాభా 2.9 మిలియన్ల నుండి 4.5 మిలియన్లకు పెరిగింది. భూభాగం 81% పెరిగింది.
సారజెవోలో హత్య
[మార్చు]సారజెవో (అప్పుడు ఆస్ట్రియా-హంగేరీలో భాగం)లో 1914 జూన్ 28న జరిగిన ఆస్ట్రియాకు చెందిన ఆర్చిడ్యూకు ఫ్రాంజు ఫెర్డినాండు హత్య ఆస్ట్రియా-హంగేరీ, సెర్బియా మధ్య ఉద్రిక్తతలను ఒక కొలిక్కి తెచ్చింది. సారజెవోలో జరిగిన హత్య వెనుక రహస్య సెర్బియను అధికారుల సంస్థ బ్లాకు హ్యాండు ఉంది.[19] హంతకులకు రవాణాను అందించి వారిని దాచిపెట్టిన సెర్బియను పౌరులు, సైనిక అధికారుల "భూగర్భ రైలుమార్గం" మద్దతు ఇచ్చింది; వారికి శిక్షణ ఇచ్చిన, ప్రోత్సహించిన, ఆయుధాలు, పటాలు, ఇతర సమాచారాన్ని అందించిన సెర్బియను సైనిక సభ్యులు. హత్య తర్వాత, కుట్రదారులను బోస్నియా, హెర్జెగోవినాలో అరెస్టు చేసి 1914 అక్టోబరులో సారాజెవోలో విచారించారు.
దక్షిణ స్లావు ప్రావిన్సులను ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం నుండి విడదీయడమే ఈ హత్య రాజకీయ లక్ష్యం. ఆర్చిడ్యూకు ఫ్రాంజు ఫెర్డినాండు హత్య అంతర్జాతీయ సంఘటనల గొలుసును ప్రేరేపించింది. ఇది రష్యా, ప్రధాన యూరోపియను శక్తులను సంఘర్షణలో చిక్కుకుంది.
మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం
[మార్చు]1914 జూలై 28న ఆస్ట్రియా-హంగరీ సెర్బియా మీద యుద్ధం ప్రకటించింది.
1915లో ఆస్ట్రో-హంగేరియను, జర్మనీ, బల్గేరియను దళాల సంయుక్త దండయాత్ర తర్వాత సెర్బియా విదేశీ సైన్యాలచే ఆక్రమించబడింది. సెర్బియను సైన్యానికి చెందిన 1,35,000 మంది సైనికులు అల్బేనియా మీదుగా వెనక్కి తగ్గారు. వారిని గ్రీకు ద్వీపమైన కోర్ఫుకు తరలించారు. 1916 వసంతకాలంలో వారు కొత్తగా ఏర్పడిన సలోనికా ఫ్రంటులో భాగమయ్యారు. 1916లో మాంటెనెగ్రో రాజ్యాన్ని ఆస్ట్రియా-హంగరీ జయించింది.
యుద్ధం ముగింపులో ఆస్ట్రియా-హంగరీ పతనం తర్వాత సెర్బియా తన యుద్ధానికి ముందు జనాభాలో 28% నష్టాన్ని చవిచూసింది.[20] విముక్తి తర్వాత కేవలం కొద్ది రోజుల్లోనే తీవ్రమైన మార్పులకు లోనైంది. 1918 నవంబరు 28న అది పోడుగోరికా అసెంబ్లీలో మాంటెనెగ్రో రాజ్యాన్ని తనలో విలీనం చేసుకుంది.[21][22]
1918 డిసెంబరు 1న సెర్బియా కొత్తగా ఏర్పడిన స్లోవేనియన్లు, క్రోయేషియన్లు సెర్బుల రాజ్యంతో ఏకమై, సెర్బులు, క్రోయేషియన్లు, స్లోవేనియన్ల రాజ్యం అనే కొత్త దక్షిణ స్లావు రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.[23] 2022 ఆగస్టు 1921లో యువరాజు 1వ అలెగ్జాండర్ రాజుగా మారినప్పుడు. ఆ కొత్త దేశం సెర్బియను రాచరికం చేతనే పాలించబడటం కొనసాగింది.
రాజకీయాలు
[మార్చు]1888లో సావా గ్రుజిచు, నికోలా పాషిచు నాయకత్వంలోని పీపుల్సు రాడికలు పార్టీ అధికారంలోకి వచ్చింది. ఉదారవాద బెల్జియం రాజ్యాంగం ఆధారంగా ఒక కొత్త రాజ్యాంగం ప్రవేశపెట్టబడింది. ఓడిపోయిన యుద్ధం, రాడికలు పార్టీ సంపూర్ణ ఎన్నికల విజయం వంటి కొన్ని కారణాల వల్ల 1889లో మొదటి మిలను రాజు పదవీత్యాగం చేశాడు. 1893 లో ఆయన కుమారుడు మొదటి అలెగ్జాండరు సింహాసనాన్ని అధిష్టించి 1894లో రాజ్యాంగాన్ని రద్దు చేశాడు.
ఆధునిక ఉత్తర మాసిడోనియాకు చెందిన యూదులు ఆ ప్రాంతం సెర్బియా రాజ్యంలో భాగమైన తర్వాత తమ పౌర హక్కులను పొందారు.[24]
మే తిరుగుబాటు, 1903
[మార్చు]సెర్బియా రాజు మొదటి అలెగ్జాండరు, ఆయన అప్రియమైన భార్య రాణి డ్రాగా ఒబ్రనోవిచు 1903 మే 28–29 రాత్రి బెల్గ్రేడులోని రాజభవనంలో హత్య చేయబడ్డారు. ఒబ్రనోవిచు కుటుంబానికి చెందిన ఇతర ప్రతినిధులను కూడా కాల్చి చంపారు. ఈ చర్య ఫలితంగా 1817 నుండి సెర్బియాను పాలిస్తున్న ఒబ్రనోవిచు వంశం అంతరించిపోయింది.
మే తిరుగుబాటు తర్వాత సెర్బియా జాతీయ అసెంబ్లీ పీటరు కారాజోర్జెవిచును మొదటి పీటరుగా సెర్బియా సింహాసనాన్ని అధిష్టించమని ఆహ్వానించింది. సైనిక బ్లాక్ హ్యాండు సంస్థ తెరవెనుక పనిచేయడంతో ఒక రాజ్యాంగ రాచరికం స్థాపించబడింది. కొత్త రాజవంశం రష్యను సామ్రాజ్యం మద్దతు మీద, బల్గేరియా రాజ్యంతో సన్నిహిత సహకారం మీద ఆధారపడటంతో ఆస్ట్రియా-హంగరీతో సాంప్రదాయకంగా ఉన్న మంచి సంబంధాలు ముగిశాయి.
పందుల యుద్ధం
[మార్చు]1904 ఏప్రిల్ లో స్నేహ ఒప్పందం 1905 జూన్లో బల్గేరియాతో కస్టమ్సు యూనియను ఒప్పందం కుదిరాయి. దీనికి ప్రతిస్పందనగా ఆస్ట్రియా-హంగరీ 1906–1909 సంవత్సరాల మధ్య సుంకాల యుద్ధాన్ని ("పందుల యుద్ధం") విధించింది. 1906 ఎన్నికల తర్వాత పీపుల్సు రాడికలు పార్టీ అధికారంలోకి వచ్చింది. 1908లో ఆస్ట్రియా-హంగరీ బోస్నియాను విలీనం చేసుకుంది. ఇక్కడ సెర్బియా తన భూభాగాన్ని విస్తరించుకోవాలని ఆశించింది.
బోస్నియను సంక్షోభం
[మార్చు]1908–1909 నాటి బోస్నియను సంక్షోభం (దీనిని "విలీన సంక్షోభం" అని కూడా పిలుస్తారు) 1908 అక్టోబరు 5న బల్గేరియా రాజ్యం ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం నుండి తన పూర్తి స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించినప్పుడు. 1908 అక్టోబరు 6న ఆస్ట్రియా-హంగేరీ ప్రధానంగా దక్షిణ స్లావులు నివసించే బోస్నియా, హెర్జెగోవినాను విలీనం చేస్తున్నట్లు ప్రకటించినప్పుడు బహిరంగంగా వెలుగులోకి వచ్చింది.
ఆస్ట్రియా-హంగరీకి సామ్రాజ్యవాద విస్తరణ ఆశయాలు ఉండేవి. ఇతర వలస శక్తులు ఆఫ్రికా లేదా ఆసియాను చూసినట్లే బాల్కన్లను కూడా చూసింది. ఈ ఆలోచనను సెర్బియను ప్రజలు, మేధావులు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. వీరు ప్రధానంగా సెర్బియను లిటరరీ హెరాల్డు ('స్రప్స్కి క్నిజెవ్ని గ్లాస్నికు') చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు.[25]
రష్యన్ సామ్రాజ్యం, ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం, బ్రిటన్, ఇటలీ రాజ్యం, సెర్బియా, మాంటెనెగ్రో సంస్థానం, జర్మనీ సామ్రాజ్యం, ఫ్రాన్సు ఈ సంఘటనల మీద ఆసక్తి చూపాయి. 1909 ఏప్రిల్లో 1878 నాటి బెర్లిను ఒప్పందాన్ని సవరించి కొత్త యథాతథ స్థితిని అంగీకరించడం తద్వారా సంక్షోభం ముగిసింది. ఈ సంక్షోభం ఒకవైపు ఆస్ట్రియా-హంగేరీకి, మరోవైపు రష్యా, సెర్బియాకు మధ్య సంబంధాలను శాశ్వతంగా దెబ్బతీసింది.ఆ విలీనం మీద వచ్చిన ప్రతిచర్యలు మొదటి ప్రపంచ యుద్ధానికి దారితీసిన కారణాలలో కొన్ని.
పరిపాలనా విభాగం
[మార్చు]
1890లో దీనిని 15 జిల్లాలుగా (ఓక్రుజి) విభజించారు. వీటిని కౌంటీలుగా (స్రెజు ఒవి) విభజించారు. బెల్గ్రేడు నిస్ నగరాలు ప్రత్యేక పరిపాలనా హోదాను కలిగి ఉన్నాయి. జిల్లాలు: వాల్జెవో, వ్రాంజే, క్రాగుజెవాకు, క్రాజినా, క్రుసేవాకు, పైరోటు, పోడ్రిన్జే,పోజారెవాకు, రుడ్నికు, టిమోకు, టిపోలికా, ఉజైసు, క్రనా రేకా.
1912 - 1913లో మొదటి బాల్కను యుద్ధం విజయం సాధించిన తర్వాత సెర్బియా తన భూభాగాన్ని విస్తరించింది. 1913 ఆగష్టులో కొత్తగా విముక్తి పొందిన ప్రాంతాలలో 11 కొత్త జిల్లాలు ఏర్పడ్డాయి: బిటోలా, డెబారు, కవదార్సి, నోవి పజారు, కుమనోవో, ప్ల్జెవ్ల్జా, ప్రిజ్రెను, ప్రిస్టినా,స్కోపీ, టెటోవో, స్టిపు.
రాజులు
[మార్చు]
ఉనికిలో ఉన్న కాలంలో ఈ రాజ్యాన్ని రెండు పోటీ రాజవంశాలు పరిపాలించాయి: ఒబ్రినోవిచు వంశం, కారాజోర్జెవిచు వంశం. మిలను ఒబ్రినోవిచు 1882 మార్చి 6 నుండి 1889 మార్చి 6 వరకు పరిపాలించారు. ఆ తర్వాత ఆయన సింహాసనాన్ని త్యాగం చేశారు. ఆయన తర్వాత ఆయన కుమారుడు అలెగ్జాండరు ఒబ్రినోవిచు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. ఆయన 1889 మార్చి 6 నుండి 1903 జూన్ 11 వరకు పరిపాలించారు. ఆ రోజున ఆయన ఒక బృందం అధికారులచే చంపబడ్డారు. బ్లాకు హ్యాండు చేతిలో రాజ దంపతుల (రాజు, రాణి డ్రాగా) హత్య ఐరోపాను దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసింది. ఇది బాల్కను ప్రాంతమంతటా ఉన్న సెర్బులు టర్కీ బానిసత్వం నుండి విముక్తి కల్పించిన వ్యక్తిగా భావించే కారాజోర్జె వారసులు తిరిగి సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి మార్గం సుగమం చేసింది. పెటారు కారాజోర్జెవిచు మొదట సింహాసనాన్ని అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. ఎందుకంటే ఆ సైనిక తిరుగుబాటు పట్ల ఆయనకు అసహ్యం కలిగింది. అయితే చివరికి ఆయన అంగీకరించారు. 1903 15 జూన్ నుండి 1 డిసెంబరు 1918 వరకు. అంటే సెర్బులు, క్రోట్లు, స్లోవేన్ల రాజ్యం ప్రకటించబడిన రోజు వరకు రాజ్యానికి సార్వభౌమాధికారిగా ఉన్నారు.
నగరాలు
[మార్చు]సెర్బియా రాజ్యంలో అతిపెద్ద నగరాలు (c. 1910–1912 నుండి జనాభా గణాంకాలతో):
సెర్బియా రాజ్యంలో పెద్ద నగరాలు లేక పట్టణాలు
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| స్థాయి సంఖ్య | జిల్లా | జనాభా | Rank | జిల్లా | జనాభా | ||||
| 1 | బెల్గ్రేడు | బెల్గ్రేడు నగరం | 100,000 | 11 | లెస్కోవాకు | వ్రంజే జిల్లా | 14,300 | ||
| 2 | ప్రిజ్రెను | ప్రిజ్రెను జిల్లా | 60,000 | 12 | టెటోవో | టెటోవో జిల్లా | 56,059 | ||
| 3 | బిటోల్జు | బిటోల్జు జిల్లా | 54,000 | 13 | పోజారెవాక్ | పోజారెవాక్ జిల్లా | 13,600 | ||
| 4 | స్కోప్జే | స్కోప్జే ఒక్రగు | 50,000 | 14 | సబాకు | పోడ్రింజే జిల్లా | 12,800 | ||
| 5 | నిస్ | నిస్ ఒక్రగ్ | 25,000 | 15 | మిట్రోవికా | ప్రిస్టినా జిల్లా | 12,000 | ||
| 6 | వెలెసు | స్కోప్జే జిల్లా | 24,000 | 16 | వ్రాంజే | వ్రంజే జిల్లా | 10,500 | ||
| 7 | ప్రిస్టినా | ప్రిస్టినా జిల్లా | 20,000 | 17 | పైరట్ | పైరోట్ జిల్లా | 10,000 | ||
| 8 | ప్రిలెపు | బిటోల్జ్ జిల్లా | 20,000 | ||||||
| 9 | క్రాగుజెవాకు | క్రాగుజెవాకు జిల్లా | 18,500 | ||||||
| 10 | ఓహ్రిడు | ఓహ్రిడ్ జిల్లా | 18,000 | ||||||
మూలాలు
[మార్చు]
ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు
- ↑ Bataković, Dušan T. (2011). Minorities in the Balkans: state policy and interethnic relations (1804–2004): Les minorites dans les Balkans. Balkanološki institut SANU. p. 98. ISBN 9788671790680.
- ↑ |యాక్సెస్-తేదీ=2010-01-10 |url-స్థితి=నిష్క్రియం |ఆర్కైవ్-url=https://web.archive.org/web/20090327035016/http://globalanalyst.org/uploads/Yugo_ethnic.pdf |ఆర్కైవ్-తేదీ=2009-03-27}}
- ↑ Olivera Milosavljević; (2002) U tradiciji nacionalizma ili stereotipi srpskih intelektualaca XX veka o "nama" i "drugima"(in Serbian) p. 80; Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji [1] Archived 2022-10-06 at the Wayback Machine
- ↑ Geniş & Maynard 2009, pp. 556–557.
- ↑ Daskalovski 2003, p. 19.
- ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని
<ref>ట్యాగు;Stefanovic469470అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు - ↑ Calic 2019, p. 13-14.
- ↑ 8.0 8.1 8.2 Calic 2019, p. 14.
- ↑ 9.0 9.1 9.2 Calic 2019, p. 15.
- ↑ Calic 2019, p. 16.
- ↑ Calic 2019, p. 21.
- ↑ బియోండిచ్, మార్క్ (2011). ది బాల్కన్స్: విప్లవం, యుద్ధం, రాజకీయ హింస 1878 నుండి. ఆక్స్ఫర్డ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్. ISBN 9780199299058. Archived from the original on 6 అక్టోబర్ 2022. Retrieved 4 మే 2018 – via గూగుల్ బుక్స్.
{{cite book}}: Check date values in:|archive-date=(help) - ↑ Malcolm, Noel (26 ఫిబ్రవరి 2008). "కొసావో సెర్బియానేనా? మేము ఒక చరిత్రకారుడిని అడిగాము". ది గార్డియన్. Archived from the original on 1 సెప్టెంబర్ 2013.
{{cite news}}: Check date values in:|archive-date=(help) - ↑ =ćda book |{citebook | |first=Dimitrije |title=The Book of Kosovo: Conversations about Kosovo |year=1990 |publisher=Književne novine |url=https://books.google.com/books?id=FbpBAAAAYAAJ&q=%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B7+%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BDR0%D1%81%D0%BDR0% |access-date=ఆగస్టు 2, 2011 |page=208 |isbn=9788639101947 |quote=జయించిన భూభాగంలో,
- ↑ Petrović, Dragoljub S. (1990). "Heterogenost stanovništva determinanta složenosti rešenja političkog statusa albanskog prostora (Heterogeneity of the population as determinant of the complexity of solving the political status of the Albania)" (in సెర్బియన్). pp. 237–271. OCLC 439985244. Archived from the original on December 30, 2010.
Potom, 29. novembra 1912. formiran je Drački okrug u okviru kojeg su srezovi – Drač, Tirana, Elbasan i Lješ. ... On November 29, 1912 the Durres County was established and in it there were established the following districts – Durres, Tirana, Elbasan and Lezhe
- ↑ "(HIS,P) గ్రీస్, బల్గేరియా, మోంటెనెగ్రో, సెర్బియా మధ్య శాంతి ఒప్పందం ఒక వైపు మరియు మరొక వైపు టర్కీ. (లండన్) మే 17/30, 1913". www.zum.de. Archived from the original on 6 ఏప్రిల్ 2009. Retrieved 4 మే 2018.
- ↑ "ది ట్రీటీ ఆఫ్ లండన్, 1913". www.mtholyoke.edu. Archived from the original on 1 మే 1997. Retrieved 4 మే 2018.
- ↑ ఎల్సీ, రాబర్ట్ (2010). కొసావో యొక్క చారిత్రక నిఘంటువు. స్కేర్క్రో ప్రెస్. ISBN 9780810874831. Retrieved 4 మే 2018 – via Google Books.
- ↑ స్ట్రాచన్, హ్యూ (2001) ది ఫస్ట్ వరల్డ్ వార్ వాల్యూమ్ 1: టు ఆర్మ్స్ (పేజీ 46). ఆక్స్ఫర్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్. ఆక్స్ఫర్డ్. ISBN 0-19-926191-1
- ↑ Sulović, V; Pavlović, B (September 1998). "[125 years' of the Serbian Medical Society]". Srpski Arhiv Za Celokupno Lekarstvo. 126 (9–10): 402–407. PMID 9863416.
- ↑ "మాంటెనెగ్రియన్లు తమ దేశాన్ని సెర్బియాలో విలీనం చేయడాన్ని నిరోధించే ప్రయత్నం" (PDF). ది న్యూయార్క్ టైమ్స్. Archived (PDF) from the original on 19 August 2020. Retrieved 4 May 2018.
- ↑ మాంటెనెగ్రోలో రాజరిక పార్టీని సెర్బులు తుడిచిపెట్టారు Archived 2010-03-02 at the Wayback Machine
- ↑ {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2-zAeObDX_gC&q=massacre+albanians+1912&pg=PA13 |title=బాల్కన్ యుద్ధాలు, 1912–1913: మొదటి ప్రపంచ యుద్ధానికి నాంది |first=రిచర్డ్ సి. |last=హాల్ |date=2018 |publisher=రౌట్లెడ్జ్ |isbn=9780415229470 |access-date=4 May 2018 |via=Google Books |archive-date=6 October
- ↑ Sekelj, Laslo (1981). "ANTISEMITIZAM U JUGOSLAVIJI (1918—1945)". Rev. Za Soc. XI.
- ↑ Ković, Miloš (2017). "ఆస్ట్రియా-హంగరీ యొక్క బాల్కన్లలో "నాగరికత మిషన్" బెల్గ్రేడ్ నుండి ఒక దృక్కోణం (1903–1914)". బాల్కానికా (48): 107–122. doi:10.2298/BALC1748107K.
