Jump to content

సెర్బియా సామ్రాజ్యం

వికీపీడియా నుండి
Serbian Empire
లువా తప్పిదం: expandTemplate: template "lang-x2" does not exist  (Serbian)
1346–1371
Flag of Serbia
Top: Flag (mid-14th century)
Bottom: Personal banner (divellion) of emperor Dušan
The Serbian Empire at its greatest extent, circa 1355 A.D.
The Serbian Empire at its greatest extent, circa 1355 A.D.
StatusEmpire
రాజధానిPrizren
Skopje
Serres[1]
Common languages
Religion
Eastern Orthodox Christianity (Serbian Orthodoxy) (official)
DemonymsSerbian, Serb
ప్రభుత్వంAbsolute monarchy
Emperor (Tsar) 
• 1346–1355
Stefan Dušan
• 1355–1371
Stefan Uroš V
Historical eraMiddle Ages
• Coronation of Stefan Dušan
16 April 1346
31 May 1349
1369
4 December 1371
• Resignation of anti-emperor John Uroš
1373
ద్రవ్యంSerbian perper
Preceded by		Succeeded by
Kingdom of Serbia
Moravian Serbia
District of Branković
Zeta under the Balšići
Lordship of Prilep
Dejanović domain
Vojinović domain
Despotate of Epirus
Thessaly

సెర్బియన్ సామ్రాజ్యం pronounced [sr̩̂pskoː tsâːrstʋo]) అనేది సెర్బియా రాజ్యం నుండి ఆవిర్భవించిన ఒక మధ్యయుగ సెర్బియను దేశం. ఇది 1346లో తన రాజ్యాన్ని గణనీయంగా విస్తరించిన శక్తివంతుడైన డుషాన్చే స్థాపించబడింది.

డుషాన్ పాలనలో సెర్బియా అత్యంత శక్తివంతమైన యూరోపియను దేశాలలో ఒకటిగా ఆగ్నేయ ఐరోపాలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన రాజ్యంగా వెలుగొందింది.[2] ఇది తూర్పు ఆర్థోడాక్స్ సంప్రదాయానికి చెందిన బహుళ జాతులు, బహుళ భాషలు కలిగిన ఒక సామ్రాజ్యం; ఇది ఉత్తరాన ఉన్న డాన్యూబ్ నది నుండి దక్షిణాన ఉన్న కొరింత్ సింధుశాఖ వరకు విస్తరించి ఉండి స్కోప్జే నగరాన్ని తన రాజధానిగా కలిగి ఉండేది.[3] డుషాన్, సెర్బియన్ ఆర్చ్‌బిషప్రిక్ (మహామతాధిపత్యం) హోదాను సెర్బియన్ పాట్రియార్కేట్ (పరమ మతాధిపత్యం) స్థాయికి కూడా ఉన్నతీకరించాడు. సెర్బియన్ సామ్రాజ్యంలో, కొసావో ప్రాంతం అత్యంత సంపన్నమైన, జనసాంద్రత కలిగిన ప్రదేశంగా ఉంటూ, ఒక కీలకమైన రాజకీయ, మత, సాంస్కృతిక కేంద్రంగా విలసిల్లింది. [4]

డుషాన్ కుమారుడు, వారసుడైన బలహీన ఉరోషు తన తండ్రి నిర్మించిన విశాలమైన సామ్రాజ్యాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి తీవ్రంగా శ్రమించినప్పటికీ తాను జయించిన భూభాగాలలో చాలా భాగాన్ని క్రమంగా కోల్పోయాడు — అందుకే ఆయన ఆ బిరుదు (బలహీన ఉరోష్) లభించింది. 1371లో 5వ యురోసు మరణంతో సెర్బియా రాజ్యం విచ్ఛిన్నం కావడంతో సెర్బియా సామ్రాజ్యం వాస్తవానికి అంతమైంది. 5వ స్టెఫాను కొంతమంది వారసులు 1402 వరకు సెర్బియాలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో చక్రవర్తి బిరుదును కలిగి ఉన్నప్పటికీ గ్రీసు‌లో ఉన్న భూభాగాలను మాత్రం వారు తిరిగి పొందలేకపోయారు.[5][6][7] సెర్బియా సామ్రాజ్యం పతనమైన తర్వాత మిగిలిన అవశేషాల నుండి లజారెవిచు వంశం పాలనలో మొరేవియను సెర్బియా అనే రాజ్యం అత్యంత పెద్ద, శక్తివంతమైన సెర్బియా రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది; తదనంతరం 1389లో ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన కొసావో యుద్ధంలో ఈ రాజ్యం కీలక పాత్ర పోషించింది.

చరిత్ర

[మార్చు]

స్థాపన

[మార్చు]

స్టిఫాన్ డుషాన్ అనే వ్యక్తి సెర్బియా రాజు స్టెఫాన్ డికాంస్కి (పరిపాలన: 1322–1331) కుమారుడు. తన తండ్రి సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన తర్వాత డుషాన్ కు యువ రాజు అనే బిరుదు ప్రదానం చేయబడింది. మధ్యయుగపు సెర్బియాలో ఈ బిరుదుకు గణనీయమైన అధికార ప్రాబల్యం ఉన్నప్పటికీ స్టెఫాన్ మాత్రం డుషాన్ కు బదులుగా తన చిన్న కుమారుడైన సిమియోన్ యోరోసు తన వారసుడిగా కావాలని ఆశించాడు. అయితే డుషాన్కు సెర్బియా కులీన వర్గాలలో అత్యధికుల నుండి, సెర్బియా ఆర్చ్బిషపు డానిలొ నుండి, అలాగే రాజుకు అత్యంత నమ్మకస్తులైన సేనాపతులలో కొందరి నుండి—ఉదాహరణకు జొవాన్ ఆలివర్ గ్ర్క్రినికు వంటి వారి నుండి—గణనీయమైన మద్దతు లభించింది. రాజు, ఆయన కుమారుడి మధ్య ఉద్రిక్తతలు మెల్లగా పెరిగాయి. ముఖ్యంగా వెల్బుజ్డు యుద్ధం తర్వాత డుజాను తన సైనిక సామర్థ్యాలను ప్రదర్శించాడు. సెర్బియాలో స్వయంప్రతిపత్తిగల డునాం‌గా పరిపాలించే ప్రావిన్సు అయిన సెర్బియాలో కింగ్ స్టీఫను దాడి చేయడంతో అవి పరాకాష్టకు చేరుకున్నాయి. ఈ ప్రావిన్సు. [8]ద్వారా ప్రకటనలు డుసాను తరువాత జీటా నుండి నెరోడిమ్ల్జే వరకు కవాతు చేసాడు. అక్కడ ఆయన తన తండ్రిని ముట్టడించి సింహాసనాన్ని అప్పగించమని బలవంతం చేశాడు. స్టీఫను తరువాత జ్వెకాను కోటలో ఖైదు చేయబడ్డాడు. అక్కడ ఆయన మరణించాడు.[8]

1333లో డుషాన్ బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం మీద ఒక భారీ దాడిని ప్రారంభించాడు; ఆ సమయంలో ఆ సామ్రాజ్యాన్ని ఆశావహ దృక్పథం కలిగిన చక్రవర్తి 3వ ఆండ్రోనికోసు పాలైయోలోగోసు బైజాంటైను పక్షం వీడి వచ్చిన ఒక సేనాధిపతి సిర్గియన్ సహాయంతో డుషాను ఈ దాడిని చేపట్టాడు. డుషాను అతి త్వరగా ఆర్చిడు, ప్రిలెపు, కస్టోరియా నగరాలను జయించాడు. 1334లో ఆయన థెస్సలోనిక నగరాన్ని ముట్టడించడానికి ప్రయత్నించాడు కానీ ఒక బైజాంటైను గూఢచారి చేతిలో హత్యకు గురైన సిగ్రియను మరణం కారణంగా ఆ నగరాన్ని జయించకుండా నిలువరించబడ్డాడు. డుషాను సైన్యంలో సిర్గియను ఒక కీలక వ్యక్తిగా వెలుగొందాడు; గ్రీసులో గొప్ప కీర్తిని గడించిన ఆయన డుషాను సైన్యాలతో పోరాడటం కంటే నగరాలను అప్పగించడమే మేలని గ్రీకు పౌరులను ఒప్పించడంలో సమర్థవంతంగా వ్యవహరించాడు.[9]

1345 నాటికి 'శక్తివంతుడైన' డుషాను తన రాజ్యాన్ని బాల్కను ప్రాంతంలో సగం వరకు విస్తరించాడు; ఆ కాలంలో బైజాంటైను సామ్రాజ్యం లేదా రెండవ బల్గేరియన్ సామ్రాజ్యం కలిగి ఉన్న భూభాగం కంటే ఇది చాలా ఎక్కువ. అందువల్ల, 1345లో గ్రీసులోని సెర్రెసు నగరంలో డుషాను తనను తాను "త్సార్" ("సీసర్")గా ప్రకటించుకున్నాడు. 1346 ఏప్రిల్ 16న (గతంలో బల్గేరియను రాజధానిగా ఉన్న) స్కోప్జె నగరంలో ఆయన "సెర్బులు, గ్రీకుల చక్రవర్తి"గా పట్టాభిషేకం చేయించుకున్నాడు; ఈ బిరుదు బైజాంటైన్ సామ్రాజ్య వారసత్వంపై తనకున్న హక్కును సూచిస్తుంది. ఈ వేడుకను నూతనంగా పీఠాధిపత్యం పొందిన సెర్బియన్ పాట్రియార్కు 2వ జోయానికిజే, బల్గేరియను పాట్రియార్కు సిమియను, ఓహ్రిడు ఆర్చ్‌బిషపు నికోలసు నిర్వహించారు. అదే సమయంలో దుషాను తన కుమారుడు ఉరోషు‌కు 'సెర్బులు, గ్రీకుల రాజు'గా పట్టాభిషేకం చేయించాడు; దీని ద్వారా ఉరోషు‌కు 'సెర్బియను భూభాగాల' మీద నామమాత్రపు పాలనాధికారాన్ని అప్పగించినప్పటికీ వాస్తవానికి దుషాను మొత్తం రాజ్యాన్ని స్వయంగా పాలిస్తూనే కొత్తగా ఆక్రమించుకున్న రోమను (బైజాంటైను) భూభాగాల పట్ల ప్రత్యేక బాధ్యతను వహించాడు. బైజాంటైను‌లు తీవ్ర ఆగ్రహంతో వీక్షించిన ఈ చర్యలకు బల్గేరియను సామ్రాజ్యం, ఆ దేశ జార్ ఇవాను అలెగ్జాండరు మద్దతు లభించినట్లు కనిపిస్తుంది; ఎందుకంటే, 'పెచ్ సెర్బియను పాట్రియార్కేటు' ఏర్పాటులోనూ అలాగే స్టెఫాను 4వ ఉరోషు దుషాను చక్రవర్తిగా పట్టాభిషేకం పొందే వేడుకలోనూ బల్గేరియను పాట్రియార్కు సిమియను స్వయంగా పాల్గొన్నారు. దుషాను బల్గేరియను జార్ ఇవాను అలెగ్జాండర్‌తో వైవాహిక సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకుని ఆయన సోదరి హెలెనాను వివాహం చేసుకున్నాడు.

స్టెఫాన్ డుసాన్ పాలన

[మార్చు]
సెర్బియన్ చక్రవర్తి స్టెఫాన్ డుసాన్
స్కోప్జే కోట, ఇక్కడ డుసాన్ తన పట్టాభిషేకంలో చక్రవర్తి బిరుదును స్వీకరించారు
సామ్రాజ్య నగరాలలో ఒకటైన ప్రిజ్రెను లోని కోట ప్రధాన ద్వారం

జార్ డుసాను అన్ని దిశలలో ముఖ్యంగా దక్షిణం ఆగ్నేయ దిశలలో భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకుని సెర్బియను రాజ్య పరిమాణాన్ని రెట్టింపు చేశారు. సెర్బియా ఆధునిక బోస్నియా, హెర్జెగోవినా, మొరావియను సెర్బియా, కొసావో, జెటా, ఆధునిక ఉత్తర మాసిడోనియా, ఆధునిక అల్బేనియా లలోని కొన్ని భాగాలను, ఆధునిక గ్రీస్లో సగాన్ని తన ఆధీనంలో ఉంచుకుంది. ఆయన ఒక్క క్షేత్ర యుద్ధం కూడా చేయలేదు. బదులుగా నగరాలను ముట్టడించడం ద్వారా తన సామ్రాజ్యాన్ని గెలుచుకున్నాడు. నాల్గవ క్రూసేడు వలన కలిగిన విధ్వంసం తర్వాత క్షీణిస్తున్న పరిస్థితిని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న బైజాంటైను సామ్రాజ్యం మీద డుసాను ఒక దండయాత్రను చేపట్టాడు. డుసాను వేగంగా థెస్సలీ, అల్బేనియా, ఎపిరసు మాసిడోనియాలో అధిక భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

1340లో సలోనికా వద్ద చక్రవర్తిని ముట్టడించిన తరువాత ఆయన డాన్యూబ్ నుండి కొరింత్ సింధుశాఖ వరకు ఏడ్రియాటిక్ సముద్రం నుండి మారిట్సా నది వరకు విస్తరించి ఉన్న ప్రాంతాల మీద బల్గేరియాలోని కొన్ని భాగాలతో సహా ఏడ్రియానోపుల్ పరిసరాల వరకు ఉన్న ప్రాంతాల మీద సెర్బియాకు సార్వభౌమాధికారాన్ని హామీ ఇచ్చే ఒప్పందాన్ని విధించాడు. వెల్బఝాద యుద్ధంలో సెర్బుల చేతిలో ఓటమి పాలైనప్పటి నుండి బల్గేరియా ఎప్పుడూ పూర్తిగా కోలుకోలేకపోయింది.[10] ఈ యుద్ధ ఫలితం రాబోయే దశాబ్దాల పాటు బాల్కను ప్రాంతంలో అధికార సమతుల్యతను నిర్ణయించింది; బల్గేరియా తన భూభాగాలను కోల్పోకపోయినప్పటికీ సెర్బులు మాసిడోనియాలోని చాలా భాగాన్ని ఆక్రమించుకోగలిగారు.[11] బల్గేరియా త్సారు ఇవాన్ అలెగ్జాండరు—ఆయన సోదరి హెలెనను డూషను తదనంతరం వివాహం చేసుకున్నాడు.—1332, 1365 మధ్య కాలంలో డూషను‌కు మిత్రుడిగా వ్యవహరించాడు.[12] డూషను బాల్కను ద్వీపకల్పంలోని ప్రధాన మధ్య భాగాన్ని పరిపాలించాడు. బైజాంటైను సామ్రాజ్య మాజీ రాజప్రతినిధి అయిన విదేశీయుడు 5వ కాంటకోజెనోసు ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు డూషను ఆయనకు ఆశ్రయం కల్పించి ఆయనతో పొత్తు కుదుర్చుకోవడానికి అంగీకరించాడు.

1349, 1354లో డూషను డూషన్ స్మృతిగా పిలువబడే ఒక చట్టాల సమూహాన్ని రూపొందించి అమలు చేశాడు. ఈ స్మృతి రోమన్-బైజాంటైన్ చట్టం, మొట్టమొదటి సెర్బియను రాజ్యాంగం అయిన సెయింటు సావా ధర్మశాస్త్ర సంహిత (1219) ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఇది రాజ్యం, సెర్బియను ఆర్థోడాక్సు చర్చి నిర్వహణ కోసం, సార్వత్రిక సభల సూత్రాల మీద ఆధారపడి రూపొందించిన ఒక పౌర, మత చట్ట వ్యవస్థ. 1355లో డూషను దక్షిణం, తూర్పు దిశలలో కొత్త సైనిక దండయాత్రల కోసం సన్నాహాలు ప్రారంభించాడు. కానీ 1355 డిసెంబరులో ఒక తెలియని అనారోగ్యం కారణంగా ఆకస్మికంగా మరణించాడు.[13]

బోస్నియా - డాల్మాటియాలోని సంఘటనలు (1350లు)

[మార్చు]

గతంలో సెర్బియా ఆధీనంలో ఉండిన ప్రాంతాల మీద ముఖ్యంగా 1326లో బోస్నియాను బాన్ (పాలకుడు) అయిన 2వ స్టీఫెను కోట్రోమానిచు తన రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్న హం వంటి ప్రాంతాల మీద తన పాలనను విస్తరించాలని దుషాను స్పష్టంగా ఆశించాడు.[14] 1350లో గతంలో కోల్పోయిన హం ప్రాంతాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి కొనవ్లె వద్ద తన సామంతుల మీద జరుగుతున్న దాడులను అరికట్టడానికి దుషాను బోస్నియా మీద దాడి చేశాడు.[14] ఈ ఇద్దరి మధ్య రాజీ కుదర్చడానికి వెనిసు ప్రయత్నించినప్పటికీ అది విఫలమైంది.[14] అక్టోబరులో సుమారు 80,000 మంది సైనికులతో కూడిన భారీ సైన్యంతో ఆయన హాం మీద దండయాత్ర చేసి, వివాదాస్పద భూభాగంలోని కొంత భాగాన్ని విజయవంతంగా ఆక్రమించుకున్నాడు.[14] ఓర్బిని కథనం ప్రకారం దుషాను వివిధ బోస్నియాను ప్రభువులతో రహస్యంగా సంప్రదింపులు జరుపుతూ తమ మద్దతు కోసం వారికి లంచాలు ఆశ చూపాడు; దీనితో అనేకమంది ప్రభువులు—ముఖ్యంగా హం ప్రాంతానికి చెందినవారు—బాన్‌కు ద్రోహం చేయడానికి సిద్ధపడ్డారు. వీరిలో నెమాంజికు వంశానికి బంధువులైన నికొలిచు కుటుంబం కూడా ఉంది.[15] బాన్ ఎటువంటి భారీ ప్రత్యక్ష పోరును నివారించాడు. దుషాను‌తో యుద్ధరంగంలో తలపడలేదు; దానికి బదులుగా ఆయన పర్వత ప్రాంతాలకు తరలిపోయి చిన్నచిన్న మెరుపు దాడులు చేస్తూ ఎదురుతిరిగాడు.[15] బోస్నియాలోని చాలా కోటలు శత్రువుల దాడిని తట్టుకుని నిలబడ్డాయి. కానీ కొంతమంది ప్రభువులు మాత్రం దుషాను‌కు లొంగిపోయారు.[15] సెర్బియా సైన్యం గ్రామీణ ప్రాంతంలోని చాలా భాగాన్ని ధ్వంసం చేసింది. ఒక సైన్యం డువ్నొ, సెటినా ప్రాంతాల వరకు చేరుకుంది; రెండవ సైన్యం క్రకా నది వరకు చేరుకుంది—ఈ నదీ తీరంలోనే కినిన్ నగరం (ఆధునిక క్రొయాటియాలో ఉంది) నెలకొని ఉంది. మరొక మూడవ సైన్యం ఇమోట్స్కీ,నొవిలను ఆక్రమించి అక్కడ తమ దళాలను (గారిసన్‌లను) ఉంచి ఆపై హం ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించింది.[15] ఈ బలమైన స్థితి నుండి డుషాను ఆ ప్రాంతపు 'బాన్' (పాలకుడు)తో శాంతి చర్చలు జరపడానికి ప్రయత్నించాడు. ఈ శాంతి ఒప్పందాన్ని ధృవీకరించేందుకు, డుషాన్ కుమారుడు యురోసుతో స్టెఫను కుమార్తె ఎలిజబెత్ వివాహం జరిపించాలని ప్రతిపాదించాడు; ఈ వివాహ కానుకగా (కట్నంగా) ఎలిజబెతు‌కు హం ప్రాంతం ఇవ్వబడుతుంది. దీని ద్వారా ఆ ప్రాంతం తిరిగి సెర్బియా ఆధీనంలోకి వస్తుంది—కానీ ఆ బాన్ ఈ ప్రతిపాదనను పరిగణించడానికి సుముఖత చూపలేదు.[15]

డుషాను తన సోదరి జెలెనాకు సహాయం చేయడానికి కూడా ఈ సైనిక దండయాత్రను చేపట్టి ఉండవచ్చు; జెలెనా 1347లో 3వ మ్లాడెను సుబికును వివాహం చేసుకుంది, మ్లాడెను అప్పట్లో హంగేరీకి వ్యతిరేకంగా ఒక కూటమిని ఏర్పాటు చేస్తున్నాడు.[16] అయితే, 1348లో బ్లాక్ డెత్ ( బుబోనిక్ ప్లేగు) కారణంగా మ్లాడెను అకస్మాత్తుగా మరణించాడు. దాంతో జెలెనా, సుబిక్ వంశానికి చెందిన నగరాలైన క్లిస్, స్క్రాడినుల మీద తన, తన కుమారుడి పాలనను కొనసాగించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది.[17] 1355లో ఒక సెర్బియను సైనిక దళం డాల్మాటియా ప్రాంతంలోని నగరాలకు చేరుకుంది. కానీ 1356 నాటికి ఆ నగరాలు చేజారిపోయాయి.[18] హంగేరీ, వెనిసు దేశాల నుండి సవాళ్లు ఎదురుకావడంతో 1350ల కాలంలో జెలెనా సహాయార్థం— డ్యురాసు ఇలిజిక్, పాల్మన్ అనే సేనాపతుల నాయకత్వంలో—సెర్బియను దళాలను పశ్చిమ హం, క్రొయాటియా, ప్రాంతాలకు పంపి ఉండవచ్చు; ఎందుకంటే ఆ ప్రాంతంలో సైనిక చర్యలు చేపట్టడం వలన డుషాను‌కు హంను జయించడంలో పెద్దగా ప్రయోజనం చేకూరే అవకాశం లేదు.[15] ఒకవేళ డుషాను నిజంగా జెలెనుకు సహాయం చేయాలని సంకల్పించి ఉన్నప్పటికీ తూర్పు ప్రాంతంలో తలెత్తిన అంతర్గత సమస్యల కారణంగా ఆ ప్రయత్నం సాధ్యపడలేదు.[15]

స్టెఫాను 5వ ఉరోషు పాలన

[మార్చు]

దుసాను తరువాత అతని కుమారుడు, "బలహీనుడు" అని పిలువబడే స్టెఫాను 5వ ఉరోషు అధికారంలోకి వచ్చాడు. సామ్రాజ్యం నెమ్మదిగా భూస్వామ్య అరాచకంలోకి జారుకుంటున్నప్పుడు కూడా ఇదే పదం ఆయనకు వర్తించింది. ఆకస్మిక విజయాల తర్వాత తన ఆస్తులను ఏకీకృతం చేయడంలో విఫలమవడం సామ్రాజ్యం ముక్కలవడానికి దారితీసింది. ఈ కాలంలో ఒక కొత్త ముప్పు పొంచి ఉంది: ఒట్టోమను టర్కిషు సుల్తానేటు క్రమంగా ఆసియా నుండి ఐరోపాకు విస్తరించి మొదట బైజాంటైను థ్రేసు‌ను ఆపై ఇతర బాల్కను రాష్ట్రాలను జయించింది. తన తండ్రి సృష్టించిన సామ్రాజ్యాన్ని నిలబెట్టుకోలేనంత అసమర్థుడైన 5వ స్టెఫాను విదేశీ శత్రువుల దాడులను తిప్పికొట్టలేకపోయాడు. తన ప్రభువుల స్వాతంత్ర్యాన్ని కూడా ఎదుర్కోలేకపోయాడు. 5వ స్టెఫాను సెర్బియను సామ్రాజ్యం అనేక చిన్న రాజ్యాల సముదాయంగా విచ్ఛిన్నమైంది. వాటిలో కొన్ని ఆయన పాలనను నామమాత్రంగా కూడా గుర్తించలేదు. మారిట్సా యుద్ధంలో ఒట్టోమను టర్కుల చేతిలో చాలా మంది సెర్బియను ప్రభువులు చంపబడిన తరువాత స్టెఫాను 5వ ఉరోషు 1371 డిసెంబరు 4న సంతానం లేకుండా మరణించాడు.

పర్యవసానాలు - వారసత్వం

[మార్చు]
సెర్బియన్ సామ్రాజ్యం అంతర్గత విభజనలు 1371

బలహీనుడైన ఉరోషు ఆధ్వర్యంలో క్షీణిస్తున్న సెర్బియన్ సామ్రాజ్యం శక్తివంతమైన ఒట్టోమన్లకు పెద్దగా ప్రతిఘటన చూపలేదు. అంతర్గత కలహాలు, రాజ్యం వికేంద్రీకరణ నేపథ్యంలో ఒట్టోమన్లు 1371లో జరిగిన మారిట్సా యుద్ధంలో వుకాషిను ఆధ్వర్యంలోని సెర్బు‌లను ఓడించి దక్షిణ గవర్నర్లను తమ సామంతులుగా చేసుకున్నారు; ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే చక్రవర్తి మరణించాడు.[19] ఉరోషు‌కు సంతానం లేకపోవడం, ప్రభువులు సరైన వారసుడిపై ఏకాభిప్రాయానికి రాలేకపోవడంతో సామ్రాజ్యం పాక్షిక-స్వతంత్ర ప్రాంతీయ ప్రభువులచే పాలించబడుతూనే ఉంది. వీరు తరచుగా ఒకరితో ఒకరు కలహాలు పెట్టుకునేవారు. వీరిలో అత్యంత శక్తివంతుడైన లాజరు హ్రెబెల్జానోవిచు—ప్రస్తుత మధ్య సెర్బియా ప్రాంతపు (అప్పటికింకా ఒట్టోమను పాలనలోకి రాని ప్రాంతం) డ్యూకు—1389లో జరిగిన కొసోవో యుద్ధంలో ఒట్టోమన్లకు వ్యతిరేకంగా నిలిచాడు. ఈ యుద్ధ ఫలితం ఎవరికీ అనుకూలంగా తేలకపోయినప్పటికీ ఇది తదనంతరం సెర్బియా పతనానికి దారితీసింది. లాజరు కుమారుడైన స్టెఫాను లజారెవిచు పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. కానీ 1394 నాటికి ఆయన ఒట్టోమన్లకు సామంతుడిగా మారిపోయాడు. 1402లో ఆయన ఒట్టోమన్ల ఆధిపత్యాన్ని తిరస్కరించి హంగేరీకి మిత్రుడిగా చేరాడు; ఆ తర్వాతి సంవత్సరాలు సెర్బియా భూభాగం మీద ఆధిపత్యం కోసం ఒట్టోమన్లు, హంగేరీ మధ్య జరిగిన అధికార పోరాటాలతో నిండి ఉన్నాయి. 1453లో ఒట్టోమన్లు ​​కాన్స్టాంటినోపుల్‌ను జయించారు. ఆపై 1458లో ఏథెన్సు‌ను వశం చేసుకున్నారు. 1459లో సెర్బియాను తమ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్నారు. ఆపై ఒక సంవత్సరం తర్వాత మొరియా ప్రాంతాన్ని కూడా కలుపుకున్నారు. ఒట్టోమన్ల పాలనలో గడిచిన తర్వాతి శతాబ్దాలలో సెర్బియా సామ్రాజ్యం రూపంలో మూర్తీభవించిన పూర్వపు రాజ్య వైభవం, సెర్బియా జాతీయ గుర్తింపులో ఒక అంతర్భాగంగా మారిపోయింది.[20]

పరిపాలన

[మార్చు]

చట్టం

[మార్చు]
1349 నాటి డుషాన్ కోడ్

తన విజయయాత్రలలో అధిక భాగాన్ని పూర్తి చేసిన తర్వాత స్టెఫాను దుషాను తన సామ్రాజ్య పరిపాలన పర్యవేక్షణకు తనను తాను అంకితం చేసుకున్నాడు. ఒక లిఖితపూర్వక న్యాయ నియమావళిని రూపొందించడం అతని ముఖ్య ఉద్దేశాలలో ఒకటి; ఈ ప్రయత్నాన్ని అతని పూర్వీకులు కేవలం ప్రారంభించి మాత్రమే ఉన్నారు. స్లావ్ దేశాల ఆచార వ్యవహారాలను క్రోడీకరిస్తూ, ఒక న్యాయ నియమావళిని రూపొందించే బాధ్యతను బిషప్పులు, కులీనులు, ప్రాంతీయ గవర్నర్లతో కూడిన ఒక సభకు అప్పగించారు.

దుషాన్ నియమావళి రెండు రాష్ట్ర సభలలో ఆమోదించబడింది: మొదటిది 1349 మే 21న స్కోప్జేలో, రెండవది 1354లో సెర్రెస్లో జరిగింది.[21][22] ఈ చట్టం అన్ని సామాజిక రంగాలను నియంత్రించింది. అందుకే దీనిని మధ్యయుగ రాజ్యాంగంగా పరిగణిస్తారు. ఈ నియమావళిలో 201 నిబంధనలు ఉన్నాయి. ఇవి రోమన్-బైజాంటైన్ న్యాయ సూత్రాలపై ఆధారపడి రూపొందించబడ్డాయి. దుషాను నియమావళిలోని 172, 174వ నిబంధనల ద్వారా జరిగిన న్యాయపరమైన స్వీకరణ విశేషమైనది; ఈ నిబంధనలు న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతను నియంత్రించాయి. వీటిని బైజాంటైను న్యాయ నియమావళి అయిన 'బాసిలికా' (పుస్తకం VII, 1, 16–17) నుండి గ్రహించారు. ఈ నియమావళికి మూలాలు మొట్టమొదటి సెర్బియను రాజ్యాంగం అయిన సెయింట్ సావా ధర్మశాస్త్ర సంహిత (మూస:Lang-sr-Latn)లో ఉన్నాయి; దీనిని 1219లో సెయింట్ సావా రూపొందించారు. సెయింటు సావా ధర్మశాస్త్ర సంహిత అనేది రోమన్ న్యాయంమీద ఆధారపడిన పౌర న్యాయం, సార్వత్రిక సభలమీద ఆధారపడిన మత న్యాయంల సంకలనం. దీని ప్రాథమిక ఉద్దేశ్యం రాజ్యం, సెర్బియను ఆర్థోడాక్సు చర్చి కార్యకలాపాలను వ్యవస్థీకరించడమే.[23][24]

ఈ శాసనవ్యవస్థ అప్పట్లో పశ్చిమ ఐరోపాలో ప్రబలంగా ఉన్న భూస్వామ్య వ్యవస్థను పోలి ఉండేది; ఇది కులీన వర్గ ప్రాతిపదికన రూపొందింది. కులీనులు, రైతాంగం మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని నెలకొల్పింది.[25] చక్రవర్తికి విస్తృతమైన అధికారాలు ఉండేవి. అయినప్పటికీ ఆయన చుట్టూ ప్రముఖులైన భూస్వాములు, మత గురువులతో కూడిన ఒక శాశ్వత మండలి ఉండి ఆయనకు సలహాలు అందించేది. రాజదర్బారు, కార్యాలయం, పరిపాలనా యంత్రాంగం — ఇవన్నీ కాన్స్టాంటినోపులు నాటి వ్యవస్థలకు స్థూల అనుకరణలుగా ఉండేవి. ఈ శాసన గ్రంథం పరిపాలనా శ్రేణిని ఈ విధంగా పేర్కొంది: "భూభాగాలు, నగరాలు, జుపాలు, క్రాజిస్టీలు"; ఇందులో జుపాలు, క్రాజిస్టీలు రెండూ ఒకటే — సరిహద్దులలో ఉన్న జుపాలను క్రాజిస్టీలు (అంటే 'సరిహద్దు ప్రాంతాలు') అని పిలిచేవారు.[26] ఒక్కో జుపా అనేక గ్రామాల సముదాయంగా ఉండేది; ఆ గ్రామాల హోదా, హక్కులు, బాధ్యతలు రాజ్యాంగంలో నిర్దేశించబడ్డాయి. పాలక కులీన వర్గం వంశపారంపర్యమైన స్వంత భూములు కలిగి ఉండేది; ఈ భూములను వారి మీద ఆధారపడి జీవించే 'సెర్బ్రి' అనే వర్గం సాగు చేసేది. ఈ 'సెర్బ్రి'లు గ్రీకు పదమైన 'పరొయికొయి'కి సమానమైనవారు — వీరు తమ భూస్వాములకు శ్రమ సేవలను అందించాల్సిన రైతులుగా ఉండి అధికారిక శాసనాల ద్వారా ఆ బాధ్యతకు కట్టుబడి ఉండేవారు. గతంలో ఉన్న 'జుపాన్' అనే బిరుదు రద్దు చేయబడి, దాని స్థానంలో గ్రీకు మూలాలు కలిగిన 'కెఫాలిజా' ('కెఫాలె' — "అధిపతి, యజమాని") అనే బిరుదు ప్రవేశపెట్టబడింది.

ఆర్థిక వ్యవస్థ

[మార్చు]

సెర్బియా సామ్రాజ్యం అపారమైన అటవీ సంపదను కలిగి ఉండేది; ముఖ్యంగా కొసోవో ప్రాంతంలోని గనుల చుట్టూ ఈ సంపద కేంద్రీకృతమై ఉండేది. 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక ఫ్రెంచి యాత్రికుడు సెర్బియా జీవనశైలిలోని సంపదను, ఉన్నత వర్గాల జీవన ప్రమాణాలను ఫ్రాన్సు‌లోని ఉన్నత వర్గాల జీవనశైలితో పోల్చుతూ అక్కడి నాగరికతను వర్ణించాడు.[27]

వాణిజ్యం కూడా ( దుషాన్) ప్రత్యేక శ్రద్ధ వహించిన మరో అంశం. సముద్రపు దొంగల బెడదను అరికట్టడానికి యాత్రికులకు, విదేశీ వర్తకులకు పూర్తి భద్రత కల్పించడానికి ఆయన కఠిన ఆదేశాలు జారీ చేశారు. వెనిసు‌తో ఉన్న సంప్రదాయ సంబంధాలు తిరిగి పునరుద్ధరించబడ్డాయి; ఈ క్రమంలో రగుసా (ప్రస్తుతం డుబ్రోవ్నికు) నౌకాశ్రయం ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య కేంద్రంగా రూపుదిద్దుకుంది. సామ్రాజ్యం గుండా తూర్పు-పడమర దిశలలో సాగే పురాతన రోమను రహదారుల ద్వారా అనేక రకాల వస్తువుల రవాణా జరిగేది: తీరప్రాంతాల నుండి వైన్, తయారీ వస్తువులు, విలాస వస్తువులు; అంతర్గత ప్రాంతాల నుండి లోహాలు, పశువులు, కలప, ఉన్ని, జంతు చర్మాలు, తోలు వస్తువులు రవాణా అయ్యేవి. ఈ ఆర్థికాభివృద్ధే సామ్రాజ్య స్థాపనకు పునాది వేసింది. పురాతన రోమను రహదారులైన వియా మిలిటారిస్, వియా ఎగ్నాటియా, వియా డి జెంటా, కోపయోనిక్ రహదారి వంటివి ముఖ్యమైన వాణిజ్య మార్గాలుగా విలసిల్లాయి. ముఖ్యంగా రగుసా వర్తకులు సామ్రాజ్యం నలుమూలలా వాణిజ్యం చేసుకునేందుకు ప్రత్యేక హక్కులను కలిగి ఉండేవారు. రహదారుల మీద వాణిజ్యం, వర్తకుల భద్రత అనేది అప్పటి ప్రభుత్వ అధికారులకు ఒక ప్రధాన ఆందోళనగా ఉండేది.[28]

స్రెబ్రెనికా,  రుడ్నికు,  ట్రెప్కా, నొవొ బ్రడొ, కొపయొనిక్, మజ్డంపెకు,  బ్రస్కొవు,  సొమొకొవు అనేవి ఇనుము, రాగి, సీసం వంటి ఖనిజాల తవ్వకానికి, అలాగే వెండి, బంగారం నిక్షేపాల వెలికితీతకు ప్రధాన కేంద్రాలుగా ఉండేవి.[29] ఈ వెండి గనుల ద్వారానే రాజ ఖజానాకు అధిక ఆదాయం సమకూరేది; ఈ గనులలో బానిస శ్రమను వినియోగించుకునేవారు. వీటి నిర్వహణ బాధ్యతను శాక్సన్లు చూసుకునేవారు.[30][31]నొవొ బ్రడొ గనులలో ఒక శాక్సన్లు సమూహం (కాలనీ) పనిచేసేది. వీరు బొగ్గు తయారీదారులతో వ్యాపారం చేసేవారు. ఈ వెండి గనుల ద్వారా ఏటా 0.5 మిలియను డాలర్ల విలువైన ఖనిజాలు వెలికితీయబడేవి (ఇది 1919 నాటి విలువలతో పోల్చినప్పుడు).[32]

అప్పట్లో చలామణిలో ఉన్న నాణేలను దినార్లు అని పిలిచేవారు; దీనికి ప్రత్యామ్నాయంగా పర్పరు అనే పేరు కూడా వాడుకలో ఉండేది. ఈ పదం బైజాంటైను నాణెం అయిన హైపర్‌పైరాను నుండి ఉద్భవించింది. బంగారు దినారు అనేది నాణేల వ్యవస్థలో అత్యంత పెద్ద విలువ కలిగిన ప్రమాణంగా ఉండేది; సామ్రాజ్య పన్ను రూపంలో ప్రతి ఇంటి నుండి ఏటా ఒక దినారు నాణేన్ని వసూలు చేసేవారు.[33]

సైన్యం

[మార్చు]
15వ శతాబ్దపు సెర్బియన్ మధ్యయుగ కవచం

సెర్బియను సైనిక వ్యూహాలలో ఇరువైపులా అశ్వ విలుకాళ్లతో కూడిన చీలిక ఆకారపు భారీ అశ్వికదళ దాడులు ఉండేవి. సెర్బియను సైన్యంలో చాలా మంది విదేశీ కిరాయి సైనికులు ఉండేవారు. వీరిలో ఎక్కువగా అశ్వికదళంలో జర్మన్లు, పదాతిదళంలో స్పానిషు వారు ఉండేవారు. ఈ సైన్యానికి చక్రవర్తి కోసం వ్యక్తిగత కిరాయి అంగరక్షకులు కూడా ఉండేవారు. వీరిలో ప్రధానంగా జర్మనీ నైట్లు ఉండేవారు. ఒక జర్మనీ ప్రభువు పాల్మను 1331లో జెరూసలేంకు వెళ్లే మార్గంలో సెర్బియాను దాటినప్పుడు సెర్బియను "అలెమానికు గార్డు"కు కమాండరు అయ్యాడు; ఆయన సెర్బియా సైన్యం లోని కిరాయి సైనికులందరికీ నాయకుడయ్యాడు.[34][35] సెర్బియా సైన్యం ప్రధాన బలం, తమ భీకరమైన దాడి, పోరాట నైపుణ్యాలకు పేరుగాంచిన భారీ కవచాలు ధరించిన వీరులు; అలాగే హుసార్లు—ముఖ్యంగా ఈటెలు, విల్లులుతో సన్నద్ధమై గూఢచర్యానికి, ఆకస్మిక దాడులకు, చిన్నపాటి పోరాటాలకు అత్యంత అనుకూలంగా ఉండే బహుముఖ ప్రజ్ఞ కలిగిన తేలికపాటి అశ్విక దళ విభాగాలు.

రాష్ట్ర చిహ్నాలు

[మార్చు]
ఏంజెలినో డల్సెర్టు రూపొందించిన 1339 నాటి పటం అనేక జెండాలను చిత్రీకరిస్తుంది; ఇందులో సెర్బియా దేశం, స్కోపి నగరానికి పైన ఉంచిన ఒక జెండా ద్వారా సూచించబడింది. ఆ జెండా స్తంభం వైపు (జెండా కట్టే వైపు) 'సెర్బియా' అనే పేరు లిఖించబడి ఉంది—ఆ పటం రూపొందించిన కాలంలో రాజధాని నగరాలను సూచించడానికి ఇది ఒక ప్రత్యేకమైన పద్ధతిగా ఉండేది. ఎరుపు రంగు ద్విశిర గరుడ పక్షి చిత్రాన్ని కలిగిన ఈ జెండా, స్టెఫాను, దుషాను సామ్రాజ్యాన్ని సూచించేది.[36][37] హిలాండరులో దిమిత్రిజే అవ్రమోవిచు చూసిన ఒక జెండా చక్రవర్తి దుషాను జెండా అని అక్కడి సన్యాసుల సంఘం పేర్కొంది; ఇది పైభాగంలోనూ, క్రిందిభాగంలోనూ ఎరుపు రంగును, మధ్యలో తెలుపు రంగును కలిగిన ఒక మూడు రంగుల జెండా.[38] చక్రవర్తి దుషాను సామ్రాజ్య డెవిలియానును కూడా స్వీకరించారు; ఇది ఊదా రంగులో ఉండి, మధ్యలో ఒక బంగారు సిలువను కలిగి ఉండేది.[39] దుషాను జెండాలలో మరొకటి సామ్రాజ్య అశ్విక దళ జెండా; ఇది మౌంటు అథోసుమీద ఉన్న హిలాండర్ మఠంలో భద్రపరచబడి ఉంది. ఇది ఎరుపు, పసుపు రంగులతో కూడిన ఒక త్రిభుజాకారపు ద్వివర్ణ జెండా.

సంస్కృతి

[మార్చు]
చక్రవర్తి స్టెఫాన్ డుసాన్ స్థాపించిన పవిత్ర ప్రధాన దేవదూతల మఠం సముదాయం అవశేషాలు

మతం

[మార్చు]

మతగురువుల ప్రభావంతో డుసాను రోమను కాథలికు మతం పట్ల అత్యంత కఠినత్వాన్ని ప్రదర్శించాడు. లాటిను చర్చిలో చేరిన వారిని గనులలో పని చేయడానికి శిక్షించారు. దానిని ప్రచారం చేసిన వారిని మరణంతో బెదిరించారు. దీని గురించి డుసాను పెరుగుతున్న అధికారం గురించి పోప్ పీఠం ఆందోళన చెందింది. ఆర్థడాక్సు సెర్బు‌లకు వ్యతిరేకంగా కాథలికు హంగేరియన్ల పాత వైరాన్ని రేకెత్తించింది. డుసాను మరోసారి తన శత్రువులను అధిగమించి వారి నుండి బోస్నియా, హెర్జెగోవినాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఇది మధ్యయుగాలలో సెర్బియను సామ్రాజ్యం ఉచ్ఛస్థితిని సూచించింది. అయితే అత్యంత తీవ్రమైన ముప్పు తూర్పు నుండి, టర్కుల నుండి వచ్చింది. డార్డనెల్సు తీరాన పాతుకుపోయిన టర్కులు, క్రైస్తవ ప్రపంచానికి ఉమ్మడి శత్రువులు. ఐరోపాను దండయాత్ర నుండి కాపాడటానికి బాల్కను‌లోని అన్ని శక్తులను ఏకం చేసి, నడిపించాలనే ప్రశ్న వారికే వ్యతిరేకంగా తలెత్తింది. సెర్బియను సామ్రాజ్యం అప్పటికే ఆ ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని కలిగి ఉంది. ద్వీపకల్పాన్ని ఒకే పాలకుడి పాలనలో ఒకే సమగ్ర భాగంగా మార్చడానికి బైజాంటైను సామ్రాజ్యంలో మిగిలి ఉన్న భాగాన్ని సెర్బియాకు జోడించడానికి కాన్స్టాంటినోపులు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడం అవసరమైంది. డూసాను తనను తాను చక్రవర్తిగా, ఇస్లామికు తరంగానికి వ్యతిరేకంగా క్రైస్తవ మత రక్షకుడిగా నిలబెట్టుకోవాలని సంకల్పించాడు.[40]

విద్య - కళలు

[మార్చు]

ప్రారంభంలో సెయింటు సావా కృషితో అభివృద్ధి చెందిన విద్య, స్టెఫాను డూసాను పాలనలో గణనీయమైన అభివృద్ధిని సాధించింది. పాఠశాలలు, మఠాలు రాజ ఆదరణను పొందాయి. నిజమైన సాంస్కృతిక కేంద్రాలుగా అవి సెర్బియను జాతీయ సంప్రదాయాలను కొనసాగించే సంస్థలుగా మారాయి. ఇటాలియన్లచే ప్రభావితమైన లలిత కళలు నిర్లక్ష్యం చేయబడలేదు. వాస్తుశిల్ప స్మారక చిహ్నాలు, కుడ్యచిత్రాలు, మొజాయికు‌లు ఈ కాలంలో సాధించిన కళా స్థాయికి నిదర్శనంగా నిలుస్తాయి.[41][42]

పరిపాలన

[మార్చు]
చక్రవర్తులు - సహ-పాలకురు

ప్రముఖులు, భూస్వాములు, అధికారుల జాబితా కోసం, సెర్బియను సామ్రాజ్యపు కులీనులు చూడండి.

గ్యాలరీ

[మార్చు]
రాష్ట్ర చిహ్నాలు
పటాలు

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]
  • మధ్యయుగాలలో సెర్బియా
  • సెర్బియన్ కులీనుల సంఘర్షణ (1369)

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Gregory, Timothy E.; Ševčenko, Nancy Patterson (1991). "Serres". In Kazhdan, Alexander (ed.). The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford University Press. pp. 1881–1882. ISBN 0-19-504652-8.
  2. ↑ David Nicolle; (1988) Hungary and the Fall of Eastern Europe 1000–1568 (Men-at-Arms) pp. 35, 37; Osprey Publishing, ISBN 0850458331
  3. ↑ Positive Peace in Kosovo: A Dream Unfulfilled by Elisabeth Schleicher, p. 49. 2012
  4. ↑ UNESCO, World Heritage Scanned Nomination. "DEČANI MONASTERY" (PDF). p. Chapter 3. Description, Section b. History and Development. Archived (PDF) from the original on 2023-03-30. Retrieved 2024-12-08. At the time of great rise of the Serbian state in the early 14th century, Kosovo was the richest and most densely populated region, with political, ecclesiastical and cultural centers
  5. ↑ Dvornik 1962, pp. 111–114.
  6. ↑ Fine 1994, pp. 286–382.
  7. ↑ Ćirković 2004, pp. 63–80.
  8. 1 2 Stojkovski, Boris (2020-03-03). "Tsar Stefan Dušan the Mighty – The Most Powerful Ruler of the Serbian Middle Ages – Cultural Center of Novi Sad / Цар Стефан Душан Силни – најмоћнији владар српског средњег века - Културни центар Новог Сада" (in సెర్బియన్). Archived from the original on 2025-11-22. Retrieved 2025-11-21.
  9. ↑ "Vladimir Corovic: Istorija srpskog naroda". rastko.rs. Archived from the original on 2025-11-24. Retrieved 2025-11-22.
  10. ↑ Steven Runciman (26 March 2012). The Fall of Constantinople 1453. Cambridge University Press. pp. 37–. ISBN 978-1-107-60469-8.
  11. ↑ Fine 1994, p. 272.
  12. ↑ Fine 1994, p. 274.
  13. ↑ Ćirković 2004, p. 75.
  14. 1 2 3 4 Fine 1994, p. 322.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 Fine 1994, p. 323.
  16. ↑ Fine 1994, p. 323, 340.
  17. ↑ Fine 1994, p. 323, 341.
  18. ↑ Fine 1994, p. 323, 342.
  19. ↑ Ćirković 2004, pp. 78–80.
  20. ↑ Blagojević 1993, pp. 20–31.
  21. ↑ Fine 1994, pp. 314–317.
  22. ↑ Ćirković 2004, pp. 67–71.
  23. ↑ Fine 1994, pp. 116, 118.
  24. ↑ Ćirković 2004, pp. 43, 68.
  25. ↑ Krstić 1993, pp. 188–195.
  26. ↑ Radovanović, M. 2002, "Šar mountain and its župas in South Serbia's Kosovo-Metohia region: Geographical position and multiethnic characteristics", Zbornik radova Geografskog instituta "Jovan Cvijić", SANU, no. 51, pp. 7–22[permanent dead link]; p. 5
  27. ↑ Singleton, Frederick Bernard (1985-03-21). A Short History of the Yugoslav Peoples (in ఇంగ్లీష్). Cambridge University Press. p. 41. ISBN 978-0-521-27485-2. Archived from the original on 2025-09-22. Retrieved 2025-09-21.
  28. ↑ Sophoulis 2020, pp. 39–55.
  29. ↑ Kovačević-Kojić 2014, pp. 97–106.
  30. ↑ Fine 1994, pp. 199–200, 316, 626.
  31. ↑ Ćirković 2004, pp. 54–55, 71, 123.
  32. ↑ National City Bank of New York (2002). JOM: the journal of the Minerals, Metals & Materials Society. Vol. 6. Society (TMS). p. 27.
  33. ↑ Ćirković 2004, pp. 55–56.
  34. ↑ Uzelac, Aleksandar. "Palman of Letinberch and his Teutonic compаny // Istorijski časopis 72 (2023) 145-171". The Historical Review. LXXII. doi:10.34298/IC2372145U.
  35. ↑ d.o.o, cubes. "Palman Braht, verni plaćenik koji je do kraja bio uz cara Dušana - Nedeljnik". Nedeljnik (in సెర్బియన్). Archived from the original on 2025-11-26. Retrieved 2025-11-21.
  36. ↑ Solovyev 1958, pp. 134–135
  37. ↑ Gavro A. Škrivanić (1979). Monumenta Cartographica Jugoslaviae 2. Narodna knjiga.
  38. ↑ Stanoje Stanojević (1934). Iz naše prošlosti. Geca Kon. pp. 78–80.
  39. ↑ Milić Milićević (1995). Grb Srbije: razvoj kroz istoriju. Službeni Glasnik. p. 22. ISBN 9788675490470.
  40. ↑ Dragojlović 1993, pp. 32–40.
  41. ↑ Đurić 1993, pp. 72–89.
  42. ↑ Korać 1993, pp. 90–114.
  43. ↑ Ćirković 2004, pp. 77–79.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=సెర్బియా_సామ్రాజ్యం&oldid=4865360" నుండి వెలికితీశారు