Jump to content

సోమపుర మహావిహారం

వికీపీడియా నుండి
సోమపుర మహావిహారం
పహాడ్‌పూర్ బౌద్ధ విహారం
সোমপুর মহাবিহার
পাহাড়পুর বৌদ্ধবিহার
ప్రధాన మందిర దృశ్యం
ప్రధాన మందిర దృశ్యం
మతం
అనుబంధంబౌద్ధమతం
Sectమహాయానం, వజ్రయానం
స్థానం
ప్రదేశంనౌగావ్, రాజ్‌షాహి, బంగ్లాదేశ్
పటం
Interactive map of సోమపుర మహావిహారం
పహాడ్‌పూర్ బౌద్ధ విహారం
భౌగోళిక నిర్దేశాంకాలు25°01′52″N 88°58′37″E / 25.03111°N 88.97694°E / 25.03111; 88.97694
Official name: పహాడ్‌పూర్ లోని బౌద్ధ విహార శిధిలాలు
రకంసాంస్కృతిక
Criteriai, ii, vi
Designated1985 (9వ సెషన్)
Reference no.322
ప్రాంతంఆసియా-పసిఫిక్

సోమపుర మహావిహారం (Bengali: সোমপুর মহাবিহার, romanized: Sōmpur Môhābihār), దీనిని పహాడ్‌పూర్ బౌద్ధ విహారం అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది బంగ్లాదేశ్ లోని నౌగావ్ జిల్లా, బదల్గచ్చి ఉపజిల్లా, పహాడ్‌పూర్ లో ఉన్న ఒక ప్రధాన మహాయానం, వజ్రయానం బౌద్ధ మఠం (మహావిహారం). ఇది భారత ఉపఖండంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ బౌద్ధ విహారాలలో ఒకటి, దేశంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన పురావస్తు ప్రదేశాలలో ఒకటి. ఇది 1985లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది.

ఇది ఇస్లామిక్ పూర్వ బెంగాలీ వాస్తుశిల్పానికి అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణలలో ఒకటి. ఇది సమీపంలోని హలుద్ విహారం, దినాజ్‌పూర్ జిల్లా నవాబ్‌గంజ్ లోని సీతాకోట్ విహారం కాలానికి చెందినది.[1]

చరిత్ర

[మార్చు]

ప్రాచీన భారతదేశంలో పాల కాలంలో బెంగాల్, మగధ ప్రాంతాలతో కూడిన భారత ఉపఖండ తూర్పు ప్రాంతాలలో అనేక మఠాలు అభివృద్ధి చెందాయి. టిబెటన్ మూలాల ప్రకారం ఐదు గొప్ప మహావిహారాలు (విశ్వవిద్యాలయాలు) నిలబడ్డాయి: ఆ కాలపు ప్రధాన విశ్వవిద్యాలయం విక్రమశిల, గతాన్ని దాటినా ఇప్పటికీ ప్రసిద్ధి చెందిన నలంద, సోమపుర మహావిహారం, ఓదంతపురి, జగ్గదాల.[2] ఈ మహావిహారాలు ఒక నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేశాయి, "అవన్నీ రాష్ట్ర పర్యవేక్షణలో ఉన్నాయి", "వాటి మధ్య సమన్వయ వ్యవస్థ ఉంది... పాలల ఆధ్వర్యంలో తూర్పు భారతదేశంలో పనిచేసిన వివిధ బౌద్ధ విద్యా పీఠాలు ఒక నెట్‌వర్క్‌గా, ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించబడిన సంస్థల సమూహంగా పరిగణించబడ్డాయని ఆధారాల నుండి తెలుస్తోంది", గొప్ప పండితులు ఆ పీఠాల మధ్య ఒక స్థానం నుండి మరొక స్థానానికి సులభంగా మారడం సాధారణంగా ఉండేది.[3] సోమపుర మహావిహారంలో (ఆ కాలంలో ప్రాచీన భారతదేశంలో అతిపెద్ద విశ్వవిద్యాలయం) నివసించిన అతిశా బౌద్ధమతాన్ని ప్రబోధించడానికి బెంగాల్ నుండి టిబెట్ వెళ్ళాడు. ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో బెంగాలీ భాష తొలి రూపం ఆవిర్భవించడం ప్రారంభమైంది.

పహాడ్‌పూర్ వద్ద జరిగిన త్రవ్వకాలు, శ్రీ-సోమపురే-శ్రీ-ధర్మపాలదేవ-మహావిహారియార్య-భిక్షు-సంఘస్య అనే శాసనం ఉన్న ముద్రల అన్వేషణ, సోమపుర మహావిహారాన్ని పాల రాజవంశానికి చెందిన రెండవ పాల రాజు ధర్మపాల (సుమారు 781–821) నిర్మించినట్లు గుర్తించింది.[4] ధర్మకాయవిధి, మధ్యమక రత్నప్రదీప టిబెటన్ అనువాదాలు, తారానాథ చరిత్ర, పాగ్-సామ్-జోన్-జాంగ్ సహా టిబెటన్ వర్గాలు ధర్మపాలుని వారసుడైన దేవపాల (సుమారు 810–850) వరేంద్రను జయించిన తరువాత దీనిని నిర్మించినట్లు పేర్కొన్నాయి.[4] పహాడ్‌పూర్ స్తంభం శాసనం దేవపాలుని వారసుడైన మహేంద్రపాల (సుమారు 850–854) 5వ పాలనా సంవత్సరాన్ని, భిక్షు అజయగర్భ పేరుతో పాటుగా ప్రస్తావిస్తుంది.[4] మహిపాల (సుమారు 995-1043 AD) పాలనా కాలంలో ఈ మఠం మరమ్మత్తు చేయబడిందని తారానాథ పాగ్ సామ్ జోన్ జాంగ్ నమోదు చేసింది.[4]

వర్మన్ రాజవంశం రాజు జట్వర్మ 11వ శతాబ్దంలో కైవర్త రాజు దివ్య, బౌద్ధమతం పట్ల శత్రుత్వంతో వరేంద్రపై దాడి చేశాడు. కైవర్త పాలనకు ఎలాంటి నష్టం వాటిల్లినట్లు కనిపించకపోయినా, మహావిహారంలోని ఒక భాగాన్ని జట్వర్మ సైన్యం అగ్నికి ఆహుతి చేసింది.[5]

కాలక్రమేణా అతిశా ఆధ్యాత్మిక గురువు రత్నాకరశాంతి విహార స్థవిరగా పనిచేశాడు, మహాపండితాచార్య బోధిభద్ర నివాస సన్యాసిగా పనిచేశాడు, కలమహాపద, వీర్యేంద్ర, కరుణశ్రీమిత్ర సహా ఇతర పండితులు తమ జీవితంలో కొంత భాగాన్ని మఠంలో గడిపారు.[4] 9, 12వ శతాబ్దాల మధ్య చాలా మంది టిబెటన్ సన్యాసులు సోమపురను సందర్శించారు.[4]

12వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో సేన రాజవంశ పాలనలో విహారం చివరిసారిగా క్షీణించడం ప్రారంభించింది.[4] ఒక పండితుడు ఈ విధంగా గమనించాడు, "పహాడ్‌పూర్ లోని ఆలయం, మఠాల శిధిలాలు భారీ విధ్వంసానికి స్పష్టమైన సంకేతాలను చూపించవు. వాటి క్షీణత-వదిలివేయడం లేదా దెబ్బతినడం ద్వారా కావచ్చు-ముస్లిం దండయాత్రల తర్వాత విస్తృతమైన అశాంతి, జనాభా స్థానభ్రంశం మధ్య సంభవించే అవకాశం ఉంది."[6] దండయాత్ర సమయంలో రాజేంద్ర చోళుని సైన్యంతో పాటు వచ్చిన చోళ కిరాయి సైనికులు దీనిని ధ్వంసం చేసి ఉండవచ్చని, ప్రచారం ముగిసిన తర్వాత బెంగాల్‌లో చిన్న రాజ్యాలను స్థాపించారని కొందరు పండితులు సూచిస్తున్నారు.[7]

1927లో మఠం ఈశాన్య మూలలో కనుగొనబడిన 159 గుప్త శకం (479 AD) నాటి ఒక రాగి పలక, పొరుగున ఉన్న గోలపారా గ్రామంగా గుర్తించదగిన వట గోహ్లీలో ఉన్న పంచ-స్తూప నికాయ జైన ఆచార్య గుహనందికి ఒక బ్రాహ్మణ జంట చేసిన దానం గురించి ప్రస్తావిస్తుంది.[8][9]

వాస్తుశిల్పం

[మార్చు]
సైట్ మ్యాప్

చతురస్రాకార నిర్మాణం 177 గదులను, మధ్యలో సంప్రదాయ బౌద్ధ స్తూపాన్ని కలిగి ఉంది. గదులను సన్యాసులు వసతి, ధ్యానం కోసం ఉపయోగించారు. పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్న వివిధ పరిమాణాలు, ఆకృతుల స్తూపాలు, మందిరాలతో పాటు టెర్రకోట పలకలు, రాతి శిల్పాలు, శాసనాలు, నాణేలు, సెరామిక్స్ మొదలైనవి ఈ ప్రదేశంలో కనుగొనబడ్డాయి.

ఈ ప్రదేశం 27 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఉన్న సోమపుర మహావిహారం అనే అపారమైన బౌద్ధ మఠం నిర్మాణ అవశేషాలను కలిగి ఉంది. ఇది బౌద్ధులు, జైనులు, హిందువుల వంటి ధార్మిక సంప్రదాయాలకు ముఖ్యమైన మేధో కేంద్రంగా ఉంది.[10] 21 ఎకరాల సముదాయంలో 177 గదులు, విహారాలు, అనేక స్తూపాలు, దేవాలయాలు, అనేక ఇతర అనుబంధ భవనాలు ఉన్నాయి.[11] అలంకారమైన టెర్రకోట ఫలకాలతో ఉన్న బయటి గోడలు ఇప్పటికీ ఈ మూడు మతాల ప్రభావాన్ని ప్రదర్శిస్తాయి.

విస్తీర్ణంలో మహావిహారాలలో సోమపుర అతిపెద్దది.[12] సుకుమార్ దత్ ప్రకారం, సముదాయంలో ఆధిపత్యం చెలాయించే ఆలయం "బర్మా, జావా, కంబోడియా బౌద్ధ దేవాలయాలను బలంగా గుర్తుచేస్తుంది, శిలువ ఆకారపు నేలమాళిగ, గదులతో కూడిన టెర్రస్ నిర్మాణం, క్రమంగా తగ్గుతున్న పిరమిడ్ ఆకారాన్ని పునరుత్పత్తి చేస్తుంది... పాలల కాలంలో తూర్పు భారతదేశం, ఆగ్నేయాసియా మధ్య ఒక విధమైన సంబంధం ఉండేది."[13] మరొకరు ఈ విధంగా వ్యాఖ్యానించారు, "ఈ వాస్తుశిల్పం శైలి బర్మా, జావా, కంబోడియా వాస్తుశిల్పాన్ని అత్యంత తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసిందనడంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. పహాడ్‌పూర్ ఆలయ ప్రణాళిక, ఉపరితలానికి అత్యంత దగ్గరి ఉజ్జాయింపుగా సెంట్రల్ జావాలో ప్రంబనన్ లో ఉన్న చండి లోరో జోంగ్రాంగ్, చండి సేవు దేవాలయాలు ఉన్నాయి."[13]

ప్రధాన ఆలయం

[మార్చు]
వైమానిక దృశ్యం

ప్రాంగణం మధ్యలో ఉన్న ఈ ప్రధాన నిర్మాణ ఉద్దేశ్యం కనుగొనబడినప్పటి నుండి పరిష్కరించబడలేదు. అందువల్ల సోమపుర మహావిహారం వాస్తుశిల్పంపై ఇప్పటివరకు జరిగిన చర్చలన్నీ తప్పిపోయిన దాని ఉపరితలాన్ని గుర్తించడంపైనే కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. దీనికి కారణాలు అనేకం ఉండవచ్చు, కానీ అత్యంత ముఖ్యమైనది పరిశోధకులకు సమగ్రమైన వాస్తుశిల్ప పత్రాలతో సహా గణనీయమైన మొత్తంలో ప్రత్యక్ష వనరులు అందుబాటులో లేకపోవడం. సోమపుర మహావిహారం ప్రధాన నిర్మాణం ముగింపు పైభాగం గురించి విభిన్న వాదనలు ఉన్నాయి.

పర్యవసానంగా ఇప్పటివరకు జరిగిన చాలా పనులు ప్రధానంగా పురావస్తు త్రవ్వకాల పరిశోధనలు, కళాఖండాలను పురావస్తు కోణం నుండి అధ్యయనం చేయడంపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. పత్రాలతో ఈ స్మారక చిహ్నంపై మొదటి అధ్యయనం పురావస్తు శాస్త్రవేత్త కె. ఎన్. దీక్షిత్ తన పహాడ్‌పూర్, మెమోయిర్స్ ఆఫ్ ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఇన్ ఇండియా (1938) లో చేశాడు. పురావస్తు పరిశోధనల పత్రీకరణ గురించి దీక్షిత్ శ్రద్ధ వహించాడు, వాటి వివరణ, విశ్లేషణపై దృష్టి సారించాడు. పురావస్తు అవశేషాలను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా నిర్మాణంలోని తప్పిపోయిన భాగాలకు సాధ్యమయ్యే నిర్మాణ చికిత్సను సూచించడానికి అతను ప్రయత్నించాడు. నేటి వరకు, ఈ అధ్యయనం సోమపుర మహావిహారం అత్యంత ప్రామాణికమైన రికార్డుగా పరిగణించబడుతుంది.

ప్రుడెన్స్ ఆర్. మైర్ 1969లో ఒక పత్రిక పత్రంగా ఇటువంటి అధ్యయనాలలో మొదటిదాన్ని ప్రచురించింది, అందులో ఆమె తప్పిపోయిన ఉపరితలాన్ని ఒక స్తూపంగా ప్రతిపాదించి సాధ్యమయ్యే త్రిమితీయ ఉచ్ఛారణలను వివరించింది.[14] మైర్ భారతదేశంలోని స్తూపం, స్తూప మందిరాల కాలక్రమ అధ్యయనం ద్వారా తన ప్రతిపాదనను ప్రారంభించింది. ఆమె తన అధ్యయనాన్ని వివరించడానికి సోమపుర మహావిహారాన్ని ఒక ఉదాహరణగా తీసుకుంది, తన విశ్లేషణకు మద్దతుగా ప్రధాన నిర్మాణం ఊహాత్మక పునరుద్ధరణను రూపొందించింది.

రెండవ పని మైర్ ప్రతిపాదన తర్వాత ముప్పై సంవత్సరాల తర్వాత ప్రచురించబడింది. మొహమ్మద్ అలీ నకి నేతృత్వంలోని ఖుల్నా విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన వాస్తుశిల్పుల బృందం[note 1] 1999లో ప్రధాన నిర్మాణంతో పాటు పరిధీయ బ్లాక్‌లోని కొన్ని భాగాలకు (ప్రధానంగా ప్రవేశ ద్వారం) మరో సైద్ధాంతిక పునర్నిర్మాణాన్ని ప్రతిపాదించింది. 2004లో బంగ్లాదేశ్ పురావస్తు శాఖ, యునెస్కో సంయుక్తంగా నిర్వహించిన "పహాడ్‌పూర్ ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం, దాని పర్యావరణం కోసం పురావస్తు పరిశోధన వ్యూహం రూపకల్పనపై అంతర్జాతీయ సెమినార్" లో కూడా ఈ పని సమర్పించబడింది. ముహమ్మద్ అలీ నకి తన పునర్నిర్మాణంలో 'శిఖర' రకం స్తూపంతో కూడిన 'స్తూపం-మందిరం'గా మధ్య దిబ్బను పరిగణించడం ద్వారా పైభాగంలో ఆలయం లాంటి శిఖరాన్ని ప్రతిపాదించాడు.[15]

2012లో మొహమ్మద్ హబీబ్ రెజా తన డాక్టరల్ థీసిస్‌లో బెంగాల్ తొలి బౌద్ధ వాస్తుశిల్పం సందర్భోచిత విశ్లేషణ ద్వారా ఈ విధంగా ప్రతిపాదించాడు: పహాడ్‌పూర్ విహారం ప్రధాన భాగం పంచరత్న ఆలయ కిరీటాన్ని పోలి ఉంటుంది, మంటపాలపై మరో నాలుగు కిరీటాలతో ఇది పాగన్ ఆనంద ఆలయంలా కనిపించి ఉండాలి, అయినప్పటికీ దాని నిర్మాణ కాలం ముందుది కావడంతో దాని రూపం ఆనంద ఆలయం కంటే చదునుగా ఉంది.[16]

సంరక్షణ

[మార్చు]
సోమపుర మహావిహారం (పహాడ్‌పూర్) వద్ద సూర్యోదయం

సోమపుర 1985లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది. అప్పటి నుండి అనేక యునెస్కో బృందాలు క్రమం తప్పకుండా ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించి ప్రాజెక్టుకు సహాయపడ్డాయి. అంతేకాకుండా ఐక్యరాజ్యసమితి సంస్థ US$5.6 మిలియన్లతో ఒక మాస్టర్ ప్లాన్‌ను సిద్ధం చేసింది.[17][18][19] పబ్లిక్ డిస్‌ప్లే, పరిశోధన కోసం మఠం సమీపంలో ఒక మ్యూజియం నిర్మించబడింది.

ప్రదేశంలోని టెర్రకోట కళాఖండాలు "సరైన నిర్వహణ లేకపోవడం, మానవ వనరుల కొరత, నిధుల పరిమితి, భారీ వర్షపాతం కారణంగా తీవ్ర నష్టాన్ని చవిచూశాయి, ప్రధాన సమస్య బంగ్లాదేశ్ లోని అవినీతి."[20] అంతేకాకుండా నేలల్లో అధిక స్థాయి లవణీయతతో పాటు పేలవమైన నీటి పారుదల టెర్రకోట శిల్పాలు క్షీణించడానికి దోహదం చేసింది.[21] అనియంత్రిత వృక్షసంపద, విధ్వంసం, వాతావరణ పరిస్థితులు, ప్రజల చొరబాటు, ఆక్రమణలు వంటివి ఇతర ముప్పులు.

సోమపుర మహావిహారం నిర్వహణ చారిత్రాత్మకంగా దాని అసంపూర్ణ ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యత వ్యయంతో భౌతిక అవశేషాల సంరక్షణ అయిన "మ్యూజియమిఫికేషన్"కు మొగ్గు చూపిందని ఇటీవలి పాండిత్యం సూచిస్తుంది, ఈ ప్రదేశాన్ని స్థిరమైన పురావస్తు అవశేషంగా కాకుండా పవిత్రమైన ప్రకృతి దృశ్యంగా గుర్తించే మార్పుకు పిలుపునిచ్చింది.[22]

గ్యాలరీ

[మార్చు]

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

గమనికలు

[మార్చు]
  1. ↑ బృంద సభ్యులు ఎండి అలీ నకి, జియావుల్ ఇస్లాం, ఎండి షోయబ్ భూయాన్, కేథరీన్ డైసీ గోమ్స్

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Rahman, SS Mostafizur (2012). "Sitakot Vihara". In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh.
  2. ↑ English, Elizabeth (2002). Vajrayogini: Her Visualization, Rituals, and Forms. Wisdom Publications. p. 15. ISBN 0-86171-329-X.
  3. ↑ Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture. Delhi: Motilal Banarsidass. pp. 352–353. ISBN 978-81-208-0498-2.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Chowdhury, AM (2012). "Somapura Mahavihara". In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh.
  5. ↑ Ray, Niharranjan (1994). History of the Bengali People (Ancient Period) (in ఇంగ్లీష్). Translated by Hood, John W. Orient Longman. pp. 185, 331, 353. ISBN 978-0-86311-378-9.
  6. ↑ Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 376. ISBN 978-81-208-0498-2.
  7. ↑ "Spotify". open.spotify.com. Retrieved 4 అక్టోబరు 2025.
  8. ↑ Asher, Frederick M. (1980). The Art of Eastern India: 300 – 800. University of Minnesota Press. p. 15. ISBN 978-1-4529-1225-7.
  9. ↑ Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 371. ISBN 978-81-208-0498-2.
  10. ↑ Singh, Sheo Kumar (1982). History and Philosophy of Buddhism. Delhi: Associated Book Agency. p. 44. OCLC 59043590.
  11. ↑ Alam, A. K. M. Masud; Xie, Shucheng; Saha, Dilip Kumar; Chowdhury, Sifatul Quader (2007). "Clay mineralogy of archaeological soil: an approach to paleoclimatic and environmental reconstruction of the archaeological sites of the Paharpur area, Badalgacchi upazila, Naogaon district, Bangladesh". Environmental Geology. 53 (8). Springer: 1639–1650. doi:10.1007/s00254-007-0771-1. S2CID 129426067.
  12. ↑ Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 375. ISBN 978-81-208-0498-2.
  13. 1 2 Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 373. ISBN 978-81-208-0498-2.
  14. ↑ Myer, Prudence R. (1961). "Stupas and Stupa-Shrines". Artibus Asiae. 24 (1): 25–34. doi:10.2307/3249181. JSTOR 3249181.
  15. ↑ Naqi, Md. Ali; Islam, Ziaul; Bhuyan, Md. Shoeb; Gomes, Catherine Daisy (1999), "The virtual reconstruction of Paharpur vihara", Khulna University Studies, 1 (1): 187–204, doi:10.53808/KUS.1999.1.2.187-204-se, ISSN 1563-0897, S2CID 253543061
  16. ↑ Reza, Mohammad Habib (2012). Early Buddhist Architecture of Bengal: Morphological study on the vihāras of c. 3rd to 8th centuries (PhD). Nottingham Trent University.
  17. ↑ Ruins of the Buddhist Vihara at Paharpur, UNESCO.
  18. ↑ UNESCO Dhaka[usurped]
  19. ↑ Article on Somapura Mahavihara, from Encyclopædia Britannica.
  20. ↑ Bilu, Hasibur Rahman (25 ఏప్రిల్ 2009). "World Heritage Site Left in Ruins". The Daily Star.
  21. ↑ Bilu, Hasibur Rahman (15 డిసెంబరు 2007). "Salinity and Neglect Ruin Paharpur Terracotta". The Daily Star.
  22. ↑ Reza, Mohammad Habib; Rahman, Athena (2026). Niglio, Olimpia; Singh, Rana P. B. (eds.). "Re-establishing the Sacredness of Somapura Mahavihara: A New Contextual Heritage Management of a Buddhist Sacred Land". EdA Esempi di Architettura. 13 (2). Aracne editrice.

బయటి లింకులు

[మార్చు]

మూస:Ancient Dharmic centres of Higher Learning మూస:Non-extant Bengal places

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=సోమపుర_మహావిహారం&oldid=4897356" నుండి వెలికితీశారు