సోమేశ్వర (చహమనా రాజవంశం)

సోమేశ్వర
ప్రతాపలంకేశ్వర
సపదలక్ష రాజు
పరిపాలన	1169–1177
పూర్వాధికారి	పృథ్వీరాజ II
ఉత్తరాధికారి	పృథ్వీరాజ III
రాణి/రాణులు	కర్పూరదేవి
వంశము	పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ , హరిరాజా
రాజవంశం	శాకంభరి చహమానులు
తండ్రి	అర్నోరాజా
తల్లి	కంచన-దేవి
మతం	హిందూ మతం

సోమేశ్వర (IAST: సోమేశ్వర, పాలన 1169-1177) చహమాన రాజవంశానికి చెందిన భారతీయ రాజు, వాయవ్య భారతదేశంలోని ప్రస్తుత రాజస్థాన్ ప్రాంతాలను పరిపాలించాడు. ఆయనను గుజరాత్ చాళుక్య ఆస్థానంలో ఆయన బంధువులు పెంచారు. రెండవ పృథ్వీరాజు మరణం తరువాత, చహమాన మంత్రులు ఆయనను రాజధాని అజ్మీర్ తీసుకువచ్చి కొత్త రాజుగా నియమించారు. అతను అజ్మీర్‌లో అనేక శివాలయాలను ప్రారంభించాడని చెబుతారు, మూడవ పృథ్వీరాజు (పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్) తండ్రిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

ప్రారంభ జీవితం

సోమేశ్వర చహమాన రాజు అర్నోరాజు కుమారుడు. ఆయన తల్లి కాంచన-దేవి గుజరాత్ చాళుక్య రాజు జయసింహ సిద్ధరాజ కుమార్తె. పురాణ చరిత్ర పృథ్వీరాజ విజయం ప్రకారం, కొంతమంది జ్యోతిష్కులు సోమేశ్వర కుమారుడు రామ అవతారం అవుతాడని జయసింహకు చెప్పారు. ఈ కారణంగా, జయసింహుడు సోమేశ్వరను గుజరాత్‌కు తీసుకువెళ్ళాడు, అక్కడ అతను పెరిగాడు. జయసింహా వారసుడు కుమారపాల కూడా అర్నోరాజతో మంచి సంబంధాలు లేనప్పటికీ సోమేశ్వర పట్ల చాలా ఆప్యాయంగా ఉండేవాడు. కుమారపాల పాలనలో సోమేశ్వర త్రిపురి రాజు అచల్ లేదా తేజాలా కుమార్తె కర్పురా-దేవిని వివాహం చేసుకున్నాడు. త్రిపురి రాజును కలచూరి పాలకుడు నరసింహ-దేవ అని పిలుస్తారు. పృథ్వీరాజా III & హరిరాజా సోమేశ్వర, కర్పూర ఇద్దరు కుమారులు గుజరాత్‌లో జన్మించాడు

సోమేశ్వర & కర్పురా ఇద్దరు కుమారులు అయిన మూడవ పృథ్వీరాజు, హరిరాజ గుజరాత్‌లో జన్మించారు.

ఆ ప్రాంతంలో కుమారపాల దండయాత్ర సమయంలో సోమేశ్వర కుంకునా రాజును (కొంకణ) నరికివేశాడని పృథ్వీరాజ్-విజయ పేర్కొంది. ఈ రాజును కొంకణ్ శిలాహార పాలకుడు మల్లికార్జున గుర్తించారు. ఈ సంఘటన క్రీ. శ. 1160, 1162 మధ్యకాలానికి చెందినదని చెప్పవచ్చు. కుమారపాల-చరిత ప్రకారం, కొంకణ పాలకుడిని చంపిన ఘనత చాళుక్య ప్రధానమంత్రి ఉదయనుడి కుమారుడైన అమరభట్ట (అంబాద అని కూడా పిలుస్తారు)కు దక్కింది. చరిత్రకారులు దశరథ శర్మ, ఆర్.బి. సింగ్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, అమరభట్ట ఆ దండయాత్రకు ప్రధాన సేనాపతి కాగా, సోమేశ్వరుడు అతని కింద పనిచేసే సేనాపతి అయి ఉండి, వాస్తవానికి మల్లికార్జునుడిని చంపాడు.

సింహాసనారోహణం

సోమేశ్వరుడికి ఇద్దరు సవతి సోదరులు ఉన్నారు: విగ్రహరాజ IV & జగద్దేవ. ఆయన తండ్రి అర్నోరాజా తరువాత జగద్దేవ, తరువాత నాలుగవ విగ్రహరాజు అధికారంలోకి వచ్చారు. తరువాతి ఇద్దరు పాలకులు విగ్రహరాజు కుమారుడు అపరాజిత, జగద్దేవ కుమారుడు రెండవ పృథ్వీరాజు. పృథ్వీరాజ విజయ ప్రకారం, అతని మేనల్లుడు రెండవ పృథ్వీరాజు మరణం తరువాత చౌలుక్య సభ నుండి సోమేశ్వరను చహమన మంత్రులు పిలిపించుకున్నారు. సోమేశ్వర తన కుటుంబంతో కలిసి చహమాన రాజధాని రాజధాని అజ్మీర్‌కు వచ్చి కొత్త రాజు అయ్యాడు.

బిజోలియా శాసనం ప్రకారం, అతను ప్రతాపాలంకేశ్వర అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. ఆయన మంత్రులలో ఇద్దరు, తండ్రి-కొడుకు ద్వయం స్కంద, సోధా, గుజరాతీ నగర్ బ్రాహ్మణులు. ఆయన సింహాసనాన్ని అధిష్టించే సమయంలో బహుశా వారు గుజరాత్ నుండి అజ్మీర్ వరకు ఆయనతో పాటు వెళ్ళారు.

పాలన

సోమేశ్వరుని పాలన కాలం నాటి ఐదు శాసనాలు ఇప్పటివరకు కనుగొనబడ్డాయి. ఈ శాసనాలు క్రీ.శ. 1169 - 1177 ( వి.శ. 1226-1234) మధ్య కాలానికి చెందినవి. అవి అమల్దా (లేదా అన్వల్దా), బిజోలియా, ధోడ్, రేవాసాలలో కనుగొనబడ్డాయి.

పృథ్వీరాజ్-విజయ ప్రకారం, సోమేశ్వర తన సోదరుడు నాలుగవ విగ్రహరాజు రాజభవనాలు ఉన్న ప్రదేశంలో ఒక పట్టణాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన ఈ పట్టణానికి తన తండ్రి పేరు పెట్టారు. నాలుగవ విగ్రహరాజు నియమించిన దేవాలయాలకు దగ్గరగా, అతను వైద్యనాథుడికి (శివుడి యొక్క ఒక అంశం) అంకితం చేసిన ఒక పొడవైన ఆలయాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ ఆలయంలో బ్రహ్మ, విష్ణు చిత్రాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ ఆలయంలో ఆయన, ఆయన తండ్రి దిష్టిబొమ్మ గుర్రంపై కూర్చొని ఉండేది. అతను అజ్మీర్లో మరో నాలుగు దేవాలయాలను కూడా ప్రారంభించాడు, వాటిలో ఒకటి త్రిపురుషకు అంకితం చేయబడింది. ఆయన శైవ అయినప్పటికీ, జైనుల పట్ల సహనంతో ఉండేవాడు, ఇది ఆయన పార్శ్వనాథ ఆలయానికి రేవన గ్రామాన్ని మంజూరు చేయడం ద్వారా సూచించబడింది.

ఆయన ఒక వైపు గుర్రం చిత్రంతో శ్రీ సోమేశ్వర-దేవ అనే పేరును కలిగి ఉన్న తోమర-శైలి రాగి నాణేలను, మరోవైపు కొంపగల ఎద్దు చిత్రంతో ఆశావరి శ్రీ-సామంత-దేవ అనే పురాణాన్ని జారీ చేశారు. ఆయన కుమారుడు మూడవ పృథ్వీరాజు కూడా ఇలాంటి నాణేలను విడుదల చేశారు. ఈ నాణేలు శ్రీ సామంత-దేవ పురాణాన్ని కలిగి ఉన్న తోమర ఎద్దు, గుర్రపు నాణేల నుండి ప్రేరణ పొందాయి. ఢిల్లీ తోమరా తరువాత చహమానాలు విజయం సాధించారు, దీని ఫలితంగా ఈ అనుకరణ నాణేలు వచ్చాయి.

గుజరాత్ చాళుక్య రాజు రెండవ భీముడితో జరిగిన యుద్ధంలో సోమేశ్వర మరణించాడని చారిత్రాత్మకంగా నమ్మదగని పృథ్వీరాజ్ రాసో పేర్కొన్నాడు. ఈ వాదన చారిత్రాత్మకంగా సరికాదు, అయితే ఆయన పాలనలో చాళుక్యులు, చహమానాల మధ్య ఘర్షణకు కొన్ని ఆధారాలు ఉన్నాయి. రెండవ భీముడి పటాన్ శాసనం ప్రకారం, అతని పూర్వీకుడు అజయపాల (కుమారపాల కుమారుడు) సపదలక్ష పాలకుడు (చహమాన భూభాగం) నుండి కప్పం పొందాడు. చాళుక్య ఆస్థాన కవి సోమేశ్వర (తన కీర్తికౌముది లో రాజుతో అయోమయం చెందకూడదు, అజయపాల జంగాల దేశ పాలకుడి నుండి (చహమన భూభాగంలో ఒక భాగం) ఒక మండపిక (పావల్లియోన్), కొన్ని ఏనుగులను పొందాడని కూడా పేర్కొన్నాడు. అజయపాల చేత లొంగిపోయిన పాలకుడిగా సోమేశ్వరను దశరథ శర్మ గుర్తించాడు. మరోవైపు చరిత్రకారుడు ఆర్. బి. సింగ్, 'కప్పం' అని భావించేది కేవలం అజయపాల సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు సోమేశ్వర అజయ్ పాలకు పంపిన బహుమతి అని సిద్ధాంతీకరించారు-ఈ సంఘటన గుజరాత్ కవుల విజయ దావాగా అతిశయోక్తి చేయబడింది. తన సిద్ధాంతానికి మద్దతుగా, కుమారపాల మరణం తరువాత చాళుక్య శక్తి గణనీయంగా బలహీనపడిందని, ఈ సమయంలో వారు శక్తివంతమైన చహమానాలను లొంగదీసుకోలేరని సింగ్ వాదించారు.

సోమేశ్వర క్రీ. శ. 1177 లో మరణించినట్లు తెలుస్తోంది (1234 వి. ఎస్.), ఆయన తరువాత ఆయన పెద్ద కుమారుడు మూడవ పృథ్వీరాజు (స్థానిక జానపద కథలలో పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ అని పిలుస్తారు) విజయం సాధించాడు. సోమేశ్వర పాలనలోని చివరి శాసనం, పృథ్వీరాజు పాలనలోని మొదటి శాసనం రెండూ ఈ సంవత్సరానికి చెందినవి. ఆ సమయంలో మైనర్ అయిన పృథ్వీరాజు తన తల్లితో రాజప్రతినిధిగా సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. సోమేశ్వర స్వయంగా పృథ్వీరాజుని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, తరువాత అడవికి వెళ్లిపోయాడని హమ్మీర మహాకావ్య పేర్కొంది. కానీ ఈ వాదన చారిత్రాత్మకంగా ఖచ్చితమైనదిగా కనిపించదు.

ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో

• 2006-2009: ధర్తి కా వీర్ యోధా పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్, స్టార్ ప్లస్ ద్వారా ప్రసారం చేయబడింది, ఇందులో జాస్ అరోరా అతని పాత్రను పోషించారు.
• 2025: చక్రవర్తి సామ్రాట్ పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్, సోనీ ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్ టెలివిజన్ ప్రసారం, రోనిత్ రాయ్ పోషించారు.

ఇవి కూడా చూడండి

• నడ్డుల చాహమానులు
• రణస్తంభపుర చాహమానులు
• సోమేశ్వర (చహమనా రాజవంశం)