స్పీకర్ (రాజకీయాలు)
.jpg)
స్పీకర్ లేదా సభాపతి అనేది పార్లమెంట్, శాసనసభ వంటి శాసనసంస్థలకు అధ్యక్షత వహించే అత్యున్నత అధికారుల్లో ఒకరు. ఈ శీర్షిక మొదటి డాక్యుమెంట్ ఉపయోగం 1377లో ఇంగ్లాండ్ జరిగింది.[1][2] ఇంగ్లాండ్ పార్లమెంటు థామస్ డి హంగర్ఫోర్డ్ పాత్రను వివరించడానికి ఈ శీర్షిక మొదటిసారిగా 1377లో నమోదు చేయబడింది.[3]
సభా కార్యక్రమాలు రాజ్యాంగం, సభా నియమావళి ప్రకారం సజావుగా జరిగేలా పర్యవేక్షించడం స్పీకర్ ప్రధాన బాధ్యత. సభలో సభ్యుల క్రమశిక్షణను నిర్వహించడం, చర్చలకు అనుమతి ఇవ్వడం, తీర్మానాలు, బిల్లులపై ప్రక్రియ నిర్వహించడం, సభా గౌరవాన్ని కాపాడడం వంటి కీలక విధులు స్పీకర్ నిర్వహిస్తారు.[4]
పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో స్పీకర్ పదవి అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినదిగా పరిగణించబడుతుంది. స్పీకర్ సాధారణంగా రాజకీయ పార్టీకి చెందిన సభ్యుడే అయినప్పటికీ, ఎన్నికైన తరువాత సభా వ్యవహారాలలో తటస్థత పాటించాల్సి ఉంటుంది.[5]
చరిత్ర
[మార్చు]స్పీకర్ పదవి బ్రిటిష్ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో ఆవిర్భవించింది. 14వ శతాబ్దంలో ఇంగ్లాండ్ హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్లో సభ్యుల అభిప్రాయాలను రాజుకు తెలియజేసే ప్రతినిధిగా స్పీకర్ వ్యవహరించేవారు. తరువాత కాలంలో ఈ పదవి సభా నిర్వహణ బాధ్యతలను స్వీకరించింది.[6] భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పాలన కాలంలో కేంద్ర శాసనసభలకు స్పీకర్ వ్యవస్థ ప్రవేశించింది. స్వాతంత్ర్యం తరువాత భారత రాజ్యాంగం ద్వారా లోక్సభ స్పీకర్ పదవికి రాజ్యాంగబద్ధ స్థానం కల్పించబడింది.[7]
స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ ఆవిర్బావం
[మార్చు]భారతదేశంలో ఆవిర్భావం – 1919 భారత ప్రభుత్వ చట్టం (మాంటెగూ-చెమ్స్ఫోర్డ్ సంస్కరణలు) నిబంధనల ప్రకారం 1921లో భారతదేశంలో స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులు ఆవిర్భవించాయి. స్పీకరుకు సాధారణంగా "స్పీకర్ కార్యాలయం" మద్దతు ఇస్తుంది.
ఎన్నిక
[మార్చు]భారతదేశంలో లోక్సభ స్పీకర్ను లోక్సభ సభ్యులే ఎన్నుకుంటారు. సాధారణంగా కొత్త లోక్సభ సమావేశం ప్రారంభమైన తరువాత మొదటి ముఖ్యమైన కార్యక్రమాల్లో స్పీకర్ ఎన్నిక ఒకటి. ఎన్నికైన స్పీకర్ సభకు అధ్యక్షత వహిస్తూ సభా నియమాలను అమలు చేస్తారు.[8] రాష్ట్ర శాసనసభలలో కూడా ఇదే విధానం అమలులో ఉంటుంది. రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యులు తమ స్పీకర్ను ఎన్నుకుంటారు.
అధికారాలు, విధులు
[మార్చు]స్పీకర్కు ఉన్న ముఖ్య అధికారాలు, విధులు:
సభా నిర్వహణ
[మార్చు]- సభా సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించడం
- సభ్యులకు మాట్లాడేందుకు అనుమతి ఇవ్వడం
- చర్చల క్రమాన్ని నిర్ణయించడం
- సభలో క్రమశిక్షణ పాటించేటట్లు చూడడం
నియమాల అమలు
[మార్చు]సభా నియమావళిని స్పీకర్ అమలు చేస్తారు. సభ్యులు నియమాలు ఉల్లంఘించినప్పుడు హెచ్చరికలు ఇవ్వడం, అవసరమైతే సభ నుండి సస్పెండ్ చేయడం వంటి అధికారాలు స్పీకర్కు ఉంటాయి.[9]
నిర్ణయాత్మక ఓటు
[మార్చు]ఓటింగ్ సమయంలో అనుకూల, ప్రతికూల ఓట్లు సమానంగా వచ్చినపుడు స్పీకర్ నిర్ణయాత్మక ఓటు వేయవచ్చు.[10]
ధన బిల్లుల నిర్ణయం
[మార్చు]భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం ఒక బిల్లు ధన బిల్లా కాదా అన్నది నిర్ణయించే అధికారం లోక్సభ స్పీకర్కు ఉంది.[11]
దళబంధ వ్యతిరేక చట్టం
[మార్చు]దళబంధ వ్యతిరేక చట్టం కింద సభ్యుల అనర్హత అంశాలపై నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం కూడా స్పీకర్కు ఉంటుంది.[12]
డిప్యూటీ స్పీకరు
[మార్చు]ఉప స్పీకరు, అనేది స్పీకర్కు సహాయపడే పదవి. స్పీకర్ గైర్హాజరైనప్పుడు ఉప స్పీకర్ సభా సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహిస్తారు.[13] భారత రాజ్యాంగంలోని 93వ అధికరణం ప్రకారం లోక్సభకు స్పీకర్తో పాటు ఉప స్పీకర్ కూడా ఉండాలి.[14]
డిప్యూటీ స్పీకరు విధులు
[మార్చు]- స్పీకర్ స్థానంలో వ్యవహరించడం: స్పీకర్ పదవి ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు లేదా సభకు హాజరుకాకపోతే, డిప్యూటీ స్పీకర్ స్పీకర్ విధులను నిర్వహిస్తారు.
- సభకు అధ్యక్షత వహించడం: స్పీకర్ లేనప్పుడు సభకు అధ్యక్షత వహించి, సభలో క్రమశిక్షణను, గౌరవాన్ని (decorum) కాపాడతారు.
- స్పీకర్ అధికారాలు: డిప్యూటీ స్పీకర్ సభకు అధ్యక్షత వహిస్తున్నప్పుడు, స్పీకర్కు ఉన్న అన్ని అధికారాలను కలిగి ఉంటారు.
- సమితీల బాధ్యత: సభ వివిధ కమిటీలకు (ఉదాహరణకు: ప్రైవేట్ మెంబర్స్ బిల్స్ కమిటీ, సభ బడ్జెట్ కమిటీ) చైర్మన్గా వ్యవహరిస్తారు.
- ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం: పార్లమెంటు ఉభయ సభల (లోక్సభ & రాజ్యసభ) సంయుక్త సమావేశానికి స్పీకర్ లేకపోతే, డిప్యూటీ స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు.
- ఓటింగ్: సభలో సాధారణంగా ఓటు వేయరు, కానీ ఓట్లు సమంగా (tie) వచ్చినప్పుడు 'నిర్ణయాత్మక ఓటు' (Casting Vote) వేసే అధికారం కలిగి ఉంటారు
కీలకమైన అంశాలు
[మార్చు]డిప్యూటీ స్పీకర్ కూడా సభలోని సభ్యుల నుంచే ఎన్నుకోబడతారు. వీరు నేరుగా స్పీకర్కు బాధ్యత వహిస్తారు.
భారత పార్లమెంటులో సాధారణంగా ఉప స్పీకర్ పదవి ప్రతిపక్ష సభ్యునికి ఇవ్వడం ఒక ఆనవాయితీగా పరిగణించబడుతుంది, అయితే ఇది రాజ్యాంగబద్ధ నిబంధన కాదు.[15]
భారతదేశంలో
[మార్చు]భారతదేశంలో కేంద్ర స్థాయిలో లోక్సభకు స్పీకర్, ఉప స్పీకర్ ఉంటారు. రాష్ట్ర స్థాయిలో ప్రతి శాసనసభకు కూడా స్పీకర్ వ్యవస్థ అమలులో ఉంది.[16] లోక్సభ స్పీకర్ భారత ప్రభుత్వ ప్రాధాన్యత క్రమంలో ఉన్నత స్థానంలో ఉంటారు. సభా స్వతంత్రతను కాపాడడంలో స్పీకర్ కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.
ఇతర దేశాల్లో
[మార్చు]యునైటెడ్ కింగ్డమ్, కెనడా, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్ వంటి అనేక పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య దేశాలలో స్పీకర్ పదవి ఉంది. వివిధ దేశాలలో అధికారాలు కొంత మారినా, సభా నిర్వహణ అనే ప్రధాన బాధ్యత ఒకే విధంగా ఉంటుంది.[17]
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Stubbs, William (1903). The Constitutional History of England in Its Origin and Development (in ఇంగ్లీష్). Clarendon Press.
- ↑ "History of the Speakership", UK Parliament, 2021, ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 Aug 2023
- ↑ Journal of the House of Commons: January 1559 Archived 2007-09-27 at the Wayback Machine; 1559; accessed August 2015
- ↑ "Office of the Speaker". Lok Sabha. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "The Speaker of the House of Commons". UK Parliament. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Speaker". Encyclopaedia Britannica. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Constitution of India". Government of India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Election of Speaker". Lok Sabha Secretariat. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Rules of Procedure and Conduct of Business". Lok Sabha. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Speaker". Encyclopaedia Britannica. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Constitution of India – Article 110". Government of India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Anti-defection Law Overview". Election Commission of India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Deputy Speaker". Lok Sabha. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Constitution of India – Article 93". Government of India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Office of the Deputy Speaker of the Lok Sabha". PRS Legislative Research. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.[permanent dead link]
- ↑ "Speaker of Lok Sabha". Government of India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.
- ↑ "Speaker of the House". Parliament of Australia. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 May 2026.