హిండన్ నది
| హిండన్ నది | |
|---|---|
 గాజియాబాద్ వద్ద హిండన్ నది వైమానిక దృశ్యం | |
 | |
| స్థానం | |
| దేశం | భారతదేశం |
| ప్రాంతం | ఉత్తర ప్రదేశ్ |
| భౌతిక లక్షణాలు | |
| మూలం | రాజాజీ శ్రేణి, శివాలిక్ కొండలు |
| • స్థానం | సహారన్‌పూర్ జిల్లా, ఉత్తర ప్రదేశ్ |
| • అక్షాంశరేఖాంశాలు | 35°05′N 77°08′E / 35.083°N 77.133°E |
| సముద్రాన్ని చేరే ప్రదేశం | యమునా నది |
• స్థానం | సెక్టార్-150, నోయిడా, భారతదేశం |
• అక్షాంశరేఖాంశాలు | 28°24′50″N 77°29′46″E / 28.41389°N 77.49611°E |
హిండన్ నది భారతదేశంలోని ఒక నది. ఇది హిమాలయాల పాద ప్రాంతమైన ఎగువ శివాలిక్ కొండల్లో ఉన్న శాకుంభరి దేవి శ్రేణిలో, ఉత్తర ప్రదేశ్లోని సహారన్‌పూర్ జిల్లాలో ఉద్భవిస్తుంది. అనంతరం నోయిడాలోని గౌతమ్ బుద్ధ విశ్వవిద్యాలయం సమీపంలో యమునా నదిలో కలుస్తుంది.
నేపథ్యం
[మార్చు]నామవ్యుత్పత్తి
[మార్చు]హిండన్ అనే పేరు దీని ప్రాచీన నామమైన హర్ణాది (Harnadi) నుండి ఉద్భవించింది.[1]
చరిత్ర
[మార్చు]సింధు లోయ నాగరికత (క్రీ.పూ. 3300–1300) కాలానికి చెందిన పురావస్తు స్థలం ఆలంగీర్‌పూర్ హిండన్ నది తీరంలో, ఢిల్లీ నుండి సుమారు 28 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది.[2]
1857–58 కాలంలో భారత తిరుగుబాటు (1857) సమయంలో గాజియాబాద్ ప్రాంతం యుద్ధరంగంగా మారింది. బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఆధీనంలోని బెంగాల్ సైన్యానికి చెందిన భారతీయ సైనికులు తిరుగుబాటు చేయగా, అది త్వరలోనే బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా విస్తృత ఉద్యమంగా మారింది. ముఖ్యంగా హిండన్ నది తీరంలో భారతీయ దళాలు, బ్రిటిష్ సైన్యాల మధ్య అనేక ఘర్షణలు జరిగాయి. వీటిలో బడ్లీ-కి-సరాయి యుద్ధం కూడా ఒకటి. ఈ రోజుకీ ఆ ప్రాంతంలో మరణించిన బ్రిటిష్ సైనికులు, అధికారుల సమాధులు కనిపిస్తాయి. గాజియాబాద్ ఉత్తర భారతదేశ చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించడానికి స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల పాత్ర కూడా కారణమైంది.
పురాణ ప్రస్తావనలు
[మార్చు]సర్ధానా సమీపంలో ఉన్న ప్రాచీన మహాదేవ ఆలయం మహాభారతం కాలానికి చెందినదిగా భావించబడుతుంది. పాండవులు లక్షాగృహంకు వెళ్లే ముందు ఇక్కడ ప్రార్థించినట్లు విశ్వసిస్తారు. దుర్యోధనుడు లాక్ (లక్క)తో నిర్మించిన ఆ లక్షాగృహం, హిండన్ (అప్పట్లో హర్ణాంది అని పిలిచేవారు), కృష్ణా నదులు (అంటే కాళీ నది) సంగమించే వర్ణావ్రత ప్రాంతంలో ఉండేది. ప్రస్తుత బర్నావా అదే ప్రదేశంగా గుర్తించబడుతుంది. అక్కడ పాండవులు తమ తల్లి కుంతితో కలిసి నివసించినట్లు కథనం ఉంది.[1]
జలవిజ్ఞానం
[మార్చు]భూప్రకృతి
[మార్చు]హిండన్ నది పూర్తిగా వర్షాధారిత నది. దీని సుమారు పరివాహక ప్రాంతం 7083 చదరపు కిలో మీటర్ల విస్తీర్ణం కలిగి ఉంది. ఈ నది గంగా, యమునా నదుల మధ్యుగా సుమారు 400 కిలోమీటర్ల ప్రవహిస్తుంది. ఇది ముజఫర్‌నగర్ జిల్లా, మీరట్ జిల్లా, బాఘ్‌పట్ జిల్లా, గాజియాబాద్ జిల్లా, గౌతమ్ బుద్ధ్ నగర్ జిల్లాల గుండా ప్రవహించి, చివరకు నోయిడాలోని సెక్టార్-150 వద్ద యమునా నదిలో కలుస్తుంది.[3]
భారత వాయుసేనకు చెందిన హిండన్ వైమానిక స్థావరం కూడా ఢిల్లీ శివార్లలోని గాజియాబాద్ జిల్లాలో ఈ నది తీరాన ఉంది.[4]
ఉపనదులు
[మార్చు]కాళీ నది హిండన్ నదికి ముఖ్య ఉపనది. ఇది శివాలిక్ కొండలలోని రాజాజీ శ్రేణిలో ఉద్భవించి, సుమారు 150 కిలోమీటర్ల ప్రయాణిస్తూ సహారన్‌పూర్, ముజఫర్‌నగర్, మీరట్, బాఘ్‌పట్ జిల్లాల గుండా ప్రవహిస్తుంది. అనంతరం సర్ధానా సమీపంలోని పిత్‌లోకర్ వద్ద హిండన్ నదిలో కలుస్తుంది. ఆ తర్వాత హిండన్ నది నోయిడాలో యమునా నదిలో సంగమిస్తుంది. కాళీ నది కూడా తీవ్రమైన కాలుష్యానికి గురై ఉంది. ఇది ఉత్తర ప్రదేశ్ లోని జనసాంద్రత అధికంగా ఉన్న, పారిశ్రామిక ప్రాంతాల గుండా ప్రవహించడం వల్ల హిండన్ నది కాలుష్యాన్ని మరింత పెంచుతోంది.[3]
సమస్యలు
[మార్చు]కాలుష్యం
[మార్చు]గాజియాబాద్‌లోని పది ప్రధాన కాలువలు మురుగునీరు, ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాలను హిండన్ నదిలోకి విడుదల చేస్తున్నాయి. వీటిలో 310 పరిశ్రమలు విషపూరిత పారిశ్రామిక మలినాలను విడుదల చేస్తున్నాయి. మురుగునీటి శుద్ధి కేంద్రాలు పూర్తి సామర్థ్యంతో పనిచేయకపోవడం వల్ల తగిన శుద్ధి జరగడం లేదు. ప్రధాన కాలుష్యకారకాల్లో ట్రోనికా సిటీ అపారెల్ పార్క్, కాగితపు గుజ్జు పరిశ్రమలు, చర్మ శుద్ధి కర్మాగారాలు, రంగుల పరిశ్రమలు ఉన్నాయి.[5]
జీవ వైవిధ్య నష్టం
[మార్చు]తీవ్రమైన విషపూరిత కాలుష్యం కారణంగా ఈ నది మొత్తం పొడవునా నీటిలో కరిగిన ఆక్సిజన్ స్థాయి శూన్యానికి చేరుకుంది. దీనివల్ల నదీ పర్యావరణ వ్యవస్థకు సంబంధించిన జీవ వైవిధ్యం దాదాపు పూర్తిగా నశించింది.[6]
సంరక్షణ
[మార్చు]ఉద్యమాలు
[మార్చు]ఈ నదిని పునరుజ్జీవింపజేయడానికి అనేక స్వచ్ఛంద సంస్థలు ప్రచార కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నాయి. స్థానికులు నిర్వహిస్తున్న హిండన్, కాళీ, కృష్ణా బచావో అభియాన్ (హిండన్, కాళీ, కృష్ణా నదులను రక్షించండి ఉద్యమం) వాటిలో ముఖ్యమైనది. పలు స్వచ్ఛంద సంస్థలు, నివాసుల సంక్షేమ సంఘాలు (RWAలు) ప్రజల్లో అవగాహన కల్పిస్తూ, నదిలోని ప్లాస్టిక్ వంటి ఘన, జీవ విచ్ఛిన్నం కాని వ్యర్థాలను తొలగించేందుకు కృషి చేస్తున్నాయి. అలాగే వరద మైదానాల సమీపంలో రసాయన ఎరువులు, పురుగుమందుల వినియోగాన్ని తగ్గించాలని రైతులను ప్రోత్సహిస్తున్నాయి.[6]
నదీతీర అభివృద్ధి
[మార్చు]2025లో ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం హిండన్ నది తీర అభివృద్ధి కోసం రూ. 40 కోట్ల ప్రణాళికను ప్రకటించింది. ఈ ప్రణాళిక కింద హిండన్ విమానాశ్రయంకు ఆగ్నేయ దిశలో ఉన్న సిటీ ఫారెస్ట్ ప్రాంతం నుండి రాజ్ నగర్ ఎక్స్‌టెన్షన్ (RNE) వరకు సుమారు 1.6 కిలోమీటర్ల పొడవున, నది ఇరువైపులా 800 మీటర్ల విస్తీర్ణంలో అభివృద్ధి చేపడతారు. ఈ హిండన్ రివర్‌ఫ్రంట్ వరద నియంత్రణ కట్ట, హిండన్ సిటీ ఔటర్ రింగ్ రోడ్ మధ్య ప్రాంతంలో నిర్మించబడుతుంది. దీన్ని లక్నోలోని గోమతి నదీతీర అభివృద్ధి నమూనాను అనుసరించి రూపొందించనున్నారు.[5]
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]- గంగా నది – ఉత్తర ప్రదేశ్లోని మరో ప్రధాన నది
- సరస్వతి నది
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 Epic Proportion: Sardhana - There’s more to Sardhana than the church.. The Economic Times, 6 March 2008.
- ↑ A. Ghosh (ed.). "Excavations at Alamgirpur". Indian Archaeology, A Review (1958-1959). Delhi: Archaeol. Surv. India. pp. 51–52.
- 1 2 Jain, Sharad K.; Pushpendra K. Agarwal; Vijay P. Singh (2007). "8. Ganga basin". Hydrology and water resources of India- Volume 57 of Water science and technology library - Tributaries of Yamuna river. Springer. p. 350. ISBN 978-1-4020-5179-1.
- ↑ Hindon Air Base GlobalSecurity.org
- 1 2 After Delhi govt's Yamuna push; UP plans 40 crore riverfront to clean up ‘dead’ Hindon; experts urge caution, The Times of India, 25 September 2025.
- 1 2 Hindon river rejuvenation[dead link], indiawaterportal.org, accessed 25 Sept 2025.