హిరాబాయి బరోడేకర్
హీరాబాయి బరోడేకర్ | |
|---|---|
 హీరాబాయి బరోడేకర్, ది ఇండియన్ లిజనర్ 1937 సంచిక నుండి | |
| Background information | |
| Born | చంపకలి 1905 మే 29 మిరాజ్ , బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ , బ్రిటిష్ ఇండియా |
| Died | 1989 నవంబరు 20 (వయసు: 84) |
| Genres | ఖ్యాల్ , తుమ్రీ , గజల్, భజన్ |
| Occupation | హిందూస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీతంలో గాత్రం |
| Years active | 1920–1980 |
హీరాబాయి బరోడేకర్ (1905–1989) కిరానా ఘరానాకు చెందిన భారతీయ హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీత గాయని . ఆమె ఉస్తాద్ అబ్దుల్ వాహిద్ ఖాన్ శిష్యురాలు.[1]
ప్రారంభ జీవితం, నేపథ్యం
[మార్చు]హీరాబాయి కిరానా ఘరానా గురువు ఉస్తాద్ అబ్దుల్ కరీం ఖాన్, తారాబాయి మానే దంపతులకు చంపకాలిగా జన్మించింది . 19వ శతాబ్దం మధ్యలో బరోడా రాష్ట్రంలోని "రాజ్మాతా" సోదరుడు సర్దార్ మారుతి రావు మానే కుమార్తె తారాబాయి . తారాబాయి చిన్నతనంలో బరోడాలో అబ్దుల్ కరీం ఖాన్ ఆస్థాన సంగీత విద్వాంసురాలు , ఆమెకు సంగీతం నేర్పించాడు. ఇద్దరూ ప్రేమలో పడి వివాహం చేసుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నారు; కానీ తారాబాయి తల్లిదండ్రులు ఈ సంబంధాన్ని అంగీకరించలేదు, ఆ జంట రాష్ట్రాన్ని విడిచి వెళ్ళవలసి వచ్చింది (అబ్దుల్ కరీం సోదరుడు ఉస్తాద్ అబ్దుల్ హక్ ఖాన్తో పాటు). ఈ జంట బొంబాయి ( ముంబై )కి వెళ్లారు, వారికి ఇద్దరు కుమారులు: సురేష్ లేదా అబ్దుల్ రెహ్మాన్, కృష్ణ; ముగ్గురు కుమార్తెలు: చంపకాలి, గులాబ్, సకినా లేదా చోటుటై. వారి పెద్దల జీవితంలో, ఐదుగురు వరుసగా సురేష్బాబు మానే , కృష్ణారావు మానే, హీరాబాయి బడోడేకర్ (సన్నిహితులు చంపు-తాయ్ అని పిలుస్తారు), కమలాబాయి బడోడేకర్, సరస్వతీబాయి రాణే.
ఆమె తన సోదరుడు సురేష్ బాబు మానే వద్ద ప్రాథమిక శిక్షణ పొందింది , తరువాత కిరాణా ఘరానాకు చెందిన ప్రముఖుడు ఉస్తాద్ అబ్దుల్ వాహిద్ ఖాన్ వద్ద శిక్షణ పొందింది, అతను ఆమె తండ్రి ఉస్తాద్ అబ్దుల్ కరీం ఖాన్ బంధువు . (1922లో, హీరాబాయి తల్లిదండ్రులు విడిపోయారు; అందువల్ల హీరాబాయి తన తండ్రి నుండి పరిమిత సంగీత పాఠాలను మాత్రమే పొందింది).
ఆమె తరచుగా తన చెల్లెలు సరస్వతి రాణెతో కలిసి ప్రదర్శనలు ఇచ్చేది.[2]
సంగీత వృత్తి
[మార్చు]హీరాబాయి తన మొదటి బహిరంగ ప్రదర్శనలో 15 సంవత్సరాల వయస్సులో కేసర్బాయి కేర్కర్ ఆధ్వర్యంలో కనిపించింది.
ఆమె ఖ్యాల్ , తుమ్రి , మరాఠీ నాట్య సంగీతం, భజనలలో నిపుణురాలు . హిందూస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని ప్రజల్లో ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చిన ఘనత ఆమెకు దక్కింది . భారతదేశంలో మహిళా కళాకారుల కచేరీలకు ఆమె మార్గదర్శకురాలు. భారతదేశంలో టిక్కెట్టుతో కూడిన కచేరీలను ప్రవేశపెట్టిన మొదటి మహిళా కళాకారిణి ఆమె. ఆమె 'తార్ సా' ప్రదర్శన చాలా ప్రజాదరణ పొందింది, ఆమె ముఖ్య లక్షణంగా మారింది. ఆమె కిరణ ఘరానాను మరింత ప్రజాదరణ పొంది, గొప్పగా మార్చింది.
హీరాబాయి "సువర్ణ మందిర్", "ప్రతిభ", "జనాబాయి", "మునిసిపాలిటీ" వంటి అనేక సినిమాల్లో నటించింది. బాలికలకు సంగీతం నేర్పించడానికి ఆమె "నూతన్ సంగీత విద్యాలయ" అనే సంగీత పాఠశాలను కూడా ప్రారంభించింది. ఆ పాఠశాల అనేక నాటకాలను ప్రదర్శించింది.
హీరాబాయి తన కెరీర్ ప్రారంభంలోనే రికార్డింగ్ కళాకారిణి అయ్యారు. (వారి 78 ఆర్పిఎమ్ రికార్డింగ్లు వారి క్లాసికల్ గోల్డ్ సిరీస్లో ఆర్పిజి ద్వారా క్యాసెట్లలో తిరిగి విడుదల చేయబడ్డాయి. ఆమెకు "గాంహిరా" (ఒక గాయని వజ్రం) అని పేరు పెట్టారు.
గౌరవాలు
[మార్చు]హిందుస్తానీ సంగీతంలో హీరాబాయి చేసిన కృషికి ఆమెకు అనేక ప్రతిష్టాత్మక ప్రశంసలు లభించాయి. ఆమెకు 1965లో సంగీత నాటక అకాడమీ అవార్డు , 1970లో పద్మ భూషణ్ అవార్డులు లభించాయి. నాటక రంగానికి ఆమె చేసిన కృషికి ఆమెకు విష్ణుదాస్ భావే అవార్డు కూడా లభించింది.[3]
భారతదేశం బ్రిటిష్ రాజ్ నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందిన రోజున (15 ఆగస్టు 1947) భారతదేశ రాజధాని ఢిల్లీలోని ఎర్రకోట నుండి జాతీయ గీతం వందేమాతరం పాడటానికి ఆమెను ఎంపిక చేశారు . 1953లో ఆమె భారత ప్రతినిధి బృందంలో భాగంగా చైనా, తూర్పు ఆఫ్రికా దేశాలను సందర్శించారు.
ఆమెకు సరోజినీ నాయుడు "గాన్ కోకిల" (భారతదేశపు నైటింగేల్) అనే బిరుదు ఇచ్చారు. ఆమె శిష్యురాలు ప్రభా ఆత్రే సురేష్ బాబు - హీరాబాయి స్మృతి సంగీత సమరోహ్ అనే పేరుతో 1992 నుండి ముంబైలో వార్షిక సంగీత ఉత్సవం నిర్వహిస్తున్నారు , ఇది దేశంలోని ప్రధాన సంగీత ఉత్సవాల్లో ఒకటిగా మారింది.[4]
కుటుంబం
[మార్చు]ఆమె మణిక్రావ్ గాంధీ-బరోడేకర్ను వివాహం చేసుకున్నారు. ఆమె మనవడు నిషికాంత్ బరోడేకర్ తబలా వాయిద్యకారుడు, జాకీర్ హుస్సేన్ విద్యార్థి.[5]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Sharma, Manorama (2006). Tradition of Hindustani Music. A.P.H. Publishing Corporation. p. 54. ISBN 81-7648-999-9.
- ↑ Wade, Bonnie C. (1994). Khyāl: creativity within North India's classical music tradition. Cambridge University Press Archive. p. 196. ISBN 0-521-25659-3.
- ↑ "Padma Awards" (PDF). Ministry of Home Affairs, Government of India. 2015. Archived from the original (PDF) on 15 అక్టోబరు 2015. Retrieved 21 జూలై 2015.
- ↑ "व्यक्तिवेध: प्रभा अत्रे". Loksatta (in మరాఠీ). January 29, 2022. Retrieved 4 February 2022.
- ↑ "Nishikant Barodekar". 2 May 2015.
- లాస్ట్ ఎఫ్ఎమ్ లో హిరాబాయి బరోడేకర్