Jump to content

2011 చివరిలో తెలంగాణ నిరసనలు

వికీపీడియా నుండి

2011 చివరిలో జరిగిన తెలంగాణ నిరసనలు సెప్టెంబర్, డిసెంబర్ 2011 మధ్య జరిగిన తెలంగాణ ఉద్యమంలో భాగంగా జరిగిన నిరసనల గొలుసును సూచిస్తాయి. సకల జనుల సమ్మె లేదా ఆల్ పీపుల్స్ స్ట్రైక్ అన్నింటికంటే అతిపెద్ద నిరసన. ఈ సమ్మె ఆరు వారాలకు పైగా కొనసాగింది, ఇది ప్రధానంగా ప్రజా సేవలు స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రభావితం చేసింది. జెఎసి ఇచ్చిన పిలుపుతో, తెలంగాణ అంతటా జాతీయ రహదారులపై రహదారి దిగ్బంధనాలు, రైలు దిగ్బంధం, ఆటో రిక్షా యూనియన్ సమ్మె సెప్టెంబర్ 24, 25 తేదీలలో నిర్వహించబడింది, దీనివల్ల రవాణా సేవలకు అంతరాయం కలిగింది. ఆల్ పీపుల్స్ సమ్మె 2014 అక్టోబర్ 14న 30వ రోజుకు చేరుకోగా, మెదక్ ఎంపీ విజయశాంతి తెలంగాణపై నిర్ణయం తీసుకోవడంలో జాప్యం చేసినందుకు కాంగ్రెస్ హైకమాండ్‌ను విమర్శించారు, ఈ సమస్యను 2014 వరకు పొడిగించాలని కాంగ్రెస్ కోరుకుంటోందని అన్నారు. తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడే వరకు సమ్మె కొనసాగించాలని ఆమె అన్నారు. 42 రోజుల తర్వాత, అక్టోబర్ 24న, ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల సంఘాలు సమ్మెను విరమించుకున్నాయి. ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఏర్పాటు పట్ల కేంద్రం ఆలోచనపై సమ్మె ప్రభావం చూపిందని, ఇతర నిరసన కార్యకలాపాలతో పాటు ఉద్యమం కొనసాగుతుందని కోదండరామ్ అన్నారు.

సకల జనుల సమ్మె

[మార్చు]

మేము ఏమి డిమాండ్ చేస్తున్నాము? ఈ దేశంలోని 120 కోట్ల మంది ప్రజల ముందు పార్లమెంటులో మీరు ఇచ్చిన మాటను గౌరవించమని మేము మిమ్మల్ని అడుగుతున్నాము. మేము మరేమీ అడగడం లేదు.[1] —  కె. చంద్రశేఖర్ రావు 12 సెప్టెంబర్ 2011న[2]

2011 సెప్టెంబరు 12న, సకల జనుల సమ్మే (ఆల్ పీపుల్స్ స్ట్రైక్) కి ఒక రోజు ముందు, కరీంనగర్‌లో టీఆర్ఎస్ ఒక బహిరంగ సభను నిర్వహించింది, దీనికి టిజెఎసి , బిజెపి, న్యూ డెమోక్రసీ పార్టీ నాయకులతో సహా ఒక మిలియన్ మందికి పైగా హాజరయ్యారు. సెప్టెంబర్ 13 నుండి, తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు మద్దతుగా 'అన్ని వర్గాల ప్రజల సమ్మె' లో భాగంగా, తెలంగాణ అంతటా ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు పనిలేకుండా ఉండిపోయారు, న్యాయవాదులు కోర్టులను బహిష్కరించారు, సింగరేణి కొల్లియరీస్ (ఎస్సిసిఎల్ లిమిటెడ్) కు చెందిన 60,000 బొగ్గు గనుల కార్మికులు సమ్మెలో పాల్గొన్నారు.[3][4][5] సెప్టెంబర్ 14, 15 తేదీలలో, తెలంగాణ ఫిల్మ్ ఛాంబర్ ఇచ్చిన పిలుపు మేరకు తెలంగాణలోని దాదాపు 450 సినిమా థియేటర్లు మూసివేయబడ్డాయి..[6] సెప్టెంబర్ 16 నుండి ప్రభుత్వ ఉపాధ్యాయులు సమ్మెలో పాల్గొన్నారు. సమ్మెకు మద్దతుగా ప్రైవేట్ పాఠశాల యాజమాన్యం ఒక రోజు సెలవు ప్రకటించింది.[7] సెప్టెంబర్ 19న తెలంగాణలోని రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ ఉద్యోగులు, రాష్ట్ర విద్యుత్ బోర్డు ఉద్యోగులు నిరవధిక సమ్మెలో పాల్గొన్నారు.[8]

నగరంలోని వివిధ ప్రదేశాలలో జరిగిన రైల్ రోకో కార్యక్రమం తెలంగాణ సంస్కృతిలోని వివిధ కోణాల సమ్మేళనంగా మారింది. సంగీతం, నృత్యం, నాటకాలు, విలాసవంతమైన భోజనంతో, హాట్‌స్పాట్‌లలో ఒకటైన మనోహరాబాద్ రైల్వే స్టేషన్ వారపు సంతలా కనిపించింది.

—  ది న్యూ ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్[9]

జెఎసి ఇచ్చిన పిలుపుపై, తెలంగాణ అంతటా జాతీయ రహదారులపై రహదారి దిగ్బంధనాలు, రైలు దిగ్బంధం, ఆటో రిక్షా యూనియన్ సమ్మె సెప్టెంబర్ 24, 25 తేదీలలో నిర్వహించబడింది, ఇది రవాణా సేవలకు అంతరాయం కలిగించింది.[8][9] సమాజంలోని దాదాపు అన్ని వర్గాలు ఈ సమ్మెలో పాల్గొన్నాయి.[10]

సెప్టెంబర్ 30న, సమ్మె 18వ రోజుకు చేరుకున్నప్పుడు, కాంగ్రెస్ కేంద్ర నాయకత్వం పలువురు తెలంగాణ కాంగ్రెస్ నాయకులను కలిసినప్పటికీ, జెఎసి హైదరాబాద్ నగరంలో బంద్కు పిలుపునిచ్చింది.[11] అక్టోబర్ 2న జేఏసీ నాయకులు, ఉద్యోగుల సంఘాల నాయకులు, కేసీఆర్ సహా టీఆర్ఎస్ నాయకులు ప్రధానిని కలుసుకుని సమ్మె కారణంగా తెలంగాణలో ఉన్న పరిస్థితిని వివరించి, రాష్ట్ర డిమాండ్ పై నిర్ణయాన్ని వేగవంతం చేయాలని కోరారు.[12]

ఈ సమ్మె ఫలితంగా రాష్ట్రంలో అపూర్వమైన విద్యుత్ సంక్షోభం ఏర్పడింది, 275 మిలియన్ యూనిట్ల డిమాండ్‌కు వ్యతిరేకంగా కేవలం 223 మిలియన్ యూనిట్ల విద్యుత్ మాత్రమే ఉత్పత్తి చేయబడింది, ఇది పరిశ్రమ, వ్యవసాయం రెండింటినీ ప్రభావితం చేసింది.[13]

అక్టోబర్ 9న, హైదరాబాద్‌లోని గాంధీ భవన్‌లో యువజన కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ఆందోళనకు దిగి ఒకరిపై ఒకరు కుర్చీలు విసురుకున్నారు, తెలంగాణపై అధికారిక ప్రకటన వచ్చే వరకు సభ్యత్వ కార్యక్రమాన్ని వాయిదా వేయాలని డిమాండ్ చేశారు.[14] అక్టోబర్ 10న తెలంగాణ కార్యకర్తలు హైదరాబాద్‌లోని ఒక ప్రైవేట్ కళాశాలపై దాడి చేసి, ఆంధ్ర ప్రాంతానికి చెందిన వలసదారులు ఎక్కువగా ఉన్న కూకట్‌పల్లిలోని ఒక కళాశాల కిటికీలపై రాళ్లు రువ్వారు, కిటికీ అద్దాలను తీవ్రంగా దెబ్బతీశారు. ఆందోళన చెందిన కొంతమంది విద్యార్థుల తల్లిదండ్రులు కళాశాల వెలుపల నిరసన తెలిపారు, విద్యార్థులు ఇప్పటికే ఒక నెల పాటు తరగతులకు దూరమైనందున పాఠశాలలు, కళాశాలలను సమ్మెలు, ఘర్షణల నుండి మినహాయించాలని డిమాండ్ చేశారు. హైదరాబాద్ & సికింద్రాబాద్ జంట నగరాల్లో చాలా కళాశాలలు, పాఠశాలలు మూసివేయబడ్డాయి.[15]

తెలంగాణపై వారి అభిప్రాయాన్ని కాంగ్రెస్ హైకమాండ్, కేంద్రం ఇప్పటికే స్వీకరించినందున సమ్మె కొనసాగించాల్సిన అవసరం లేదు.

-  నల్లారి కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి[16]

ఈ సమస్యను తాను ఎలా ఎదుర్కొన్నారనే దానిపై కాంగ్రెస్ అధిష్టానం, కేంద్రం విమర్శించిన తరువాత, ముఖ్యమంత్రి కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి మాట్లాడుతూ ప్రభుత్వం జీరో టాలరెన్స్ వ్యవస్థను అవలంబిస్తుందని, శాంతిభద్రతల సమస్యను సృష్టించడానికి లేదా ప్రజలకు అసౌకర్యం కలిగించడానికి ఎవరైనా ప్రయత్నిస్తే వారిపై కఠిన చర్యలు తీసుకుంటామని అన్నారు.[17] ఈ ఆందోళన యువత అవకాశాలను నాశనం చేస్తోందని ఆయన వారిని హెచ్చరించారు.[18]

సమ్మె జరిగిన 22 రోజుల తరువాత, ఒక యూనియన్ సమ్మెను నిలిపివేసిన తరువాత ఏపీఎస్‌ఆర్‌టీసీ బస్సులను తిరిగి నడపడం ప్రారంభించింది.[19] తెలంగాణ యూనియన్ నాయకులు ఈ నిర్ణయాన్ని ఖండించారు, ఆంధ్ర-సీమ ప్రాంతానికి చెందిన యూనియన్ నాయకుడికి సమ్మెను ఉపసంహరించుకునే హక్కు లేదని అన్నారు.[20] ఇది యూనియన్లో చీలికకు దారితీసింది తెలంగాణ యూనియన్ నాయకులు ప్రత్యేక సంస్థను ఏర్పాటు చేసి సమ్మెను కొనసాగించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. దీని కారణంగా, కొన్ని బస్సులు మాత్రమే తిరిగి సేవలోకి వచ్చాయి.[21]

అక్టోబర్ 13న, పాఠశాలలకు వెళ్లే చాలా మంది పిల్లల తల్లిదండ్రులు అక్టోబర్ 15 లోగా పాఠశాలలు, కళాశాలల సమ్మెను విరమించుకోవాలని టిజెఎసిని హెచ్చరించారు, ఆ తరువాత వారు తమ కార్యాచరణను రూపొందిస్తారు.[22]

ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రాన్ని కోరుతూ జూలైలో రాజీనామా చేసిన తెలంగాణకు చెందిన ఎనిమిది మంది కాంగ్రెస్ ఎంపీలు తమ రాజీనామాలను అక్టోబర్ 12న ఆమోదించాలని స్పీకర్ను కోరారు. వేలాది రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు స్క్రీనింగ్ పరీక్ష అయిన గ్రూప్-II పరీక్షలను సమ్మె ముగిసే వరకు వాయిదా వేయాలని వారు డిమాండ్ చేశారు.[23]

టీజేఏసీ ప్రారంభించిన సకల జనుల సమ్మె ఇప్పటికే 30వ రోజుకు చేరుకుంది. సమ్మె కారణంగా తెలంగాణ ప్రజలు అనేక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొంటున్నారు. తెలంగాణ కోసం చాలా మంది తెలంగాణ యువకులు తమ ప్రాణాలను త్యాగం చేశారు. ఇవన్నీ ఉన్నప్పటికీ, కాంగ్రెస్ హైకమాండ్ ఈ అంశంపై తన వైఖరిని స్పష్టంగా చెప్పడానికి ఇష్టపడటం లేదు.

—  విజయశాంతి[24]

2011 అక్టోబరు 14న అఖిలపక్ష సమ్మె 30వ రోజుకు చేరుకోగా, మెదక్ ఎంపీ విజయశాంతి తెలంగాణపై నిర్ణయం తీసుకోవడంలో జాప్యం చేసినందుకు కాంగ్రెస్ అధిష్టానాన్ని విమర్శించారు. ఈ సమస్యను 2014 వరకు పొడిగించాలని కాంగ్రెస్ కోరుకుంటోందని అన్నారు. తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడే వరకు సమ్మె కొనసాగాలని ఆమె అన్నారు. ఆ రోజు, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఉద్యోగుల జాయింట్ యాక్షన్ కమిటీతో చర్చలు జరపాలని, సమ్మెలో పాల్గొన్న యూనిఫాం ధరించిన సిబ్బందిపై చర్యలు తీసుకోవాలని నిర్ణయించింది.[25] ఆందోళన నుండి బయటకు రప్పించడానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి టి కాంగ్రెస్ ఎంఎల్ఎలకు లంచం ఇస్తున్నారని కెటి రామారావు ఆరోపించారు.[26] దీనిని కాంగ్రెస్ నాయకులు తీవ్రంగా ఖండించారు, వారు కెటిఆర్ క్షమాపణ చెప్పాలని డిమాండ్ చేశారు, లంచం తీసుకున్న ఎంఎల్ఎల పేర్లను బహిర్గతం చేయమని సవాలు చేశారు.[27]

రైలు దిగ్బంధం మొదటి రోజున అక్టోబర్ 15న 110 రైళ్లను రద్దు చేయగా, 68 రైళ్లను దారి మళ్లించారు. రైల్వే 12 రైళ్లు, హైదరాబాద్ మెట్రో మార్గాలను పూర్తి పోలీసు రక్షణతో నడిపింది. తెలంగాణ నిరసనకారులు వివిధ ప్రదేశాలలో రైలు ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు లేదా ట్రాక్‌లపై ధర్నా చేయడానికి ప్రయత్నించారు. ఎనిమిది మంది ఎంపీలు, నలుగురు ఎంఎల్ఎలతో సహా వేలాది మంది నిరసనకారులను పోలీసులు అరెస్టు చేశారు.[28][29] అదే రోజు రోడ్డు రవాణా సంస్థ ఉద్యోగుల సంఘాలు సమ్మెను విరమించుకున్నాయి. ఆందోళన, రైలు దిగ్బంధం సమయంలో పోలీసుల చర్యను నిరసిస్తూ అక్టోబర్ 16న రోజు తెలంగాణ బంద్ (సాధారణ సమ్మె)కు పిలుపునిచ్చింది. ఆ తర్వాత వారు మూడవ రోజు రైలు దిగ్బంధనాన్ని రద్దు చేశారు.

విద్యార్థుల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా పాఠశాలలకు హాజరవుతామని, అయితే హాజరు రిజిస్టర్లపై సంతకం చేయబోమని, జీతాలు తీసుకోబోమని ఉపాధ్యాయుల సంఘం తెలిపింది.[30] కొంతమంది ఉపాధ్యాయులు సమ్మె కాలంలో తమకు లభించిన వేతనాన్ని విరాళంగా ఇచ్చారు. వ్యక్తిగత అజెండా ఉన్న తమ రాష్ట్ర నాయకుల చేతిలో ఉపాధ్యాయులు బలిపశువులుగా మారారని వారు భావించి, ఇందులో భాగంగా సమ్మెను విరమించుకున్నారు.[31]

28 రోజుల సమ్మె తర్వాత సరిగ్గా తిరిగి ప్రారంభమైన ప్రజా రవాణా సౌకర్యాలు, ముఖ్యంగా బస్సులు మళ్లీ రోడ్లపైకి రాకపోవడంతో సాధారణ జీవితం మళ్లీ ప్రభావితమైంది. ఆందోళన కొనసాగడంతో పాఠశాలలు, కళాశాలలు, కార్యాలయాలు అక్టోబర్ 17న మళ్లీ మూసివేయబడ్డాయి.[32] అదే రోజున, బొగ్గు గనుల కార్మికులు తమ సమ్మెను విరమించుకున్నారు.[33]

అక్టోబర్ 17న, అసెంబ్లీకి, టిడిపికి రాజీనామా చేసి టీఆర్ఎస్ లో చేరిన పోచారం శ్రీనివాస రెడ్డి తిరిగి అసెంబ్లీకి ఎన్నికయ్యారు. ఆయనకు పోలైన ఓట్లలో 68% ఓట్లు లభించగా, కాంగ్రెస్ నుండి ఆయన ప్రత్యర్థి 27% ఓట్లు పొందారు. టీడీపీ అభ్యర్థిని నిలబెట్టలేదు.[34] బాన్సువాడ ఉప ఎన్నికలో తాను ఊహించిన దానికంటే చాలా తక్కువ తేడాతో విజయం సాధించిన తర్వాత, తనకు ఓటు వేయకపోతే తీవ్ర పరిణామాలు ఎదుర్కోవాల్సి ఉంటుందని ఆయన ఈ ప్రాంతంలోని ఆంధ్రా సెటిలర్లను హెచ్చరించాడు. హై వోల్టేజ్ తెలంగాణ ఉద్యమం నేపథ్యంలో ఉప ఎన్నికలో లక్ష మెజారిటీని ఆశించారు. ఆంధ్రా సెటిలర్లు తెలంగాణ సెటిమెంట్‌ను విస్మరించి తన ప్రత్యర్థికి ఓటు వేశారని ఆయన ఆరోపించారు. ఇది ఈ ప్రాంతంలోని స్థిరనివాసుల మనోభావాలను దెబ్బతీసింది.[35]

సమ్మె విరమించే ప్రయత్నాలు

[మార్చు]

తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు కోసం ఆందోళన తీవ్రతరం కావడంతో, అన్ని చర్చలను వేగవంతం చేసి, సమస్యను త్వరగా పరిష్కరించాలని కాంగ్రెస్ నిర్ణయించింది.

రెండు నెలలకు పైగా తెలంగాణ, రాయలసీమ, కోస్తా ఆంధ్ర ప్రాంతాల నాయకులతో సంప్రదింపులు జరిపిన తరువాత తెలంగాణ సమస్యపై కాంగ్రెస్ పార్టీ రాష్ట్ర ఇన్ఛార్జ్ గులాం నబీ ఆజాద్ 2011 సెప్టెంబర్ 30న కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడికి అంతర్గత పార్టీ నివేదికను సమర్పించారు.[36]

అక్టోబర్ 8న, కాంగ్రెస్, కేంద్రంలోని కీలక నాయకులు ముఖ్యమంత్రితో సహా ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి తొమ్మిది మంది నాయకులను కలుసుకున్నారని, వీలైనంత త్వరగా ఈ సమస్యకు పరిష్కారం కనుగొనడానికి కృషి చేస్తున్నారని ఆజాద్ చెప్పారు.[37] తెలంగాణ రాష్ట్ర సమస్యను పరిష్కరించడానికి కొంత సమయం పట్టవచ్చని ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్ సూచించారు. "పరిష్కారంలో ఉన్న సమస్యలను దృష్టిలో ఉంచుకుని, దీనికి కొంత సమయం పడుతుంది" అని ఆయన అన్నారు. ప్రభుత్వం "అన్ని వాటాదారులతో విస్తృతమైన చర్చలలో నిమగ్నమై ఉంది. ఈ ప్రక్రియ ద్వారా సంబంధిత వారందరికీ విజయ-విజయ పరిస్థితిని చేరుకోవాలని ఆశిస్తోంది" అని ఆయన చెప్పారు.[38]

42 రోజుల తరువాత, అక్టోబర్ 24న ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల సంఘాలు సమ్మెను విరమించుకున్నాయి. సమ్మె ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఏర్పాటుపై కేంద్రం యొక్క మొత్తం ఆలోచనను ప్రభావితం చేసిందని, ఇతర నిరసన కార్యకలాపాలతో ఉద్యమం కొనసాగుతుందని కోదండరం అన్నారు.[39]

తెలంగాణ కోసం జరుగుతున్న ఆందోళనలో చురుకుగా పాల్గొనేందుకు విద్యార్థులను ప్రోత్సహిస్తున్న కేసీఆర్, టీజేఏసీ చైర్మన్ కోదండరాం, హరీష్ రావు, ఇతరులు తమ సొంత పిల్లలను సమ్మెలో పాల్గొనేందుకు అనుమతించడం లేదని మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి (ఎంఆర్పీఎస్) అధ్యక్షుడు విమర్శించారు. తమ పిల్లలు చదువుకుంటున్న చోట వివరాలను తెలంగాణా నాయకులు వెల్లడించాలని వారు డిమాండ్ చేయగా, సమాజంలోని అణచివేతకు గురైన వర్గాల పిల్లలు టి-స్టిర్ ప్రభావంతో చదువుకునే అవకాశాన్ని కోల్పోతున్నారని, టి-లీడర్ల పిల్లలను ఎటువంటి ఆటంకం లేకుండా చదువుకోవడానికి విదేశాలకు లేదా ఇతర ప్రాంతాలకు పంపుతున్నారని ఆయన అన్నారు.[40] సమ్మె కారణంగా రైతులు, పాఠశాల పిల్లలు, తల్లిదండ్రులు, సాధారణ ప్రజలు చెప్పలేని కష్టాలను ఎదుర్కొంటున్నప్పటికీ, కేసీఆర్ వంటి ధనవంతుల జీవితం విలాసవంతంగా కొనసాగిందని, వారు హై-ఎండ్ కార్లలో డ్రైవ్ చేసి, వారి పిల్లలు అగ్ర కార్పొరేట్ పాఠశాలల్లో చదువుకున్నారని, సమ్మెలు ఉన్నప్పటికీ అవి తెరిచి ఉన్నాయని సమైక్యాంధ్ర నాయకులు అభిప్రాయపడ్డారు.[41]

అక్టోబర్ 22న, ప్రజాసంఘాల (ప్రజాసంఘాలు) జెఎసి కార్యకర్తలు ప్రొఫెసర్ కోదండరాం ఇంటి ముందు నిరసన తెలిపారు, కోదండరాం, కెసిఆర్ న్యూఢిల్లీ పర్యటన తర్వాత సకల జనుల సమ్మె, ప్రత్యేక తెలంగాణపై టిజెఎసి తన వైఖరిని మార్చుకుందని ఆరోపించారు.  టిజెఎసి కేంద్రంతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుందని, ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉద్యమాన్ని బలహీనపరుస్తోందని వారు ఆరోపించారు.[42]

అక్టోబర్ 11న రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల ప్రజల మధ్య రెచ్చగొట్టే ప్రసంగాలు చేసి, విభేదాలు సృష్టించినందుకు కేసీఆర్ పై ఐపీసీ సెక్షన్ 153 కింద కేసు నమోదైంది. తెలంగాణ కోసం రాజీనామా చేయనందుకు తెలంగాణ ప్రతినిధులపై దాడి చేయడానికి ప్రజలను ప్రేరేపించడానికి ప్రయత్నించారని ఎఫ్ఐఆర్ పేర్కొంది.[43] ఆ రోజు తరువాత, హైదరాబాద్ నగర పోలీసులు కూడా ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం పోరాటంలో చేరాలని డిమాండ్ చేసిన తరువాత తెలంగాణ జాయింట్ యాక్షన్ కమిటీకి చెందిన ఇద్దరు నాయకులు స్వామి గౌడ్, విఠల్‌లను పోలీసులు చేర్చారు.[44] కేసీఆర్ తెలంగాణ ప్రాంతంలో ఉన్నప్పుడు, ఢిల్లీలో ఉన్నప్పుడు, కేంద్ర ప్రభుత్వంలో ఉన్న సమయంలో ఢిల్లీలోనే తెలివైన వ్యక్తిగా వ్యవహరించారని సమైక్యాంధ్ర జాయింట్ యాక్షన్ కమిటీ నివేదించింది. ఆల్ పీపుల్స్ స్ట్రైక్ వల్ల కలిగే నష్టాల నుండి కోలుకోవడానికి ప్రభుత్వం కేసీఆర్ ఆస్తులను స్వాధీనం చేసుకోవాలని కూడా వారు డిమాండ్ చేశారు.[45]

తెలంగాణ ప్రజా ఫ్రంట్ నాయకుడు గద్దర్ నేతృత్వంలోని చాలా మంది తెలంగాణ కార్యకర్తలు తెలంగాణ ఉద్యమాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి కొత్త పార్టీని ఏర్పాటు చేయాలని ఆలోచించారు. కొత్త రాజకీయ శక్తిని ఏర్పాటు చేయడంలో గద్దర్‌కు మద్దతు ఇచ్చిన తెలంగాణ స్టూడెంట్స్ జాయింట్ యాక్షన్ కమిటీ నాయకుడు డాక్టర్ సంగం పృథ్వీరాజ్ కూడా ఉద్యమం ఊపందుకు కేసీఆర్‌ను నిందించాడు. ఈసారి ఆందోళనకు దూరంగా ఉన్న విద్యార్థులను కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పడకుండా చూసేందుకు ఉద్దేశపూర్వకంగా ఈ కుట్ర చేశారని ఆయన అన్నారు.[46]

సమ్మె కారణంగా నష్టం

[మార్చు]
  • సమ్మె చేస్తున్న ఆర్టీసీ ఉద్యోగులకు సమ్మె కాలానికి వేతనాలు, బోనస్ లభించగా, కార్పొరేషన్ ఆర్థిక సంక్షోభానికి గురైంది. ఇప్పటికే ఆర్థిక సంవత్సరంలో 310 కోట్ల రూపాయల నష్టాన్ని చవిచూసిన ఎపిఎస్ఆర్టిసి, "సకల జనుల సమ్మే" కారణంగా మరో 200 కోట్ల రూపాయల నష్టాలను చవిచూసింది.[47]
  • అక్టోబరు 19న, 35 రోజుల పాటు సమ్మె చేస్తున్న మూడు జిల్లాలకు చెందిన సింగరేణి సిబ్బంది సమ్మె కాలానికి వేతనాలతో సెలవును సర్దుబాటు చేయడానికి యాజమాన్యం అంగీకరించిన తరువాత తమ పనిని తిరిగి ప్రారంభించారు.[48] సమ్మె ఫలితంగా సింగరేణి కొల్లియరీస్ కో లిమిటెడ్‌కు రూ. 600 కోట్ల నష్టం జరిగింది.[49] సమ్మె కాలంలో ఉద్యోగులకు వేతనాల చెల్లింపు కోసం అదనంగా 120 కోట్ల రూపాయలు కోల్పోయారు.[50]
  • బొగ్గు కొరత కారణంగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని రామగుండం, సింహాద్రి థర్మల్ పవర్ పవర్ స్టేషన్‌లలో వరుసగా 546.2 మిలియన్ యూనిట్లు (ఎంయూ) & 294.9 ఎంయూ ఉత్పత్తి నష్టం సంభవించిందని ఎన్‌టిపిసి నివేదించింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ పవర్ జనరేషన్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (ఏపీ జెన్కో) అదే సమయంలో వారి కాకతీయ థర్మల్ పవర్ స్టేషన్‌లో 28 ఎంయూ ఉత్పత్తి నష్టాన్ని నివేదించింది. [51]
  • ఇతర రాష్ట్రాల నుండి విద్యుత్ కొనుగోళ్ల కారణంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం సుమారు రూ. 250 కోట్లు కోల్పోయింది.[52] ఈ సమ్మె భారతదేశంలో పొడవైన ఉక్కు ఉత్పత్తిని కూడా ప్రభావితం చేసింది.[53]
  • సమ్మె సమయంలో నీటి బోర్డు 5 కోట్ల రూపాయల నష్టాన్ని చవిచూసింది.[54]
  • రైల్ రోకో కార్యక్రమాల కారణంగా దక్షిణ మధ్య రైల్వే సెప్టెంబర్ 24 నాటికి రూ. 12.63 కోట్లు నష్టపోయింది.[55]
  • సమ్మె జరిగిన 15 రోజుల్లోనే 10,000 కోట్ల రూపాయలకు పైగా ప్రత్యక్ష నష్టాలు సంభవించాయని అసోచామ్ అంచనా వేసింది.[56]
  • ఎక్సైజ్ ఉద్యోగుల సమ్మె కారణంగా ప్రభుత్వానికి ప్రతిరోజూ రూ. 50 కోట్ల ఆదాయం నష్టం వాటిల్లింది.[57]
  • సెప్టెంబర్ 26 నాటికి సమ్మె కారణంగా మందుల కోసం క్రియాశీల ఔషధ పదార్థాల తయారీదారులు రూ. 500 కోట్లు నష్టపోయారు.[58]
  • నార్తర్న్ పవర్ డిస్ట్రిబ్యూషన్ కంపెనీ లిమిటెడ్ (ఎన్పిడిసిఎల్) ఆదాయం 320 కోట్ల రూపాయలు నిలిచిపోయింది.[59]

మాతృ భూభాగం నుండి కొత్త రాష్ట్రాన్ని ఏర్పరచకూడదని ఆదేశించాలని కోరిన దావాకు ప్రతిస్పందనగా, సాధారణ జీవితం ప్రభావితమయ్యే, కోర్టులు స్తంభించిపోయే, ప్రభుత్వ ఆస్తులకు భారీ నష్టం జరిగే సుదీర్ఘ ఆందోళనపై భారత సుప్రీంకోర్టు తీవ్ర అభ్యంతరం వ్యక్తం చేసింది. ఈ మేరకు ఏపీ ప్రభుత్వం, టీఆర్ఎస్ల నుంచి స్పందన కోరింది.[60]

పరిణామం

[మార్చు]

తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటులో కాంగ్రెస్ నాయకత్వం జాప్యం చేయడంతో 2011 అక్టోబర్ 29న తెలంగాణ ప్రాంతానికి చెందిన ముగ్గురు కాంగ్రెస్ పార్టీ ఎమ్మెల్యేలు రాజీనామా చేసి నిరసనగా టీఆర్ఎస్లో చేరారు.[61] తెలంగాణ ఉద్యమంలోకి నక్సలైట్లు చొరబడతారనే భయంతో, ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి 1 నవంబర్ 2011న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆవిర్భావ దినోత్సవం సందర్భంగా ఆయన ప్రసంగానికి బుల్లెట్ ప్రూఫ్ వేదికను అందించారు.[62]

నవంబర్ 1న, కాంగ్రెస్ ఎమ్మెల్యే కోమటిరెడ్డి వెంకట్ రెడ్డి తెలంగాణ రాష్ట్రానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం రోడ్మ్యాప్ను ప్రకటించే వరకు నిరవధిక నిరాహార దీక్షను ప్రారంభించారు.[63] ఐదు రోజుల తరువాత, పోలీసులు అతన్ని ఐపిసి సెక్షన్ 309 (ఆత్మహత్య ప్రయత్నం) కింద అరెస్టు చేసి హైదరాబాద్లోని నిమ్స్కు తరలించి, అక్కడ అతన్ని ఇంట్రావీనస్ ద్రవాలతో ఉంచినప్పుడు ఉపవాసం విరమించారు. ఆయన నవంబర్ 9న తన నిరాహార దీక్షను ముగించారు.[64] 97 ఏళ్ల స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు కొండ లక్ష్మణ్ బాపూజీ కూడా ఈ ప్రాంతానికి రాష్ట్ర హోదా కోరుతూ న్యూఢిల్లీలోని జంతర్ మంతర్ వద్ద వారం రోజుల పాటు తన సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభించారు.[65]

2011 నవంబర్ 7న, హైదరాబాద్‌లో షూటింగ్ సందర్భంగా నటి శ్రియా శరణ్ పై టీఆర్ఎస్ కార్యకర్తలు అని చెప్పుకునే ఒక గుంపు దాడి చేసింది. ఆమెను తిట్టిన మాటలు చెప్పి 'జై తెలంగాణ' అనమని బెదిరించారు. ఆ తర్వాత ఆ నటి ఇలా ట్వీట్ చేసింది,

నా కారును పగులగొట్టి, రాళ్లు విసిరి, కాల్పులు ఆపి, జై తెలంగాణ అని బెదిరించడం ఎలా? అది కూడా పగటిపూట, పోలీసులు ఇవన్నీ చూస్తున్నారు. స్వేచ్ఛ భద్రత గురించి ఏమిటి? దేవుడికి ధన్యవాదాలు, ఆ రాయి నన్ను కొట్టలేదు. నా కారు కిటికీలు రెండూ పగిలిపోయాయి. నాకు అసహ్యం, నేను భారతదేశంలో జన్మించాను. నానాకు స్వేచ్ఛ అవసరం, భద్రత నా హక్కు.[66]

ప్రజలలో తెలంగాణ భావన లేదని, తెలంగాణకు జరిగిన అన్యాయం గురించి ప్రొఫెసర్ జయశంకర్ చేసిన వాదనలు తప్పుడు ప్రచారమని ఒక టెలివిజన్ ఇంటర్వ్యూలో చెప్పిన తరువాత టీఆర్ఎస్ కార్యకర్తలు పరకాల ప్రభాకర్ పై దాడి చేశారు.[67] తెలంగాణ ఉద్యమంలో మావోయిస్టుల ప్రమేయం లేదని 2011 నవంబర్ 10న ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర పోలీసు డైరెక్టర్ జనరల్ చెప్పారు.[68] ఉత్తరప్రదేశ్ను నాలుగు రాష్ట్రాలుగా విభజించాలని ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి మాయావతి చేసిన ప్రతిపాదన తరువాత, చిన్న రాష్ట్రాలకు బలమైన మద్దతుదారు అయిన బిజెపి, పెద్ద రాష్ట్రాలను పునర్నిర్మించడానికి, చిన్న రాష్ట్రాలుగా విభజించడానికి రెండవ రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (ఎస్ఆర్సి) ఏర్పాటు చేయాలని డిమాండ్ చేసింది.[69]

తెలంగాణ అనేది ఒక సంక్లిష్టమైన విషయం, మేము ఒక ఏకాభిప్రాయాన్ని రూపొందించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాము, అక్కడ అన్ని రకాల ప్రజాభిప్రాయాలు ప్రతి ఒక్కరి ప్రయోజనాల కోసమే జరుగుతున్నాయని అంగీకరిస్తాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఇతర ప్రాంతాలలో అశాంతి, అశాంతి కొనసాగుతున్నప్పుడు తెలంగాణ రాష్ట్రానికి అంగీకరించడం ద్వారా మనం తెలంగాణ సమస్యను పరిష్కరించలేము. వేయించడానికి పాన్ నుండి నిప్పు వరకు జాతీయ సమస్యకు సరైన పరిష్కారం కాదు.

— భారత ప్రధాన మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ 12 నవంబర్ 2011[70]

ఒక భాగాన్ని వేరు చేసి కొత్త రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని మాతృ రాష్ట్రంలో ఏకాభిప్రాయం ఏర్పడినప్పుడు మాత్రమే భారత ప్రభుత్వం కొత్త రాష్ట్రాన్ని రూపొందించడానికి ముందుకు వెళుతుందని హోం వ్యవహారాల సహాయ మంత్రి జితేంద్ర సింగ్ రాజ్యసభలో తెలియజేశారు.[71]

2012 జనవరి 19న, బిజెపి రాష్ట్ర పార్టీ అధ్యక్షుడు కిషన్ రెడ్డి నేతృత్వంలోని బిజెపి 22 రోజుల తెలంగాణ 'పోరు యాత్ర' ను ప్రారంభించింది, ఇది తెలంగాణలో 3500 కిలోమీటర్ల ప్రయాణం, 986 గ్రామాలు, 88 అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాలకు చేరుకుంది.[72] పార్టీ తెలంగాణ అనుకూల వైఖరిని పునరుద్ఘాటించడంలో ఈ పర్యటన విజయవంతం అయినప్పటికీ, టీఆర్ఎస్, టిజెఎసి ఉదాసీనత కారణంగా అది ఆశించినంత మద్దతు పొందలేదు. వాస్తవానికి, కిషన్ రెడ్డి యాత్రకు మద్దతు ప్రకటించడంలో టీఆర్ఎస్ వైఫల్యం రెండు పార్టీల మధ్య విభేదాలు పెరిగాయి.

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "సకల జనుల సమ్మెలో ఏం జరిగింది..?". NT News. 21 March 2022. Archived from the original on 11 March 2026. Retrieved 11 March 2026.
  2. ↑ "Telangana is angry and will erupt in flames: KCR". Rediff.com. Retrieved 9 October 2011.
  3. ↑ "Telangana: Administrative work affected". IBNLive.com India. Archived from the original on 17 October 2012. Retrieved 9 October 2011.
  4. ↑ "Strike at Singareni Collieries may hit power production". Business Line. Retrieved 9 October 2011.
  5. ↑ "Telangana collieries strike hits power supplies in south India". Daijiworld Media Pvt Ltd. Retrieved 9 October 2011.
  6. ↑ "450 cinema halls in Telangana down shutters". IBNLive.com India. Archived from the original on 17 October 2012. Retrieved 9 October 2011.
  7. ↑ "Govt teachers join hands for Telangana". The Times of India. India. 17 September 2011. Archived from the original on 27 September 2012. Retrieved 9 October 2011.
  8. 1 2 "Transport employees' strike paralyse Telangana". The Times of India. India. 19 September 2011. Retrieved 9 October 2011.[permanent dead link]
  9. 1 2 "Telangana culture comes to fore during rail roko". IBNLive.com India. Archived from the original on 2 February 2014. Retrieved 14 October 2011.
  10. ↑ "People power driving Telangana agitation". India Today. Retrieved 9 October 2011.
  11. ↑ "Telangana crisis: Bandh in Hyderabad, talks in Delhi". NDTV. Retrieved 9 October 2011.
  12. ↑ "Telangana issue: PM steps in, meets KCR and says working on solution". The Indian Express Limited. 3 October 2011. Retrieved 9 October 2011.
  13. ↑ "Telangana stir, energy crisis could hit economy of Andhra Pradesh". The Times of India. India. 5 October 2011. Archived from the original on 31 May 2012. Retrieved 9 October 2011.
  14. ↑ "Gandhi Bhavan turns into a battleground". IBNLive.com India. Archived from the original on 14 October 2011. Retrieved 10 October 2011.
  15. ↑ "Telangana protestors attack Hyderabad college". IBNLive.com India. Archived from the original on 11 October 2011. Retrieved 10 October 2011.
  16. ↑ "Chief Minister sounds a stern warning". The Hindu. Chennai, India. 11 October 2011. Retrieved 11 October 2011.
  17. ↑ "Zero-tolerance towards Telangana protesters: AP CM". Zee News Limited. 11 October 2011. Retrieved 11 October 2011.
  18. ↑ "Stir will deprive youth of jobs". IBNLive.com India. Archived from the original on 15 October 2011. Retrieved 11 October 2011.
  19. ↑ "Strike in APSRTC called off". The Hindu. Chennai, India. 11 October 2011. Retrieved 11 October 2011.
  20. ↑ "Agitation suffers first setback". The Pioneer. Archived from the original on 11 అక్టోబరు 2011. Retrieved 13 October 2011.
  21. ↑ "Few RTC buses return on roads". IBNLive.com India. Archived from the original on 13 October 2011. Retrieved 13 October 2011.
  22. ↑ "Telangana agitation: Parents wants schools to be reopened". The Hindu. Chennai, India. 13 October 2011. Retrieved 13 October 2011.
  23. ↑ "Telangana Congress MPs to take part in rail roko". IBNLive.com India. Retrieved 14 October 2011.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  24. ↑ "MP on Telangana: Cong wont resolve even by 2014". IBNLive.com India. Archived from the original on 16 October 2011. Retrieved 14 October 2011.
  25. ↑ "Government sets terms to employees". IBNLive.com India. Archived from the original on 16 October 2011. Retrieved 14 October 2011.
  26. ↑ "CM trying to bribe TRS MLAs: KCR's son". The Times of India. 14 October 2011. Retrieved 14 October 2011.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  27. ↑ "Cong leaders demand KTR to apologise". Andhra Headlines. Archived from the original on 15 అక్టోబరు 2011. Retrieved 23 October 2011.
  28. ↑ "Telangana rail roko: 8 MPs, 4 MLAs among several arrested". The Indian Express. 15 October 2011. Retrieved 17 October 2011.
  29. ↑ "Railway station turns battleground". The Times of India. 17 October 2011. Archived from the original on 2 February 2014. Retrieved 17 October 2011.
  30. ↑ "Telangana stir: Relief for people as rail blockade withdrawn". The Indian Express. 17 October 2011. Retrieved 17 October 2011.
  31. ↑ "Embarrassed T teachers donate strike period pay to their schools". Deccan Chronicle. India. 22 October 2011. Archived from the original on 22 October 2011. Retrieved 13 January 2012.
  32. ↑ "Telangana shutdown hits life, buses go off roads". HT Media Limited. Archived from the original on 19 October 2011. Retrieved 17 October 2011.
  33. ↑ "Schools reopen, coal miners back to work in Telangana". The Hindu. Chennai, India. 18 October 2011. Retrieved 31 October 2011.
  34. ↑ "TRS wins Banswada assembly bypoll". The Times of India. India. Retrieved 31 October 2011.
  35. ↑ "Threats by pro-T leaders worry settler community". Deccan Chronicle. India. 23 October 2011. Archived from the original on 23 October 2011. Retrieved 13 January 2012.
  36. ↑ "Azad submits Telangana report to Sonia Gandhi". HT Media Limited. Archived from the original on 2 October 2011. Retrieved 9 October 2011.
  37. ↑ "Telangana issue heats up, Congress to quicken process". Diligent Media Corporation Ltd. Retrieved 9 October 2011.
  38. ↑ "No immediate solution to T: PM". Deccan Chronicle. India. Archived from the original on 20 October 2011. Retrieved 23 October 2011.
  39. ↑ "42-day Telangana strike ends". Business Line. Archived from the original on 26 October 2011. Retrieved 31 October 2011.
  40. ↑ "T-leaders are provoking students: MRPS chief". Deccan Chronicle. India. Archived from the original on 11 October 2011. Retrieved 23 October 2011.
  41. ↑ "Congress MLAs ask TEJAC to call off stir". The Hindu. Chennai, India. 12 October 2011.
  42. ↑ "Prajasanghala JAC flays Kodandarams betrayal – southindia – Andhra Pradesh". IBN Live. Retrieved 13 January 2012.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  43. ↑ "TRS chief, two other Telangana leaders booked for provocative speeches". Bennett, Coleman & Co. Ltd. Retrieved 11 October 2011.
  44. ↑ "Leaders booked for provocative statements". IBNLive.com India. Retrieved 11 October 2011.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  45. ↑ "U-JAC tells government to keep state unified". IBNLive.com India. Retrieved 11 October 2011.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  46. ↑ "Fed up with KCR, Telangana activists to form anti-TRS party". Rediff.com. 1 November 2011. Retrieved 13 January 2012.
  47. ↑ "Full-blown financial crisis hits RTC, banks refuse loan". Deccan Chronicle. India. Archived from the original on 22 October 2011. Retrieved 23 October 2011.
  48. ↑ "Singareni staff back to work too". IBNLive.com India. Retrieved 23 October 2011.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  49. ↑ "Singareni Collieries loses Rs 600-cr revenue due to strike". Business Line. Retrieved 23 October 2011.
  50. ↑ "Drop in power output at NTPC Ramagundam hits southern States". Business Line. Retrieved 23 October 2011.
  51. ↑ "Press Information Bureau English Releases". Pib.nic.in. Retrieved 13 January 2012.
  52. ↑ "AP loses INR 250 crore on power purchases – Report". SteelGuru. Archived from the original on 5 ఏప్రిల్ 2012. Retrieved 23 October 2011.
  53. ↑ "Long steel product market in India collapses without crutches". SteelGuru. Archived from the original on 5 ఏప్రిల్ 2012. Retrieved 23 October 2011.
  54. ↑ "Telangana stir hits Water Board revenue". The Hindu. Chennai, India. 20 October 2011. Retrieved 23 October 2011.
  55. ↑ Kumar, S. Nagesh (24 September 2011). "With train cancellations, life in Telangana comes to standstill". The Hindu. Chennai, India. Retrieved 23 October 2011.
  56. ↑ "Telangana strike: Assocham puts loss at Rs 10,000 cr". Business Line. Retrieved 23 October 2011.
  57. ↑ "Excise employees join Telangana strike". IBNLive.com India. Archived from the original on 7 October 2011. Retrieved 23 October 2011.
  58. ↑ "Telangana factory workers halt work". Retrieved 23 October 2011.
  59. ↑ "T stir: Discom hit hard". Deccan Chronicle. India. 22 October 2011. Archived from the original on 22 October 2011. Retrieved 13 January 2012.
  60. ↑ "Andhra Pradesh govt, TRS face SC anger over Telangana losses". Daily News and Analysis. 12 November 2011. Retrieved 13 January 2012.
  61. ↑ "Three AP Congress MLAs quit over Telangana issue, join TRS". India Today. Retrieved 31 October 2011.
  62. ↑ "Telangana stir forces CM into a safety cocoon – IBN South – IBN Andhra Pradesh". IBN Live. Archived from the original on 5 November 2011. Retrieved 13 January 2012.
  63. ↑ "T ministers main hurdle". The Times of India. India. 2 November 2011. Archived from the original on 26 December 2012.
  64. ↑ "Telangana: Congress MLA breaks eight-day-old fast". Daily News and Analysis. 9 November 2011. Retrieved 13 January 2012.
  65. ↑ "Pro-statehood Congress leaders rekindle Telangana fire, 97-year-old joins stir : Telangana Proponents News". India Today. 2 November 2011. Retrieved 13 January 2012.
  66. ↑ "I've never felt so unsafe: Shriya Saran". The Times of India. India. 7 November 2011. Archived from the original on 2 February 2014.
  67. ↑ DC Hyderabad (14 November 2011). "TRS activists bash up Vishalandhra founder". Deccan Chronicle. India. Archived from the original on 14 November 2011. Retrieved 13 January 2012.
  68. ↑ "No Maoists in T-movement, says DGP". Deccan Chronicle (11 November 2011). Archived from the original on 3 February 2016. Retrieved 10 November 2011.
  69. ↑ "Opposition questions timing of move to divide UP". The Times of India. India. 10 November 2011.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  70. ↑ "TRS accuses Congress of indulging in 'hypocrisy' on Telangana issue". The Times of India. India. 14 November 2011.
  71. ↑ "Consensus key to carving out new states". The Times of India. 8 December 2011. Retrieved 13 January 2012.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  72. ↑ "Gadkari flags off BJP's Telangana Yatra". Deccan Herald. 19 January 2012. Retrieved 30 January 2012.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=2011_చివరిలో_తెలంగాణ_నిరసనలు&oldid=4892737" నుండి వెలికితీశారు