ఇంటర్లింగ్
| ఇంటర్లింగ్వే | |
|---|---|
| ఆక్సిడెంటల్ | |
| Interlingue | |
 | |
| సృష్టించినవారు | ఎడ్గర్ డే వాల్ |
| Date | 1922 |
| Setting and usage | అంతర్జాతీయ సహాయక భాష |
| Purpose | నిర్మిత భాష ( ఇండో-యూరోపియన్ భాషలు ఆధారంగా ) |
తొలిరూపు | ఆఉలి
|
| లాటిన్ లిపి | |
| భాషా సంకేతాలు | |
| ISO 639-1 | ie |
| ISO 639-2 | ile |
| ISO 639-3 | ile |
ile | |
| Glottolog | inte1260 |
ఇంటర్లింగ్ ([interˈliŋɡwe] ⓘ; ISO 639 ie, ile), మొదటగా ఆక్సిడెంటల్ ([oktsidenˈtaːl] ⓘ)గా పిలువబడినది, 1922లో రూపొందించబడిన ఒక అంతర్జాతీయ సహాయక భాష, 1949లో పేరు మార్చబడింది. దీని సృష్టికర్త ఎడ్గర్ డే వాల్ గరిష్టమైన వ్యాకరణ నియమబద్ధత, సహజ స్వభావంను సాధించడానికి ప్రయత్నించాడు. దీని పదసంపద వివిధ భాషలలో ఇప్పటికే ఉన్న పదాలపై ఆధారపడింది, గుర్తింపబడిన ఉపసర్గలు, ప్రత్యయాలను ఉపయోగించే ఒక వ్యుత్పత్తి వ్యవస్థను కలిగి ఉంటుంది.
ఇంటర్లింగ్వేలోని అనేక వ్యుత్పన్న పదరూపాలు కొన్ని పడమటి యూరప్ భాషలకు సాధారణంగా కనిపించే రూపాలను ప్రతిబింబిస్తాయి, ముఖ్యంగా రోమాన్స్ భాషలు, అలాగే కొన్ని జర్మానిక్ పదసంపదను కలిగి ఉంటాయి. దీని పదాలలో చాలా భాగం డే వాల్ నియమం (de Wahl's rule) అనే నియమాల సమాహారాన్ని ఉపయోగించి ఏర్పడతాయి, ఇది ఆరు క్రియల ఇన్ఫినిటివ్లను మినహాయించి మిగతా అన్ని క్రియలను వ్యుత్పన్న పదాలుగా మారుస్తుంది, అందులో లాటిన్ ద్వి-మూల క్రియలు కూడా ఉంటాయి (ఉదాహరణకు vider "చూడుట", దాని వ్యుత్పన్న రూపం vision). ఫలితంగా, ఇది సహజసిద్ధంగా కనిపించే, నియమబద్ధమైన భాషగా మారి, కొన్ని పడమటి యూరప్ భాషలతో పరిచయం ఉన్న వ్యక్తులకు మొదటి చూపులోనే సులభంగా అర్థమవుతుంది. చదవడానికి సులభత, సరళీకృత వ్యాకరణం, అలాగే Cosmoglotta పత్రిక యొక్క నియమిత ప్రచురణతో, ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధంకు ముందు యూరప్లో ఆక్సిడెంటల్ ప్రజాదరణ పొందింది, అయితే అంతర్జాతీయ సహాయక భాషలను అణచివేయడానికి నాజీలు చేసిన ప్రయత్నాలు ఉన్నప్పటికీ.
ఆక్సిడెంటల్ యుద్ధాన్ని తట్టుకుని నిలిచింది, కానీ 1939 నుండి భాష సృష్టికర్తతో సమాజం సంబంధం కోల్పోయింది. బాల్టిక్ జర్మన్ నావికాదళ అధికారి, ఉపాధ్యాయుడైన డే వాల్, ఎస్టోనియాలోని తన టాలిన్ నివాసాన్ని Heim ins Reich కార్యక్రమం కింద జర్మనీకి వెళ్లడానికి నిరాకరించాడు, అతని ఇల్లు 1943లో జరిగిన టాలిన్పై గగనతల దాడులులో ధ్వంసమైన తరువాత కూడా, అతను ఒక మానసిక ఆసుపత్రిలో ఆశ్రయం పొందవలసి వచ్చింది. అతని మెయిల్లో చాలా భాగం అడ్డుకోబడినందున, 1948లో అతను భాషలో జరిగిన అభివృద్ధుల గురించి ఎక్కువగా తెలియకుండా మరణించాడు. తరువాతి సంవత్సరం Interlingue అనే పేరుకు మార్పు రెండు కారణాల వల్ల జరిగింది: (1) భాష యొక్క తటస్థతను సోవియట్ యూనియన్కు చూపించడానికి,, (2) అభివృద్ధిలో ఉన్న పోటీ సహజ భాషా ప్రాజెక్ట్ ఇంటర్లింగ్వా చుట్టూ ఉన్న సమాజంతో సంభవించే ఐక్యం లేదా దగ్గర సహకారం ఆశించడం. 1951లో ఆ ప్రాజెక్ట్ ఆవిర్భావంతో అనేక వినియోగదారులు కోల్పోయారు, దీని వల్ల ఇంటర్నెట్ యుగం ప్రారంభమయ్యే వరకు ఒక క్షీణత కాలం ప్రారంభమైంది.
చరిత్ర, కార్యకలాపాలు
[మార్చు]
ప్రారంభ దశ
[మార్చు]ఎడ్గర్ డే వాల్ 1922లో ఆక్సిడెంటల్ భాష సృష్టిని ప్రకటించాడు. ఇది Cosmoglotta పత్రిక యొక్క మొదటి సంచికలో ప్రకటించబడింది, ఇది టాలిన్, ఎస్టోనియాలో Kosmoglott అనే పేరుతో ప్రచురించబడింది.[1] ఆక్సిడెంటల్ అనేది Auli అనే పేరుతో (ఒక అంతర్జాతీయ సహాయక భాష) అనేక సంవత్సరాల వ్యక్తిగత ప్రయోగాల ఫలితంగా రూపొందించబడింది. డే వాల్ దీనిని 1906 నుండి 1921 వరకు ఉపయోగించాడు, తరువాత దీనికి ప్రోటో-ఆక్సిడెంటల్ అనే పేరు వచ్చింది.[2] డే వాల్ మొదట వోలాపుక్కు, తరువాత ఎస్పెరాంటోకు మద్దతుదారుడిగా ఉన్నాడు. అయితే 1894లో జరిగిన ఎస్పెరాంటో సంస్కరణ ఓటు విఫలమైన తరువాత అతను ఆక్సిడెంటల్ భాషను అభివృద్ధి చేయడం ప్రారంభించాడు.[3]
డే వాల్ ఇతర భాషా సృష్టికర్తలతో పత్రవ్యవహారం కొనసాగించాడు. వారిలో ఇటాలియన్ గణిత శాస్త్రవేత్త జ్యూసెప్పే పియానో ( Latino sine flexione సృష్టికర్త ) కూడా ఉన్నాడు, అతని ద్వారా అంతర్జాతీయ పదసంపద ఎంపికపై అతనికి మంచి అవగాహన ఏర్పడింది. అలాగే వాల్డెమార్ రోజెన్బెర్గర్ ( Idiom Neutral సృష్టికర్త )తో కూడా అతను సంబంధాలు కొనసాగించాడు.[4]
1922లో ప్రకటించిన సమయానికి ఆక్సిడెంటల్ భాష దాదాపు పూర్తిగా సిద్ధంగా ఉంది.[5][6] డే వాల్ మొదట ఈ భాషను కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత ప్రకటించాలని భావించాడు, కానీ లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ (LON) అంతర్జాతీయ భాష అంశంపై పరిశీలన ప్రారంభించిందని తెలుసుకున్న తరువాత, దాని విడుదలను వేగవంతం చేయాలని నిర్ణయించాడు.[7][8] ఆక్సిడెంటల్లో ప్రచురించబడిన తొలి తెలిసిన రచన జాకబ్ లింజ్బాచ్ రచించిన Transcendent Algebra అనే పుస్తకము, ఇది Kosmoglott ప్రారంభానికి కొద్దికాలం ముందే వెలువడింది.[9]
ఆక్సిడెంటల్ భాష తన చదవడానికి సులభత కారణంగా అనుచరులను సంపాదించడం ప్రారంభించింది, ఇది పూర్తిస్థాయి వ్యాకరణ పుస్తకాలు, నిఘంటువులు లేకపోయినా సాధ్యమైంది.[10] రెండు సంవత్సరాల తరువాత, 1924లో డే వాల్ తాను సుమారు 30 మందితో "మంచి ఆక్సిడెంటల్"లో పత్రవ్యవహారం కొనసాగిస్తున్నానని రాశాడు, ఇది నేర్చుకునే సాధనాలు లేకపోయినా సాధ్యమైంది.[11] ఇతర భాషల వినియోగదారులు కూడా ఆక్సిడెంటల్ వైపు ఆకర్షితులయ్యారు.[12] మొదటి నిఘంటువు Radicarium Directiv (ఆక్సిడెంటల్ మూలపదాలు, వాటి ఎనిమిది భాషల సమానార్థక పదాల సమాహారం) తదుపరి సంవత్సరంలో ప్రచురించబడింది.[13]
Kosmoglott పత్రిక ప్రధానంగా ఆక్సిడెంటల్లో రాయబడినప్పటికీ, ఇతర ప్రణాళికాబద్ధ భాషల కోసం కూడా ఒక వేదికగా పనిచేసింది. 1927లో ఇది ఇతర భాషల బదులు ఆక్సిడెంటల్ను అధికారికంగా ప్రోత్సహించడం ప్రారంభించినప్పుడు, దాని పేరు Cosmoglottaగా మార్చబడింది. అదే సంవత్సరం జనవరిలో పత్రిక సంపాదక, పరిపాలనా కార్యాలయం మౌర్ (ప్రస్తుతం లీసింగ్లో భాగం) అనే వియన్నా ప్రాంతానికి మార్చబడింది.[14][15] ఈ కాలంలో ఆక్సిడెంటల్కు వచ్చిన ప్రారంభ విజయాలలో చాలా భాగం ఆ కార్యాలయపు కేంద్ర స్థానానికి, అలాగే ఆస్ట్రియాకు చెందిన ఎంగెల్బర్ట్ పిగాల్ చేసిన కృషికి చెందింది. అతని వ్యాసం Li Ovre de Edgar de Wahl (ఎడ్గర్ డే వాల్ యొక్క కృషి) ఇడో వినియోగదారులలో ఆక్సిడెంటల్పై ఆసక్తిని కలిగించింది.[15] ఫ్రాన్స్లో వినియోగం 1928లో ప్రారంభమైంది,, తదుపరి దశాబ్దం ప్రారంభానికి ఆక్సిడెంటల్ సమాజం జర్మనీ, ఆస్ట్రియా, స్వీడన్, చెకోస్లోవేకియా, స్విట్జర్లాండ్లో స్థాపించబడింది.[16]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ "Kosmoglott, 1922, p. 1". Archived from the original on 26 June 2021. Retrieved 24 July 2021.
- ↑ "Cosmoglotta B, 1945, p. 8". anno.onb.ac.at. Archived from the original on 15 April 2021. Retrieved 18 December 2018.
- ↑ "Cosmoglotta A, 1946, p. 18". Archived from the original on 13 April 2021. Retrieved 20 December 2020.
- ↑ "Cosmoglotta A, 1946, p. 18". Archived from the original on 15 April 2021. Retrieved 30 January 2019.
- ↑ "Kosmoglott, 1925, p.40". Archived from the original on 15 April 2021. Retrieved 19 February 2019.
Translation: "I found the most precise sense of "-atu" for example no earlier than 1924 ... maybe with time I will also find the precise sense of "-il, -esc, -itudo", etc."
- ↑ "Cosmoglotta B, 1947, p. 15". anno.onb.ac.at. Archived from the original on 15 April 2021. Retrieved 28 December 2018.
- ↑ "Cosmoglotta A, 1946, p. 27". Archived from the original on 15 April 2021. Retrieved 6 January 2019.
- ↑ "Kosmoglott 001, 1922, p. 4". Archived from the original on 15 April 2021. Retrieved 2 August 2020.
- ↑ "Transcendental Algebra". Archived from the original on 22 August 2019. Retrieved 30 November 2019.
- ↑ "Kosmoglott, 1925, p.7". anno.onb.ac.at. Archived from the original on 13 April 2021. Retrieved 28 December 2018.
- ↑ "Kosmoglott, 1924, p. 14". Archived from the original on 15 April 2021. Retrieved 7 February 2019.
Translation: "He asserts that Occidental, despite being easily readable, is very difficult to write and that one could hardly find 10 people in the world able to write it without errors. Well, with me alone there is already three times that number corresponding in good Occidental."
- ↑ ""Kosmoglot" – la unua interlingvistika societo en Ruslando" (PDF). Archived (PDF) from the original on 22 September 2020. Retrieved 11 August 2020.
- ↑ Wahl, E. de (1925). Radicarium directiv del lingue international (Occidental) in 8 lingues. Tallinn. OCLC 185538723.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link) - ↑ "Cosmoglotta, 1927, p. 1". Archived from the original on 13 April 2021. Retrieved 15 December 2020.
- ↑ 15.0 15.1 "Cosmoglotta A, 1947, p. 17". Archived from the original on 14 February 2021. Retrieved 18 January 2019.
- ↑ "Helvetia, January 1930". Archived from the original on 15 April 2021. Retrieved 4 September 2020.
...Occ. esset unesimli propagat per Germanes, Austrianes, Svedes, Tchecoslovacos e solmen ante du annus ha penetrat in Francia.