Jump to content

కైలాస దేవాలయం (ఎల్లోరా)

వికీపీడియా నుండి
కైలాస దేవాలయం లేదా కన్నడేశ్వర దేవాలయం
కైలాస దేవాలయ వైమానిక దృశ్యం
మతం
అనుబంధంHinduism
జిల్లాఛత్రపతి సంభాజీనగర్
దేవుడుశివుడు
స్థానం
ప్రదేశంఎల్లోరా గుహలు
రాష్ట్రంమహారాష్ట్ర
దేశంభారతదేశం
కైలాస దేవాలయం (ఎల్లోరా) is located in Maharashtra
కైలాస దేవాలయం (ఎల్లోరా)
Shown within Maharashtra
భౌగోళిక నిర్దేశాంకాలు20°01′26″N 75°10′45″E / 20.02389°N 75.17917°E / 20.02389; 75.17917
నిర్మాణ శైలి
సృష్టికర్తకృష్ణ I (క్రీ.శ. 756–773), రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం
పూర్తయిందిక్రీ.శ. 8వ శతాబ్దం
గరిష్ట ఎత్తు32.6 మీటర్లు (107 అడుగులు)
దేవాలయ స్థల ప్రణాళిక

కైలాస దేవాలయం ( కైలాసనాథ దేవాలయం లేదా కన్నడేశ్వర దేవాలయం) భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం, ఛత్రపతి సంభాజీనగర్ జిల్లాలోని ఎల్లోరా గుహలలో ఉన్న దేవాలయం. ఇది శిలలను తొలిచి నిర్మించిన హిందూ దేవాలయాలలో అతిపెద్దది. కొండ శిలను తొలిచి నిర్మించిన ఈ ఏకశిలా దేవాలయం, దాని అపార పరిమాణం, అద్భుత వాస్తుశిల్పం, శిల్పకళా వైభవం కారణంగా ప్రపంచంలోని అత్యంత విశిష్ట గుహాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.[1] దీనిని  కైలాసం అని కూడా అంటారు.[2] [3] దీనిని "భారతీయ శిలలను తొలిచిన వాస్తుశిల్ప కళా వికాసానికి పరాకాష్ట" గా అభివర్ణించారు.[4] దేవాలయంలోని గర్భగృహంపై ఉన్న ప్రధాన నిర్మాణం క్రింది ప్రాంగణ స్థాయి నుండి 32.6 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది.[5] దేవాలయం వెనుక భాగం నుండి ముందు భాగం వరకు శిలా ఉపరితలం క్రమంగా దిగువకు వాలుతూ ఉన్నప్పటికీ, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ దేవాలయం మొత్తం ఒకే భారీ శిలను పై నుండి క్రిందికి తొలిచి నిర్మించారు.[6] కైలాస దేవాలయం (గుహ సంఖ్య 16) ఎల్లోరా గుహల సముదాయంలో ఉన్న మొత్తం 34 హిందూ, బౌద్ధ, జైన గుహాలయాలు, విహారాలలో అతి పెద్దది. ఈ గుహల సముదాయం సుమారు 2 కిలోమీటర్ల పొడవునా విస్తరించిన బసాల్ట్ శిలా కొండల వెంట నిర్మించబడింది.[7] ఈ దేవాలయ తవ్వకాలు, నిర్మాణం ప్రధానంగా 8వ శతాబ్దానికి చెందిన రాష్ట్రకూట రాజు కృష్ణ I (పాలన కాలం సుమారు క్రీ.శ. 756–773) కాలంలో జరిగినట్లు భావిస్తారు. అయితే కొన్ని నిర్మాణ భాగాలు తరువాతి కాలంలో పూర్తయ్యాయి. దేవాలయ వాస్తుశిల్పంలో పల్లవ, చాళుక్య శైలుల ప్రభావం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ ఆలయంలో అనేక భారీ ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు, స్వతంత్ర శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇవి దేవాలయ నిర్మాణ మహత్తుకు సమానమైన కళాత్మక విలువను కలిగి ఉన్నాయి. ఒకప్పుడు ఆలయం అంతటా చిత్రలేఖనాలతో అలంకరించబడి ఉండేది. ప్రస్తుతం వాటి ఆనవాళ్లు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి.[8]

ఈ ఆలయం 276 అడుగుల పొడవు, 154 అడుగుల వెడల్పు ఉంటుంది. ఇది కొండపై నుండి మొదలుకొని నిలువుగా నీడను కలిగి ఉంటుంది. ఈ ఏకశిలా ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి దాదాపు 400,000 టన్నుల శిలలను వందల సంవత్సరాలుగా త్రవ్వించారని అంచనా. ఆలయ గోడలపై లభించిన ఉలి జాడల ఆధారంగా మూడు రకాల ఉలిలను ఉపయోగించారని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు. ఆలయ నిర్మాణం 46.92 మీటర్ల వెడల్పుతో పిరమిడ్ రూపంలో మూడు అంతస్తులు కలిగి ఉంది. ఎల్లోరా గుహలుగా పిలువబడే 34 గుహ దేవాలయాలలో కైలాస దేవాలయం ఒకటి. ఇది 16వ గుహ.[9] దీనిని 8వ శతాబ్దానికి చెందిన రాష్ట్రకూట రాజు కృష్ణ రాజా I (సా.శ. 757-783) నిర్మించాడు. ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద కాంటిలివర్డ్ రాక్ సీలింగ్‌ను కలిగి ఉంది.

చరిత్ర

[మార్చు]

కైలాస దేవాలయంలో దీనిని నిర్మించిన రాజు పేరు స్పష్టంగా పేర్కొనే శాసనం లభించనప్పటికీ, దీనిని రాష్ట్రకూట పాలకుడు నిర్మించాడనే విషయంలో ఎటువంటి సందేహం లేదు.[10] ఈ దేవాలయ నిర్మాణాన్ని సాధారణంగా రాష్ట్రకూట రాజు కృష్ణ I (పాలన కాలం క్రీ.శ. 756–773)కు ఆపాదిస్తారు. దీనికి ప్రధాన ఆధారంగా "కృష్ణరాజు" ను కైలాసనాథ దేవాలయ నిర్మాణకర్తగా పేర్కొన్న రెండు శాసనాలు ఉన్నాయి.[10][11]

  • వడోదర తామ్రశాసనం (సుమారు క్రీ.శ. 812–813), ఇది గుజరాత్ రాష్ట్రకూట శాఖకు చెందిన కర్కరాజ II కాలానికి చెందింది. ఈ శాసనంలో ప్రస్తుత గుజరాత్‌లోని ఒక గ్రామ దానాన్ని నమోదు చేస్తూ, కృష్ణరాజును కైలాసనాథ దేవాలయ పోషకుడిగా పేర్కొంది. అలాగే ఎలాపుర (ప్రస్తుత ఎల్లోరా)లోని శివాలయాన్ని కూడా ప్రస్తావించింది. దేవతలు, శిల్పి సైతం ఆశ్చర్యపోయేంత అద్భుతమైన ఆలయాన్ని రాజు నిర్మించాడని ఈ శాసనం పేర్కొంటుంది.[11] చాలా మంది పరిశోధకులు దీనిని ఎల్లోరాలోని కైలాసనాథ శివాలయానికే సంబంధించినదిగా భావిస్తున్నారు.[12]
  • గుబ్బి ప్రాంతంలోని కడబ హోబళిలో లభించిన ఒక ప్రాచీన కన్నడ శాసనం కూడా కృష్ణరాజునే ఈ ఆలయ నిర్మాణకర్తగా సూచిస్తుంది.

అయితే కైలాస దేవాలయాన్ని కృష్ణ I నిర్మించాడనే విషయం పూర్తిగా నిర్ధారితమైందని చెప్పలేము. ఎందుకంటే ఈ శాసనాలు నేరుగా ఆలయంతో అనుసంధానించబడలేదు. అలాగే అవి కృష్ణరాజు పాలన కాలానికి చెందినవని స్పష్టంగా నిర్ధారించవు.[11] అదనంగా, కృష్ణ రాజు వారసులు జారీ చేసిన భూదాన శాసనాలలో కైలాస దేవాలయం గురించి ఎటువంటి ప్రస్తావన లేదు.[12] కైలాస దేవాలయంలో విభిన్న వాస్తు, శిల్ప శైలులు కనిపిస్తాయి. దీని విస్తారమైన పరిమాణంతో కలిపి చూసినప్పుడు, ఈ ఆలయ నిర్మాణం అనేకమంది రాజుల పాలన కాలాల్లో కొనసాగి ఉండవచ్చని కొందరు పండితులు భావిస్తున్నారు.[13][14] దేవాలయంలోని కొన్ని ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు పక్కనే ఉన్న దశావతార గుహ (గుహ 15)లో కనిపించే శైలిని పోలి ఉంటాయి. ఆ గుహలో కృష్ణ I రాజు పూర్వీకుడు, మేనమామ అయిన దంతిదుర్గుడు (సుమారు క్రీ.శ. 735–756)కు సంబంధించిన శాసనం ఉంది.[15] ఈ ఆధారాలపై కళా చరిత్రకారుడు హెర్మన్ గోట్జ్ (1952) కైలాస దేవాలయ నిర్మాణం దంతిదుర్గుని కాలంలో ప్రారంభమైందని ప్రతిపాదించాడు. తరువాత కృష్ణ I ఆలయపు మొదటి సంపూర్ణ రూపాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. ఆ ప్రారంభ రూపం ప్రస్తుతం కనిపిస్తున్న ఆలయం కంటే చాలా చిన్నదిగా ఉండి ఉండవచ్చని ఆయన అభిప్రాయపడ్డాడు.[16] గోట్జ్ అభిప్రాయం ప్రకారం, దంతిదుర్గుని మరణం తరువాత కృష్ణ I అతని కుమారులను పక్కనపెట్టి సింహాసనం అధిష్ఠించాడు. అందువల్ల దంతిదుర్గుని పాత్రను ఉద్దేశపూర్వకంగా చరిత్రలో తగ్గించి ఉండవచ్చని ఆయన భావించాడు.[17] శిల్ప శైలుల విశ్లేషణ ఆధారంగా గోట్జ్, తరువాతి రాష్ట్రకూట రాజులు కూడా ఈ దేవాలయాన్ని విస్తరించారని సూచించాడు. వీరిలో ధ్రువ ధారావర్షుడు, గోవిందుడు III, అమోఘవర్షుడు, కృష్ణ III ఉన్నారు. అంతేకాక, 11వ శతాబ్దపు పరమార రాజు భోజుడు దక్కన్‌పై దండయాత్ర చేసిన సమయంలో ఆలయపు దిగువ పీఠభాగంలో ఏనుగు–సింహాల అలంకార వరుసను నిర్మించి ఉండవచ్చని, తరువాత అహల్యాబాయి హోల్కర్ ఆలయంలో చివరి చిత్రలేఖన పొరను వేయించినట్లు ఆయన పేర్కొన్నాడు.[18]

ఎం. కె. ధవళికర్ (1982) ఆలయ వాస్తుశిల్పాన్ని విశ్లేషించి, ప్రధాన నిర్మాణ భాగం కృష్ణ I పాలనలోనే పూర్తయిందని నిర్ధారించాడు. అయితే గోట్జ్ అభిప్రాయంతో ఏకీభవిస్తూ, కొన్ని ఇతర భాగాలు తరువాతి పాలకుల కాలంలో నిర్మించబడ్డాయని పేర్కొన్నాడు.

ధవళికర్ అభిప్రాయం ప్రకారం కృష్ణుడు I కాలంలో పూర్తయిన నిర్మాణాలు:

  • ప్రధాన గర్భగృహం
  • ప్రధాన ప్రవేశద్వారం
  • నంది మండపం
  • దిగువ అంతస్తు
  • ఏనుగు–సింహాల అలంకార వరుస
  • ప్రాంగణంలోని ఏనుగు శిల్పాలు
  • విజయ స్తంభాలు[19]

అయితే ఆలయంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన రావణానుగ్రహం శిల్పం — రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని కంపింపజేస్తున్న దృశ్యం — ప్రధాన నిర్మాణం తరువాత చెక్కబడినట్లు ధవళికర్ అభిప్రాయపడ్డాడు. ఈ శిల్పం భారతీయ కళా చరిత్రలో అత్యుత్తమ కళాఖండాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ శిల్పం కారణంగానే ఆలయానికి "కైలాస" అనే పేరు వచ్చినట్లు భావించబడుతుంది.[20] లంకేశ్వర గుహలోని తాండవం శిల్పంతో పోలికల ఆధారంగా ఈ శిల్పం ప్రధాన ఆలయ నిర్మాణం పూర్తయిన 30–40 సంవత్సరాల తరువాత చెక్కబడిందని ధవళికర్ ప్రతిపాదించాడు.[20] గోట్జ్ అయితే ఈ శిల్పాన్ని కృష్ణ III కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొన్నాడు.[18] గోట్జ్ మాదిరిగానే ధవళికర్ కూడా ఆలయ సముదాయంలోని కొన్ని ఇతర నిర్మాణాలను తరువాతి పాలకులకు ఆపాదించాడు. వాటిలో లంకేశ్వర గుహ, నదీదేవతల ఆలయం ముఖ్యమైనవి. ఇవి బహుశా గోవిందుడు III కాలంలో నిర్మించబడి ఉండవచ్చని ఆయన భావించాడు.[21] అలాగే దంతిదుర్గుని కాలంలో ప్రారంభమైన దశావతార గుహ తవ్వకాలు కృష్ణ I పాలనలో పూర్తయ్యాయని ధవళికర్ ప్రతిపాదించాడు. అందువల్ల దశావతార గుహ, కైలాస దేవాలయంలోని శిల్పాలలో కనిపించే సారూప్యతలను సులభంగా వివరించవచ్చని ఆయన అభిప్రాయపడ్డాడు.[22]

చాళుక్య–పల్లవ ప్రభావం

[మార్చు]

ధవళికర్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ ఏకశిలా దేవాలయంలోని ఏ ప్రధాన భాగమూ తరువాత కాలంలో చేర్చబడినట్లు కనిపించదు. వాస్తు ఆధారాలు మొత్తం దేవాలయం ప్రారంభం నుంచే సమగ్ర ప్రణాళికతో నిర్మించబడిందని సూచిస్తున్నాయి.[23] ప్రధాన గర్భగృహం పట్టడకల్ లోని విరూపాక్ష దేవాలయాన్ని చాలా దగ్గరగా పోలి ఉంటుంది, అయితే ఇది పరిమాణంలో మరింత పెద్దది. విరూపాక్ష దేవాలయం కూడా కాంచీపురంలోని కైలాసనాథ దేవాలయానికి ప్రతిరూపంగా నిర్మించబడింది.[14] కాంచీలోని కైలాసనాథ దేవాలయాన్ని నిర్మించిన పల్లవులపై సాధించిన విజయానికి గుర్తుగా బాదామి చాళుక్యులు పట్టదకల్ విరూపాక్ష దేవాలయాన్ని నిర్మించారు. విరూపాక్ష దేవాలయ శాసనాల ప్రకారం, పల్లవులను ఓడించిన అనంతరం చాళుక్యులు పల్లవ శిల్పులను పట్టదకల్‌కు తీసుకువచ్చారు.

ధవళికర్ అభిప్రాయం ప్రకారం, చాళుక్యులను ఓడించిన తరువాత రాష్ట్రకూట రాజు కృష్ణ I వారి ప్రాంతంలోని విరూపాక్ష దేవాలయాన్ని చూసి ఆకర్షితుడయ్యాడు. ఫలితంగా, విరూపాక్ష దేవాలయానికి చెందిన శిల్పులు, వాస్తుశిల్పులను (వారిలో కొంతమంది పల్లవ కళాకారులు కూడా ఉన్నారు) తన రాజ్యంలోకి ఆహ్వానించి, ఎల్లోరాలోని కైలాస దేవాలయ నిర్మాణంలో నియమించాడు.[24] విరూపాక్ష దేవాలయ వాస్తుశిల్పులు ఎల్లోరా కైలాస దేవాలయ నిర్మాణంలో పాల్గొన్నారని భావిస్తే, ఒకే రాజు పాలనలో ఇంత భారీ దేవాలయ నిర్మాణం పూర్తవడం అసాధ్యమని చెప్పలేము. ఎందుకంటే వారికి ఇప్పటికే నమూనా, నిర్మాణ రూపరేఖలు సిద్ధంగా ఉన్నాయి. దాంతో కొత్త దేవాలయ రూపకల్పనకు అవసరమైన శ్రమ గణనీయంగా తగ్గిపోయి ఉంటుంది. అంతేకాక, ఇంతటి పరిమాణంలో ఉన్న కొత్త దేవాలయాన్ని నిర్మించేందుకు భారీ రాళ్లను తవ్వి, తరలించి, అమర్చడం కంటే ఒకే రాతి కొండను చెక్కి దేవాలయంగా మలచడం తక్కువ శ్రమతో కూడుకున్న పని కావచ్చని ధవళికర్ సూచించాడు. ఒక వ్యక్తి రోజుకు సుమారు నాలుగు ఘన అడుగుల రాయిని తొలగించగలడని లెక్కించి, 250 మంది కార్మికులు ఉంటే ఎల్లోరా కైలాస దేవాలయాన్ని సుమారు ఐదున్నర సంవత్సరాలలో నిర్మించగలరని ఆయన అంచనా వేశాడు.[23] దేవాలయంలో రాష్ట్రకూట శైలికి భిన్నమైన కళా లక్షణాలు కనిపించడం, చాళుక్య, పల్లవ కళాకారుల భాగస్వామ్యంతోనే సాధ్యమైందని ఆయన అభిప్రాయపడ్డాడు.[25]

నిర్మాణ విధానం

[మార్చు]
పైభాగం నుండి కనిపించే ప్రాంగణంలోని ఒక వైపు

కైలాస దేవాలయం నిలువు తవ్వకం విధానంలో నిర్మించబడినందుకు విశేష ప్రసిద్ధి చెందింది. శిల్పులు ముందుగా రాతికొండ పైభాగాన్ని చెక్కడం ప్రారంభించి, క్రమంగా క్రిందికి తవ్వుకుంటూ దేవాలయాన్ని రూపొందించారు. సంప్రదాయ వాస్తు నియమాలను కచ్చితంగా అనుసరించిన ఈ విధానం, ముందుభాగం నుంచి తవ్వడం ద్వారా సాధ్యం కాదని భావించబడుతుంది.[26] మధ్యయుగ మరాఠీ సంప్రదాయంలో కైలాస దేవాలయ నిర్మాణానికి సంబంధించిన ఒక ప్రసిద్ధ గాథ ఉంది. ఈ గాథను ప్రస్తావించిన ప్రాచీన లభ్యగ్రంథం కృష్ణ యాజ్ఞవల్కి రచించిన కథా-కల్పతరు (సుమారు క్రీ.శ. 1470–1535).[27] ఆ గాథ ప్రకారం, స్థానిక రాజు తీవ్రమైన వ్యాధితో బాధపడుతున్నాడు. ఆయన రాణి ఎలాపురంలోని ఘృష్ణేశ్వరుడు (శివుడు)ను ప్రార్థించి, తన భర్త ఆరోగ్యవంతుడైతే ఒక దేవాలయం నిర్మిస్తానని మొక్కుకుంది. అంతేకాక, ఆ దేవాలయ శిఖరం దర్శనం అయ్యే వరకు ఉపవాసం ఉంటానని ప్రతిజ్ఞ చేసింది.

రాజు వ్యాధి నయమైన తరువాత, వెంటనే దేవాలయ నిర్మాణం ప్రారంభించమని ఆమె కోరింది. అయితే శిల్పులు, శిఖరంతో కూడిన సంపూర్ణ దేవాలయ నిర్మాణానికి అనేక నెలలు పడుతుందని చెప్పారు. అప్పుడు కోకాస అనే వాస్తుశిల్పి, ఒక వారంలోనే రాణి దేవాలయ శిఖరాన్ని చూడగలదని హామీ ఇచ్చాడు. అతడు రాతికొండ పైభాగం నుంచే దేవాలయాన్ని చెక్కడం ప్రారంభించాడు. ఒక వారంలోనే శిఖర నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేయడంతో రాణి తన ఉపవాసాన్ని విరమించగలిగింది. ఆ దేవాలయానికి రాణి పేరు మీద మాణికేశ్వర అనే పేరు పెట్టినట్లు గాథ చెబుతుంది.[28]

ధవళికర్ అభిప్రాయం ప్రకారం, కోకాస నిజంగానే కైలాస దేవాలయ ప్రధాన వాస్తుశిల్పి అయి ఉండవచ్చు. మొదట ఈ దేవాలయాన్ని మాణికేశ్వర అని పిలిచేవారేమో అని ఆయన భావించాడు. మధ్య భారతదేశంలో 11వ నుండి 13వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన అనేక శాసనాలలో కోకాస వంశానికి చెందిన ప్రముఖ వాస్తుశిల్పుల ప్రస్తావనలు కనిపిస్తాయి.[29]

దేవాలయం వెనుకనున్న శిలా భాగం నుండి కనిపించే కైలాస దేవాలయ దృశ్యం

సుల్తానుల, మొఘల్ కాలపు పరిచయాలు

[మార్చు]

అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ సైన్యాలు సమీపంలోని దేవగిరిలోని యాదవుల దేవాలయాన్ని ధ్వంసం చేసి, దానిని మసీదుగా మార్చాయి. అయితే ఎల్లోరాలోని కైలాస దేవాలయాన్ని అవి ఎప్పుడూ దెబ్బతీయలేదు. బదులుగా, అది వారి సైనికులకు దర్శనీయ స్థలంగా మారింది. అనంతరం సూఫీ సంప్రదాయాలకు చెందిన వర్గాలు ఎల్లోరా గుహలలో తమ శిబిరాలను ఏర్పాటు చేశాయి. ఈ ప్రాంతం తరువాత రౌజా అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది.

బీజాపూర్‌కు చెందిన చరిత్రకారుడు రఫీ అల్-దీన్ షిరాజీ తన తద్కిరత్ అల్ ములూక్ గ్రంథంలో కైలాసనాథ దేవాలయాన్ని ప్రాచీన కాలపు "అద్భుతం, అరుదైన నిర్మాణం" గా వర్ణించాడు. ఆయన దానిని పెర్సెపోలిస్, నక్ష్-ఎ రుస్తమ్ వంటి ప్రసిద్ధ కట్టడాలతో పోల్చాడు.

అదే సమయంలో, విజయనగరాన్ని తళ్ళికోట యుద్ధం అనంతరం ధ్వంసం చేసిన తన పరిరక్షకుల చర్యలను క్షమించాలని దేవుణ్ణి ప్రార్థిస్తూ, ఇలాంటి దేవాలయ నిర్మాణ కళను ప్రజలు మరచిపోయారని విచారం వ్యక్తం చేశాడు.

మొఘల్ కాలంలో ఔరంగజేబు ఈ దేవాలయాన్ని సందర్శించడం ఇష్టపడేవాడని కొన్ని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. భారతదేశంలోని అనేక దేవాలయాలను ధ్వంసం చేసినందుకు పేరుగాంచిన ఔరంగజేబు, కైలాసనాథ దేవాలయాన్ని మాత్రం "విహరించడానికి అద్భుతమైన ప్రదేశం"గా అభివర్ణించాడు. తన స్మృతులలో ఈ దేవాలయాన్ని "అవిశ్వాసుల ఆరాధనా స్థలం"గా పేర్కొన్నప్పటికీ, దాని శిల్పకళను ప్రశంసించాడు.

అతని వర్ణన ప్రకారం, ఈ దేవాలయాలు "పరమ సృష్టికర్త (అల్లాహ్) కళాకౌశల్యానికి చెందిన అద్భుతాలలో ఒకటి; ఇవి కన్నులను మంత్రముగ్ధులను చేస్తాయి. స్వయంగా చూడకపోతే, ఎలాంటి వర్ణన కూడా వాటి మహిమను సరిగా వ్యక్తపరచలేను" అని పేర్కొన్నాడు.[30][31]

వాస్తుశిల్పం

[మార్చు]

కైలాస దేవాలయ వాస్తుశిల్పం, అంతకుముందు దక్కన్ పీఠభూమి ప్రాంతంలో ప్రాచుర్యంలో ఉన్న శైలికి భిన్నంగా ఉంటుంది. పైగా చెప్పినట్లుగా, ఇది పట్టడకల్ లోని విరూపాక్ష దేవాలయం, కాంచీపురంలోని కైలాసనాథ దేవాలయంలను ఆదర్శంగా తీసుకుని నిర్మించబడినట్లు కనిపించినప్పటికీ, వాటికి ఇది యథాతథ ప్రతిరూపం కాదు.[32] ఈ దేవాలయ వాస్తుశిల్పంలో కనిపించే దక్షిణ భారతీయ ప్రభావాలకు కారణం, నిర్మాణ ప్రక్రియలో చాళుక్య, పల్లవ కళాకారుల భాగస్వామ్యమేనని భావిస్తారు.[33] దేవాలయ నిర్మాణంలో స్థానిక దక్కన్ ప్రాంత కళాకారులు కూడా పాల్గొన్నప్పటికీ, వారి పాత్ర ద్వితీయస్థాయిలోనే ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.[34]

దేవాలయ ప్రాంగణ ప్రవేశద్వారం వద్ద తక్కువ ఎత్తు గల గోపురం ఉంటుంది.[1] ప్రవేశద్వారానికి ఎడమవైపున ఉన్న దేవతా మూర్తులలో ఎక్కువ భాగం శైవ సంప్రదాయానికి చెందినవి కాగా, కుడివైపున ఉన్నవి వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందినవి. రెండు అంతస్తుల ప్రవేశద్వారం గుండా వెళితే, U-ఆకారంలో నిర్మించబడిన ఒక విశాలమైన ప్రాంగణం కనిపిస్తుంది. ఈ ప్రాంగణం పునాది వద్ద 82 మీటర్లు × 46 మీటర్ల పరిమాణంలో ఉంటుంది.[1] ప్రాంగణం చుట్టూ మూడు అంతస్తుల ఎత్తుతో స్తంభాల వరుసలతో కూడిన మండప మార్గాలు (ఆర్కేడ్లు) నిర్మించబడ్డాయి. వీటిలో భారీ శిల్పఫలకాలు, వివిధ దేవతల విస్తారమైన విగ్రహాలతో కూడిన గవాక్షాలు ఉన్నాయి. ఒకప్పుడు ఈ గ్యాలరీలను కేంద్ర దేవాలయ నిర్మాణాలతో అనుసంధానించే రాతి వంతెనలు ఉండేవి. అయితే అవి ప్రస్తుతం శిథిలమైపోయాయి.

ఇక్కడ కనిపించే ప్రసిద్ధ శిల్పాలలో తపస్సు చేస్తున్న శివుడు, నాట్యమాడుతున్న శివుడు, రావణుడు గురించి పార్వతి హెచ్చరిస్తున్న దృశ్యం, అలాగే నదీదేవతల శిల్పాలు ముఖ్యమైనవి.[35] ప్రాంగణం మధ్యభాగంలో శివుడుకు అంకితమైన ప్రధాన ఆలయం, అలాగే ఆయన వాహనమైన నంది విగ్రహం ఉన్నాయి. లింగం ప్రతిష్ఠించబడిన ప్రధాన గర్భగృహం, 16 స్తంభాలపై ఆధారపడిన సమతల పైకప్పుగల మండపం, ద్రావిడ శైలికి చెందిన శిఖరంను కలిగి ఉంది.[1]

స్తంభాలు, కిటికీలు, అంతర్గత, బాహ్య గదులు, సభామండపాలు, మధ్యలో ఉన్న విశాలమైన రాతి లింగంతో కూడిన ఈ ఆలయం పూర్తిగా ఒకే శిలలో చెక్కబడింది. గోడలపై గవాక్షాలు, అలంకార మలచులు, కిటికీలు, దేవతా మూర్తులు, మైథున శిల్పాలు (స్త్రీ–పురుష జంటల శృంగార రూపాలు), ఇతర అనేక శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. శైవ దేవాలయాల సంప్రదాయం ప్రకారం, ప్రధాన ఆలయం ముందు ఉన్న మండపంలో నంది ఆసీనుడై ఉంటాడు. నంది మండపం, ప్రధాన శివాలయం రెండూ సుమారు ఏడు మీటర్ల ఎత్తు కలిగి, రెండు అంతస్తులుగా నిర్మించబడ్డాయి. నంది మండపం దిగువ అంతస్తులు ఘనమైన నిర్మాణాలుగా ఉండి, వాటిపై అద్భుతమైన అలంకార శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. దేవాలయపు పునాది భాగాన్ని ఏనుగులు మొత్తం నిర్మాణాన్ని మోస్తున్నట్లుగా చెక్కడం ప్రత్యేక ఆకర్షణ. ఒక రాతి వంతెన నంది మండపాన్ని ప్రధాన ఆలయ ముఖమండపంతో కలుపుతుంది. ఆలయ మండప పునాది భాగంలో మహాభారతం, రామాయణం కథాంశాలకు సంబంధించిన దృశ్యాలు శిల్పరూపంలో చెక్కబడ్డాయి.[36]

దేవాలయ ప్రాంగణంలో ప్రధాన ఆలయానికి వేరుగా ఐదు ఉపాలయాలు ఉన్నాయి. వీటిలో మూడు గంగా, యమునా, సరస్వతి నదీదేవతలకు అంకితం చేయబడ్డాయి.[1] ప్రాంగణంలో రెండు ధ్వజస్తంభాలు (జెండా స్తంభాలు) ఉన్నాయి. ఇక్కడి ముఖ్యమైన శిల్పాలలో రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నిస్తున్న దృశ్యం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది.[1]

ఈ ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద రెండు అంతస్తుల గోపురం ఉంది. ప్రవేశ ద్వారం వైపున శైవులు, వైష్ణవులు పూజించే దేవతల శిల్పాలు ఉన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారం నుండి రెండు అంతర్గత ప్రాంగణాలు కనిపిస్తాయి, ప్రతి ఒక్కటి నిలువు ఆర్కేడ్‌తో సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. ఉత్తరం, దక్షిణ ప్రాంగణంలోని రాళ్ళ మీద పెద్ద ఏనుగు చెక్కబడింది. రాష్ట్రకూట రాజులు తమ ఏనుగు దళంతో అనేక యుద్ధాల్లో గెలిచి, ఏనుగులను తమకు ఇష్టమైన జంతువులలో ఒకటిగా మార్చుకున్నారు. ఆలయంలో ఏనుగు శిల్పాలు ఉండటం రాష్ట్రకూట రాజుల బలాన్ని, శ్రేయస్సును సూచిస్తుంది. కైలాస ప్రధాన ఆలయంలో లోపల గోడపైన కమలంపై కూర్చున్న గజలక్ష్మి ప్రతిమ ఉంటుంది. ఆ ప్రతిమ వెనుక నాలుగు ఏనుగులు ఉన్నాయి. రెండు పెద్ద ఏనుగులలో ప్రతి ఒక్కటి పై వరుసలో ఒక కుండ నుండి గజలక్ష్మి మీద నీరు పోస్తున్నట్లు చిత్రీకరించబడింది, రెండు చిన్న ఏనుగులు దిగువ వరుసలో తామర చెరువు నుండి కుండలను నింపుతున్నట్లు చిత్రీకరించబడ్డాయి. శిఖరం దాని క్రింద అంతస్తునుండి 96 అడుగుల ఎత్తులో ఉంది. గర్భగుడి చుట్టూ ఒక చిన్న అంతరాల గది ఉంది, ఇది ఒక పెద్ద సభ-మండపం (స్తంభాల హాలు)తో కలిసి ఉంటుంది. దీనికి ప్రక్కల అర్ధమండపం, ముందు భాగంలో అగ్రమండపం ఉన్నాయి. నంది-మండపం, గోపురం, పూజా మందిర అగ్ర-మండపానికి మధ్య ఉంది, మూడు భాగాలను ఒకే రాయి దూలంతో కలిపారు. ప్రధాన ఆలయం పునాది పైన ఆలయ నిర్మాణ మొత్తం బరువును మోస్తున్నట్లుగా కనిపించే ఏనుగుల శిల్పాల వరుసలు ఉన్నాయి. కొండ ప్రక్కన ఉన్న ప్రదక్షిణ మార్గ ఆలయ ప్రాంగణంలో ఐదు వేరు వేరు దేవాలయాలు ఉన్నాయి, వీటిలో మూడు నదీ దేవతలకు అంకితం చేయబడ్డాయి: గంగా, యమునా, సరస్వతి.

ఆలయ నిర్మాణంలో రెండు వేర్వేరు 45 అడుగుల ఎత్తైన కీర్తి స్తంభాలు (విజయ స్తంభాలు) కూడా ఉన్నాయి. ఒకప్పుడు ఈ స్తంభం పైన త్రిశూలం ఉండేది, కానీ ఇప్పుడు లేదు. ప్రధాన ఆలయానికి ఇరువైపులా ధ్వజ స్తంభం వెనుక వెలుపలి గోడపై మహాభారతం, రామాయణం నుండి కొన్ని ఆసక్తికరమైన సన్నివేశాలు చిత్రీకరించారు.[37] రామాయణం నుండి ఏడు వరుసలలో అనేక సన్నివేశాలను చిత్రీకరించారు. అవి: రాముడు అయోధ్య నుండి బయలుదేరిన దృశ్యాలు, భరతుడు తిరిగి రావడానికి ప్రయత్నించడం, శూర్పణఖ అటవీ దృశ్యాలు, రావణుడు సీతను అపహరించడం, రాముడు హనుమంతుడిని కలవడం, హనుమంతుడు సముద్రం దాటి లంకకు చేరుకోవడం, అశోకవనం, రావణుని ఆస్థానం, చివరి వరుసలో వానర సైన్యం లంకకు చేరుకోవడానికి రాళ్ల వంతెనను నిర్మించినట్లు చెక్కారు. అంతేకాకుండా మహాభారతం నుండి ఏడు వరుసలు ఉన్నాయి. అవి: కృష్ణుడి ప్రారంభ సాహసాలు దిగువ రెండు వరుసలలో చూపించబడ్డాయి. మహాభారత యుద్ధం, అర్జునుడి తపస్సు, మహాభారతంలో వివరించిన విధంగా కిరాత-అర్జునుల పోరాటం నుండి దృశ్యాలు మొదటి ఐదు వరుసలలో చిత్రీకరించబడ్డాయి. ప్రధాన ఆలయానికి దక్షిణం వైపున ఉన్న రావణమూర్తి త్రిమితీయ శిల్పం వలన ఈ ఆలయానికి "కైలాస" అని పేరు వచ్చింది. రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నించడం అక్కడ శివుడు విశ్రాంతిలో కూర్చున్నట్లు, శివుని బొటనవేలు ఒత్తిడితో రావణుడి అహం తొక్కినట్లు చిత్రీకరించారు. గోపురం లేదా ప్రవేశ ద్వారం, ప్రవేశానికి ప్రధాన బిందువుగా పనిచేస్తుంది. ఒక మండపం నుండి మరొక మండపానికి వెళ్ళేటప్పుడు హాలు పరిమాణం, స్థలం చిన్నదిగా ఉంటుంది, కాంతి మసకబారుతుంది. మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు[38] చాల సార్లు ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు, 1000 మందికి పైగా కూలీలను పంపాడు. వారు 3 సంవత్సరాలకు పైగా రాత్రింబవళ్లు పనిచేశారు. కానీ ఔరంగజేబు ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేయలేకపోయాడు.

కళలు, సాహిత్యంలో

[మార్చు]

"ది కైలాస్, కేవ్స్ ఆఫ్ ఎల్లోరా" అనే కవితా రచనను లెటిషియా ఎలిజబెత్ లాండన్ రూపొందించింది. ఇది శామ్యూల్ ప్రౌట్ చిత్రించిన ఒక చిత్రకృతిపై చెక్కిన ముద్రణ ఆధారంగా రచించబడింది. ఈ రచన 1833లో ప్రచురితమైన ఫిషర్స్ డ్రాయింగ్ రూమ్ స్క్రాప్ బుక్లో వెలువడింది. ఈ కవితలో లార్డ్ మున్స్టర్ తన ఓవర్‌ల్యాండ్ జర్నీ ఫ్రం ఇండియా అనే ప్రయాణవివరణలో కైలాస దేవాలయం గురించి చేసిన పరిశీలనలను కూడా పొందుపరిచారు.[39]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. 1 2 3 4 5 6 "Section II: Periodic Report on the State of Conservation of Ellora Caves, India, 2003" (PDF). UNESCO. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 March 2016.
  2. ↑ "Kailasa: The Majestic Temple of Ellora". INDIAN CULTURE. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2023-05-17.
  3. ↑ "Kailash Temple - Kailashnath Temple Aurangabad, Kailash Temple Aurangabad Maharashtra". www.maharashtratourism.net. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2023-05-17.
  4. ↑ Michell, 362
  5. ↑ Michell, 365
  6. ↑ "Ellora's Kailasa Temple: Built from the Top". www.livehistoryindia.com (in ఇంగ్లీష్). the original నుండి 27 February 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-03-23.
  7. ↑ Michell, 357
  8. ↑ Michell, 362–366
  9. ↑ "Kailas Temple - Cave No: 16 | Travel Blog". www.travelblog.org. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2023-05-17.
  10. 1 2 Deepak Kannal 1996, p. 101.
  11. 1 2 3 Lisa Owen 2012, p. 135.
  12. 1 2 Lisa Owen 2012, p. 136.
  13. ↑ H. Goetz 1952, p. 86.
  14. 1 2 M. K. Dhavalikar 1982, p. 33.
  15. ↑ H. Goetz 1952, p. 89.
  16. ↑ H. Goetz 1952, p. 106.
  17. ↑ H. Goetz 1952, p. 92.
  18. 1 2 H. Goetz 1952, p. 107.
  19. ↑ M. K. Dhavalikar 1982, p. 42.
  20. 1 2 M. K. Dhavalikar 1982, p. 39-40.
  21. ↑ M. K. Dhavalikar 1982, p. 41.
  22. ↑ M. K. Dhavalikar 1982, p. 44.
  23. 1 2 M. K. Dhavalikar 1982, p. 35.
  24. ↑ M. K. Dhavalikar 1982, pp. 37–38.
  25. ↑ M. K. Dhavalikar 1982, pp. 38–39.
  26. ↑ Rajan, K.V. Soundara (1998). Rock-cut Temple Styles. Mumbai: Somaily Publications. pp. 142–143. ISBN 81-7039-218-7.
  27. ↑ Himanshu Prabha Ray; Carla M. Sinopoli (2004). Archaeology As History In Early South Asia. Indian Council of Historical Research. p. 109. ISBN 978-81-7305-270-5.
  28. ↑ Ghose, Indrani (2020-06-14). "Kailasa Temple: History and Interesting Facts of Ellora Cave 16". i Share. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2023-05-17.
  29. ↑ M. K. Dhavalikar 1982, p. 42-43.
  30. ↑ Dalrymple, Sam (2025-02-22). "Ellora: A Wonder of the World". Travels of Samwise. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-11-26.
  31. ↑ Academy, M. A. P. (2023-10-01). "Kailasanatha Temple's rock-cut glory even attracted Aurangzeb–Gopurams to Ravana sculptures". ThePrint (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-11-26.
  32. ↑ Deepak Kannal 1996, p. 102.
  33. ↑ M. K. Dhavalikar 1982, pp. 38–40.
  34. ↑ Deepak Kannal 1996, p. 108.
  35. ↑ Habib, Irfan (2007). Medieval India the study of a civilization. National Book Trust, India. p. 49. ISBN 978-81-237-5255-6.
  36. ↑ M. K. Dhavalikar 2003, p. 56.
  37. ↑ "Kailasa: The Majestic Temple of Ellora". INDIAN CULTURE. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2023-05-17.
  38. ↑ "Kailasa Temple, Ellora: Even Aurangzeb couldn't destroy it | Sanskriti - Hinduism and Indian Culture Website". 2022-06-06. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2023-05-17.
  39. ↑ Landon, Letitia Elizabeth (1832). "picture". Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1833. Fisher, Son & Co.Landon, Letitia Elizabeth (1832). "poetical illustration". Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1833. Fisher, Son & Co. p. 47.

గ్రంథావళి

[మార్చు]

బాహ్య లంకెలు

[మార్చు]
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=కైలాస_దేవాలయం_(ఎల్లోరా)&oldid=4904699" నుండి వెలికితీశారు