లెనిన్

వ్లాదిమిర్ లెనిన్
వ్లాదిమిర్ లెనిన్
Владимир Ленин
	1920లో లెనిన్
సోవియట్ యూనియన్ ప్రభుత్వ ఛైర్మన్
	In office; 1923 జులై 6 – 1924 జనవరి 21
అంతకు ముందు వారు	ఆఫీసు స్థాపితం
తరువాత వారు	అలెక్సీ రైకోవ్
రష్యన్ సోవియట్ ఫెడెరేటివ్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్ ప్రభుత్వ ఛైర్మన్
	In office; 1917 నవంబరు 8 – 1924 జనవరి 21
అంతకు ముందు వారు	ఆఫీసు స్థాపితం
తరువాత వారు	అలెక్సీ రైకోవ్
రష్యన్ అసెంబ్లీ మెంబరు
	In office; 1917 నవంబరు 25 – 1918 జనవరి 20 Serving with పవెల్ డిబెంకో
అంతకు ముందు వారు	ఎలక్టోరేట్ స్థాపితం
తరువాత వారు	ఎలక్టోరేట్ రద్దు
నియోజకవర్గం	బాల్టిక్ ఫ్లీట్
వ్యక్తిగత వివరాలు
జననం	వ్లాదిమిర్ ఇల్లిచ్ ఉల్యనోవ్; 1870 ఏప్రిల్ 22; సింబిర్స్క్, రష్యన్ సామ్రాజ్యం
మరణం	1924 January 21 (వయసు: 53); గోర్కి, మాస్కో గవర్నరేట్,రష్యన్ సోవియట్ ఫెడెరేటివ్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్, సోవియట్ యూనియన్
ఖననం	లెనిన్ మౌసోలియం, మాస్కో, రష్యన్ ఫెడరేషన్
జాతీయత	రష్యన్; సోవియట్
రాజకీయ పార్టీ	రష్యన్ సోషియల్ డెమోక్రటిక్ లేబర్ పార్టీ(1898–1903); రష్యన్ సోషియల్ డెమోక్రటిక్ లేబర్ పార్టీ (బోల్షెవిక్) (1903–12); బోల్షెవిక్ పార్టీ] (1912–18); కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ సోవియట్ యూనియన్ (1918–24)
ఇతర రాజకీయ; పదవులు	లీగ్ ఆఫ్ స్ట్రగుల్ ఫర్ ది ఎమాన్సిపేషన్ ఆఫ్ ది వర్కింగ్ క్లాస్ (1895–1898)
జీవిత భాగస్వామి	నడేజ్డా కృపస్కాయా (m. 1898)
బంధువులు	అలెగ్జాండర్ ఉల్యనోవ్ (సోదరుడు); అన్నా ఉల్యనోవా (సోదరి); దిమిత్రీ ఇలిచ్ ఉల్యనోవ్ (సోదరుడు); మరియా ఇల్యినిచ్నా ఉల్యనోవా (సోదరి) ఇంకా ముగ్గురు సోదర సోదరీమణులు;
తల్లిదండ్రులు	ఇల్యా ఉల్యనోవ్; మరియా అలెక్సాండ్రోవా ఉల్యనోవా;
కళాశాల	సెయింట్ పీటర్స్ బర్గ్ ఇంపీరియల్ యూనివర్శిటీ
సంతకం
	Central institution membership 1917–1924: Full member, 6th, 7th, 8th, 9th, 10th, 11th, 12th Politburo ; 1917–1924: Full member, 6th, 7th, 8th, 9th, 10th, 11th, 12th Central Committee ; 1905–1907: Full member, 3rd Central Committee ; మిలిటరీ స్థానం 1918–1920: ఛైర్మన్, కౌన్సిల్ ఆఫ్ లేబర్ అండ్ డిఫెన్స్ ; సోవియట్ యూనియన్ లీడర్; First holder; స్టాలిన్ →;

వ్లాదిమిర్ ఇలిచ్ ఉల్యనోవ్'^[b] ఒక రష్యను విప్లవకారుడు. రాజకీయవేత్త, రాజకీయ సిద్ధాంతకర్త. సోవియటు రష్యా మొదటి ప్రభుత్వ అధిపతిగా వ్లాదిమిరు లెనిను ( 1917 జననం 1924లో మరణం) మరణం తరువాత ప్రభుత్వ మర్యాదలతో అంత్యక్రియలు జరిగాయి. సోవియట్ యూనియన్ బోల్షెవిక్సు స్థాపకుడు. నాయకుడిగా, లెనిన్ అక్టోబరు విప్లవంకు నాయకత్వం వహించాడు. ఇది ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి సోషలిస్టు రాజ్యాన్ని స్థాపనగా గుర్తించబడింది. ఆయన ప్రభుత్వపాలన కాలంలో రష్యను అంతర్యుద్ధంలో గెలిచి సోవియటు యూనియను కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆధ్వర్యంలో ఏక-పార్టీ రాజ్యాన్ని సృష్టించింది. సైద్ధాంతికంగా మార్క్సిస్టు, సిద్ధాంతంతో కూడిన ఆయన పరిణామాలను లెనినిజం అంటారు.

లెనిను రష్యను సామ్రాజ్యంలోని సింబిర్స్కులో మధ్యతరగతి కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన సోదరుడు 1887లో జార్‌ను హత్య నేరంలో కుట్ర పన్నినందుకు ఉరితీయబడిన తర్వాత విప్లవాత్మక సోషలిస్టు రాజకీయాలను స్వీకరించాడు. విద్యార్థుల నిరసనలలో పాల్గొన్నందుకు ఆయన కజాను ఇంపీరియలు విశ్వవిద్యాలయం నుండి బహిష్కరించబడ్డాడు. 1893లో సెయింటు పీటర్స్బర్గుకు వెళ్లి ప్రముఖ మార్క్సిస్టు కార్యకర్తగా మారడానికి ముందు న్యాయ పట్టా పొందాడు. 1897లో లెనిను‌ను అరెస్టు చేసి మూడు సంవత్సరాలు సైబీరియాకు బహిష్కరించారు. ఆ తర్వాత ఆయన పశ్చిమ ఐరోపాకు వెళ్లి రష్యను సోషలు డెమోక్రటికు లేబరు పార్టీలో ప్రముఖ వ్యక్తి అయ్యాడు. 1903లో పార్టీ లెనిను బోల్షెవికు వర్గం, మెన్షెవికు‌లుగా విడిపోయింది. లెనిను పెట్టుబడిదారీ విధానాన్ని కూలదోసి సోషలిజంను స్థాపించడంలో శ్రామికవర్గాన్ని నడిపించడానికి వాన్‌గార్డు పార్టీ కోసం పనిచేసాడు. 1905 విప్లవం సమయంలో లెనిను కొంతకాలం రష్యాకు తిరిగి వచ్చాడు.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో ఆయన దానిని యూరపు అంతటా శ్రామికవర్గ విప్లవంగా మార్చాలని ప్రచారం చేశాడు. 1917 ఫిబ్రవరి విప్లవం తర్వాత రష్యాకు చెందిన జార్ 2 వ నికోలసును తొలగించిన తరువాత లెనిను రష్యాకు తిరిగి వచ్చి అక్టోబరు విప్లవంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించాడు. దీనిలో బోల్షెవికు‌లు తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టారు.

లెనిను ప్రభుత్వం భూమి మీద ప్రైవేటు యాజమాన్యాన్ని రద్దు చేసింది. ప్రధాన పరిశ్రమలు, బ్యాంకులను జాతీయం చేసింది. బ్రెస్టు-లిటోవ్స్కు ఒప్పందం మీద సంతకం చేయడం ద్వారా యుద్ధం నుండి వైదొలిగింది. కమ్యూనిస్టు ఇంటర్నేషనలు ద్వారా ప్రపంచ విప్లవాన్ని ప్రోత్సహించింది. బోల్షెవికు‌లు మొదట్లో వామపక్ష సోషలిస్టు విప్లవకారులతో అధికారాన్ని పంచుకున్నారు. కానీ రష్యను అంతర్యుద్ధం సమయంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో అధికారాన్ని కేంద్రీకరించి రెడ్ టెర్రరులో వ్యతిరేకతను అణచివేశారు. దీనిలో పదివేల మంది మరణించడం, లేదా జైలు పాలవడం జరిగింది. 1921 నాటి రష్యను కరువు, ప్రజా తిరుగుబాట్లకు ప్రతిస్పందిస్తూ. లెనిను 1921లో తన యుద్ధ కమ్యూనిజం విధానాన్ని తిప్పికొట్టాడు. నూతన ఆర్థిక విధానంతో ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థిరీకరించాడు. ఎర్ర సైన్యం అంతర్యుద్ధంలో అనేక బోల్షివికు వ్యతిరేక, వేర్పాటువాద సైన్యాలను ఓడించింది. ఆ తర్వాత సామ్రాజ్యం నుండి విడిపోయిన కొన్ని రష్యను కాని దేశాలు 1922లో సోవియటు యూనియను‌లో తిరిగి ఐక్యమయ్యాయి; మరికొన్ని ముఖ్యంగా పోలాండ్ వంటి దేశాలు స్వాతంత్ర్యం పొందాయి. 1924లో మరణించే ముందు లెనిను 1922 - 1923లో మూడు బలహీనపరిచే దెబ్బలను ఎదుర్కొన్నాడు. జోసెఫ్ స్టాలిన్ అధికారంలోకి రావడంతో ముగిసిన అధికార పోరాటాన్ని తిరిగి ప్రారంభించింది.

1991లో దాని రద్దు వరకు లెనిను మరణానంతరం సోవియటు యూనియను‌లో విస్తృతమైన వ్యక్తిత్వ ఆరాధన అంశంగా ఉన్నారు. స్టాలిను హయాంలో ఆయన మార్క్సిజం–లెనినిజం సైద్ధాంతిక ప్రముఖుడిగా, అంతర్జాతీయ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం మీద ప్రముఖ ప్రభావాన్ని చూపాడు. వివాదాస్పదమైన, అత్యంత విభజనకారిగా ఉన్న లెనిను, సోషలిజం వైపు అడుగులు వేసిన విప్లవాత్మక ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించినందుకు ఆయన మద్దతుదారులచే ప్రశంసించబడ్డాడు. అయితే ఆయన విమర్శకులు సామూహిక హత్యలు రాజకీయ అణచివేతను పర్యవేక్షించిన నియంతృత్వాన్ని స్థాపించినందుకు ఆయనను ఖండిస్తున్నారు. నేడు ఆయన 20వ శతాబ్దపు అత్యంత ముఖ్యమైన, ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా విస్తృతంగా పరిగణించబడ్డాడు.

ప్రారంభ జీవితం

బాల్యం: 1870–1887

లెనిన్ 1870 ఏప్రిల్ 22న సింబిర్స్కు‌లోని స్ట్రెలెట్స్కాయా ఉలిట్సాలో వ్లాదిమిరు ఇలిచ్, ఉలియానోవులకు జన్మించాడు. ఇప్పుడు ఉలియానోవ్స్కు, ఆరు రోజుల తర్వాత బాప్టిజం పొందాడు;^[1] చిన్నతనంలో ఆయనను వోలోడియా అని పిలిచేవారు. ఇది సాధారణ మారుపేరు వైవిధ్యం వ్లాదిమిరు.^[2] ఆయన ఎనిమిది మంది పిల్లలలో మూడవవాడు. ఆయనకు ఇద్దరు పెద్ద తోబుట్టువులు, అన్నా (జననం 1864), అలెగ్జాండర్ (జననం 1866) ఉన్నారు. వారి తర్వాత మరో ముగ్గురు పిల్లలు, ఓల్గా (జననం 1871), డిమిత్రి (జననం 1874), మరియా (జననం 1878) జన్మించారు. తరువాత ఇద్దరు తోబుట్టువులు బాల్యంలోనే మరణించారు.^[3] ఆయ్న తండ్రి, ఇలియా నికోలాయెవిచు ఉలియానోవు రష్యను ఆర్థోడాక్సు చర్చి భక్తుడు. ఆయన పిల్లలకు దానిలో బాప్టిజం ఇచ్చాడు. అయినప్పటికీ ఆయన తల్లి, లూథరను అయిన మరియా అలెగ్జాండ్రోవ్నా ఉలియానోవా (నీ బ్లాంకు), పెంపకం ద్వారా క్రైస్తవ మతం పట్ల ఎక్కువగా ఉదాసీనంగా ఉండేది. ఈ అభిప్రాయం ఆమెను ప్రభావితం చేసింది. పిల్లలు.^[4]

ఇల్యా ఉలియానోవు మాజీ సెర్ఫు‌లు కుటుంబానికి చెందినవారు; ఇలియా తండ్రి జాతి అస్పష్టంగానే ఉంది. ఆయన రష్యన్లు, చువాషు, మోర్డ్విను, లేదా కల్మికు వంశపారంపర్యంగా ఉన్నాడనే సూచనలు ఉన్నాయి.^[5] దిగువ తరగతి నేపథ్యం ఉన్నప్పటికీ ఆయన మధ్యతరగతి స్థాయికి ఎదిగాడు. పెంజా ఇన్స్టిట్యూటు ఫర్ ది నోబిలిటీ.^[6] 1863 మధ్యలో ఇలియా మరియాను వివాహం చేసుకున్నాడు.^[7] ఆమె ధనవంతురాలైన స్వీడిషు లూథరను తల్లి, రష్యను యూదు తండ్రి క్రైస్తవ మతంలోకి మారారు. తండ్రి వైద్యుడిగా పనిచేశాడు.^[8] చరిత్రకారుడు పెట్రోవ్స్కీ-షెర్ను ప్రకారం లెనిను తన తల్లి సగం-యూదు వంశపారంపర్యత గురించి తెలియకపోవచ్చు దీనిని అన్నా తన మరణం తర్వాత మాత్రమే కనుగొన్నాడు .^[9] వారి వివాహం జరిగిన వెంటనే, ఇలియా నిజ్నీ నొవు‌గోరోడులో ఉద్యోగం సంపాదించి ఆరు సంవత్సరాల తర్వాత సింబిర్స్కు జిల్లాలోని ప్రాథమిక పాఠశాలల డైరెక్టరు‌గా ఎదిగారు. ఆ తర్వాత ఐదు సంవత్సరాల తర్వాత ఆయన ప్రావిన్సు కోసం ప్రభుత్వ పాఠశాలల డైరెక్టరు‌గా పదోన్నతి పొందారు, ఆధునీకరణ కోసం ప్రభుత్వ ప్రణాళికలలో భాగంగా 450 కి పైగా పాఠశాలల పునాదిని పర్యవేక్షించారు. 1882 జనవరిలో విద్య పట్ల ఆయన అంకితభావం ఆయనకు ఆర్డరు ఆఫ్ సెయింటు వ్లాదిమిరును సంపాదించిపెట్టింది. ఇది ఆయనకు వంశపారంపర్య కులీనుడు అనే హోదాను ఇచ్చింది.^[10]

లెనిను తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ రాచరికవాదులు, ఉదారవాద సంప్రదాయవాదులు, సంస్కరణవాది జార్ 2వ అలెగ్జాండరు ప్రవేశపెట్టిన 1861 విముక్తి సంస్కరణకు కట్టుబడి ఉన్నారు; వారు రాజకీయ రాడికల్సు‌ను తప్పించుకున్నారు. విధ్వంసక ఆలోచనల కోసం పోలీసులు వారిని ఎప్పుడూ నిఘాలో ఉంచారని ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు.^[11] ప్రతి వేసవిలో వారు కోకుష్కినోలోని ఒక గ్రామీణ మేనరు‌లో సెలవులు గడిపారు.^[12] తన తోబుట్టువులలో లెనిను తన సోదరి ఓల్గాకు అత్యంత సన్నిహితుడు. ఆమె అతను తరచుగా తన చుట్టూ ఆధిపత్యం చెలాయించేవాడు; ఆయన చాలా పోటీతత్వ స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాడు. విధ్వంసకరంగా ఉంటాడు. కానీ సాధారణంగా తన దుష్ప్రవర్తనను అంగీకరించడు.^[13] ఒక ఉత్సాహవంతుడైన క్రీడాకారుడుగా ఆయన తన ఖాళీ సమయంలో ఎక్కువ భాగం బయట లేదా చదరంగం ఆడుతూ గడిపాడు. పాఠశాలలో, క్రమశిక్షణా, సంప్రదాయవాద సింబిర్స్కు జిమ్నాసియం క్లాసికలు‌లో రాణించాడు.^[14]

1886 జనవరిలో లెనిను 15 సంవత్సరాల వయసులో ఆయన తండ్రి మెదడు రక్తస్రావంతో మరణించాడు.^[15] తదనంతరం ఆయన ప్రవర్తన అస్థిరంగా, ఘర్షణాత్మకంగా మారింది. ఆయన దేవుని మీద తన నమ్మకాన్ని త్యజించాడు. ^[16] ఆ సమయంలో లెనిను అన్నయ్య అలెగ్జాండరు (ఆయన సాషా అని ప్రేమగా తెలిసినవాడు) సెయింటు పీటర్స్బర్గు విశ్వవిద్యాలయంలో చదువుతున్నాడు. జార్ 3వ అలెగ్జాండరు సంపూర్ణ రాచరికానికి వ్యతిరేకంగా రాజకీయ ఆందోళనలో పాల్గొని అలెగ్జాండరు చేత నిషేధించబడిన వామపక్షవాదుల రచనలను అధ్యయనం చేసి ప్రభుత్వ వ్యతిరేక నిరసనలను నిర్వహించాడు. ఆయన జార్‌ను హత్య చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న విప్లవాత్మక విభాగంలో చేరాడు. బాంబును నిర్మించడానికి ఎంపిక చేయబడ్డాడు. దాడి జరగడానికి ముందే కుట్రదారులను అరెస్టు చేసి విచారించారు. 1887 మేలో అలెగ్జాండరు‌ను ఉరితీసి ఉరితీశారు. ^[17] తన తండ్రి, సోదరుడి మరణాల భావోద్వేగ గాయం ఉన్నప్పటికీ లెనిను చదువు కొనసాగించాడు. అసాధారణ ప్రదర్శన కోసం తన తరగతిలో ఉన్నత స్థాయిలో బంగారు పతకంతో పాఠశాల నుండి పట్టభద్రుడయ్యాడు. కజానువిశ్వవిద్యాలయం‌లో న్యాయశాస్త్రం చదవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. .^[18]

విశ్వవిద్యాలయం - రాజకీయ రాడికలైజేషన్: 1887–1893

1887 ఆగస్టులో కజాను విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రవేశించిన తర్వాత లెనిను సమీపంలోని ఒక ఫ్లాటు‌లోకి మారాడు.^[19] అక్కడ ఉన్నప్పుడు ఆయన మిలిటెంటు వ్యవసాయ సోషలిస్టు లాజరు బోగోరాజు నడిపే విప్లవాత్మక విభాగంలో చేరాడు. ఇది నరోద్నయ వోల్యా (ప్రజల సంకల్పం)ను పునరుద్ధరించాలని కోరుకునే వామపక్షాలతో కూడి ఉంటుంది. అదే సమయంలో ఆయన ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలోని పురుషులను సూచించే విశ్వవిద్యాలయ సమాజం ఒక రూపం అయిన కమ్యూనిటీలో చేరాడు.^[20] ఆ బృందం ఆయనను విశ్వవిద్యాలయం కౌన్సిలు‌కు క్మ్యూనిటీ ప్రతినిధిగా ఎన్నుకుంది. ఆయన విద్యార్థి సంఘాలను నిషేధించిన ప్రభుత్వ ఆంక్షలకు వ్యతిరేకంగా డిసెంబరు‌లో జరిగిన ప్రదర్శనలో పాల్గొన్నాడు. పోలీసులు లెనిను‌ను అరెస్టు చేసి. ప్రదర్శనలో ప్రధాన నాయకుడిగా ఆయనను ఆరోపించారు; ఆయనను విశ్వవిద్యాలయం నుండి బహిష్కరించారు. రష్యను సామ్రాజ్యం అంతర్గత వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ఆయనను ఆయన కుటుంబానికి చెందిన కోకుష్కినో ఎస్టేటు‌కు బహిష్కరించింది.^[21] అక్కడ ఆయన నికోలాయి చెర్నిషెవ్స్కీ 1863 విప్లవ అనుకూల నవల ఏమి చేయాలి?^[22]నవల చదివి అందులో ఉన్న భావాలతో ప్రభావితుడయ్యాడు.

లెనిను తల్లి తన కొడుకు తీవ్రవాదం పట్ల ఆందోళన చెందింది. కజాను నగరానికి తిరిగి రావడానికి ఆయనను అనుమతించమని అంతర్గత మంత్రిత్వ శాఖను ఒప్పించడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. కానీ విశ్వవిద్యాలయం.^[23] సోవియటు చరిత్ర తరువాత కజాను‌కు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత లెనిను నికోలాయు ఫెడోసీవు మార్క్సిస్టు విప్లవాత్మక సర్కిలు‌తో సంబంధం కలిగి ఉన్నాడని దాని ద్వారా ఆయన కార్లు మార్క్సు 1867 పుస్తకం కాపిటలును కనుగొన్నాడని పేర్కొంది. అయితే 1888 వరకు ఫెడోసీవు ఒక మార్క్సిస్టు అధ్యయన బృందాన్ని స్థాపించలేదు. ఆ సమయానికి లెనిను అప్పటికే నగరం విడిచిపెట్టాడు; దీని అర్థం లెనిను ఫెడోసీవు కలవలేదు.^[24]

1889 సెప్టెంబరులో ఉలియానోవు కుటుంబం సమారా నగరానికి వెళ్లింది. అక్కడ లెనిను అలెక్సీ స్క్లియారెంకో సోషలిస్టు చర్చా వర్గంలో చేరారు.^[25] ఆయన రాజకీయ అభిప్రాయాల గురించి జాగ్రత్తగా ఉన్న ఆయన తల్లి తన కొడుకు వ్యవసాయం వైపు దృష్టి సారిస్తాడనే ఆశతో సమారా ఒబ్లాస్టులా అలకేవ్కా గ్రామంలో ఒక కంట్రీ ఎస్టేటు‌ను గతంలో కొనుగోలు చేసింది. ఆయనకు వ్యవసాయ నిర్వహణలో పెద్దగా ఆసక్తి లేదు. ఆయన తల్లి త్వరలోనే భూమిని అమ్మేసింది. ఆ ఇంటిని వేసవి నివాసంగా ఉంచుకుంది.^[26]

సమారాలో ఉన్నప్పుడు లెనిను మార్క్సిజాన్ని స్వీకరించడం ప్రారంభించాడు. మార్క్సు రష్యను భాషా అనువాదం ఫ్రెడరికు ఎంగెల్సు 1848 రాజకీయ కరపత్రం, ది కమ్యూనిస్టు మానిఫెస్టో.^[27] రష్యా భూస్వామ్య విధానం నుండి పెట్టుబడిదారీ విధానం వైపు కదులుతోందని అందువలన సోషలిజంను రైతులు కాకుండా శ్రామికవర్గం లేదా పట్టణ కార్మిక వర్గం అమలు చేస్తుందనే ప్లెఖానోవు వాదనతో ఏకీభవిస్తూ ఆయన రష్యను మార్క్సిస్టు జార్జి ప్లెఖానోవు రచనలను చదవడం ప్రారంభించాడు.^[28] ఈ మార్క్సిస్టు దృక్పథం వ్యవసాయ-సోషలిస్టు నరోడ్నికు ఉద్యమం దృక్పథానికి విరుద్ధంగా ఉంది. ఇది రైతు కమ్యూను‌లను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా రష్యాలో సోషలిజాన్ని స్థాపించవచ్చని తద్వారా పెట్టుబడిదారీ విధానాన్ని దాటవేయవచ్చని పేర్కొంది. ఈ నరోద్నికు దృక్పథం 1860లలో నరోద్నాయ వోల్యాతో అభివృద్ధి చెందింది. ఆ తర్వాత రష్యను విప్లవాత్మక ఉద్యమంలో ప్రబలంగా ఉంది.^[29] లెనిను వ్యవసాయ-సోషలిస్టు వాదన ఆవరణను తిరస్కరించాడు. కానీ ప్యోటరు టకాచెవు, సెర్గీ నెచెవు వంటి వ్యవసాయ-సోషలిస్టులచే ప్రభావితమయ్యాడు. అనేక మంది నరోద్నికు‌లతో స్నేహం చేశాడు.^[30]

1890 మేలో ఒక గొప్ప వ్యక్తి వితంతువుగా సామాజిక ప్రభావాన్ని నిలుపుకున్న మరియా, లెనిను తన పరీక్షలకు బాహ్య అనుమతి ఇవ్వమని అధికారులను ఒప్పించింది. సెయింటు పీటర్సు‌బర్గు విశ్వవిద్యాలయంలో ఆయన గౌరవాలతో ఫస్ట్-క్లాసు డిగ్రీకి సమానమైన డిగ్రీని పొందాడు.ఆయన సోదరి ఓల్గా టైఫాయిడుతో మరణించినప్పుడు గ్రాడ్యుయేషను వేడుకలు దెబ్బతిన్నాయి.^[31] లెనిను సమారాలో చాలా సంవత్సరాలు ఉండి మొదట ప్రాంతీయ కోర్టుకు లీగలు అసిస్టెంటు‌గా తరువాత స్థానిక కోర్టుకు లీగలు అసిస్టెంటు‌గా న్యాయవాదిగా పనిచేశాడు.^[32] ఆయన రాడికలు రాజకీయాలకు ఎక్కువ సమయం కేటాయించాడు, స్క్లియారెంకో సమూహంలో చురుకుగా ఉంటూ మార్క్సిజం రష్యాకు ఎలా వర్తిస్తుందనే దాని గురించి ఆలోచనలను రూపొందించాడు. ప్లెఖానోవు రచనల నుండి ప్రేరణ పొందిన లెనిను, రష్యను సమాజం మీద డేటాను సేకరించి సామాజిక అభివృద్ధి మార్క్సిస్టు వివరణకు మద్దతు ఇవ్వడానికి, నరోద్నికు‌ల వాదనలను ఎదుర్కోవడానికి దానిని ఉపయోగించాడు.^[33] ఆయన రైతు ఆర్థిక శాస్త్రం మీద ఒక పత్రాన్ని రాశారు; దానిని లిబరలు జర్నలు రష్యను థాటు తిరస్కరించింది.^[34]

విప్లవాత్మక కార్యాచరణ

ప్రారంభ క్రియాశీలత - జైలు శిక్ష: 1893–1900

1893 చివరలో లెనిను సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్ కు వెళ్లాడు.^[35] అక్కడ ఆయన న్యాయవాది సహాయకుడిగా పనిచేశాడు, మార్క్సిస్టు సోషలు డెమోక్రటికు పార్టీ ఆఫ్ జర్మనీ తర్వాత సోషలు-డెమోక్రాట్సు అని పిలుచుకునే మార్క్సిస్టు విప్లవాత్మక విభాగంలో ఉన్నత స్థానానికి ఎదిగాడు.^[36] సోషలిస్టు ఉద్యమంలో మార్క్సిజాన్ని సమర్థిస్తూ, రష్యా పారిశ్రామిక కేంద్రాలలో విప్లవాత్మక సెల్సు స్థాపనను ప్రోత్సహించాడు.^[37] 1894 చివరి నాటికి ఆయన మార్క్సిస్టు కార్మికుల వలయానికి నాయకత్వం వహిస్తున్నాడు. పోలీసులను తప్పించుకోవడానికి తన బాటలను జాగ్రత్తగా కవరు చేశాడు. గూఢచారులు.^[38] ఆయన మార్క్సిస్టు పాఠశాల ఉపాధ్యాయురాలు నదేజ్దా "నాద్య" క్రుప్స్కయాతో ప్రేమ సంబంధాన్ని ప్రారంభించాడు.^[39] ఆయన నరోద్నికు వ్యవసాయ-సోషలిస్టులను విమర్శిస్తూ "ప్రజల స్నేహితులు" అంటే ఏమిటి" అనే రాజకీయ కరపత్రాన్ని కూడా రచించాడు. వారు సోషలు-డెమోక్రాట్లతో ఎలా పోరాడుతారు; 1894లో దాదాపు 200 కాపీలు చట్టవిరుద్ధంగా ముద్రించబడ్డాయి.^[40]

తన సోషలు-డెమోక్రాట్లకు, స్విట్జర్లాండ్లో ఉన్న రష్యను మార్క్సిస్టుల సమూహం లేబరు విముక్తికి మధ్య సంబంధాలను సుస్థిరం చేసుకోవాలనే ఆశతో లెనిను గ్రూపు సభ్యులు ప్లెఖానోవు పావెలు‌లను కలవడానికి ఆ దేశాన్ని సందర్శించాడు.^[41] ఆయన మార్క్సు అల్లుడిని పాల్ లాఫార్గు కలవడానికి 1871 పారిసు కమ్యూను గురించి పరిశోధించడానికి పారిసు‌కు వెళ్లాడు. దీనిని ఆయన శ్రామిక వర్గానికి ప్రారంభ నమూనాగా ప్రభుత్వం భావించింది. .^[42] తన తల్లి ఆర్థిక సహాయంతో ఆయన బెర్లిన్కి వెళ్లే ముందు స్విసు హెల్తు స్పాలో బస చేశాడు. అక్కడ ఆయన స్టాట్సు‌బిబ్లియోథెకులో ఆరు వారాల పాటు చదువుకున్నాడు. మార్క్సిస్టు విల్హెల్ముని కలిశాడు. లీబ్‌నెచ్టు.^[43] అక్రమ విప్లవాత్మక ప్రచురణల గుట్టతో రష్యాకు తిరిగి వచ్చిన ఆయన సమ్మె చేస్తున్న కార్మికులకు సాహిత్యాన్ని పంపిణీ చేస్తూ వివిధ నగరాలకు వెళ్లారు.^[44] రాబోచీ డెలో (కార్మికుల కారణం) అనే వార్తాపత్రికను రూపొందించడంలో పాల్గొన్నప్పుడు సెయింటు పీటర్స్బర్గు‌లో అరెస్టు చేయబడిన 40 మంది కార్యకర్తలలో ఆయన కూడా ఉన్నారు. ఆయన మీద దేశద్రోహం అభియోగాలు మోపారు.^[45]

చట్టపరమైన ప్రాతినిధ్యం లేదా బెయిలు నిరాకరించిన లెనిను తన మీద ఉన్న అన్ని ఆరోపణలను తిరస్కరించాడు. కానీ శిక్ష విధించే ముందు ఒక సంవత్సరం పాటు జైలులో ఉన్నాడు.^[46] ఆయన ఈ సమయాన్ని సిద్ధాంతీకరించడం రాయడం కోసం గడిపాడు. ఈ రచనలో రష్యాలో పారిశ్రామిక పెట్టుబడిదారీ విధానం పెరగడం వల్ల పెద్ద సంఖ్యలో రైతులు నగరాలకు తరలివెళ్లారని, అక్కడ వారు ఒక శ్రామికవర్గాన్ని ఏర్పాటు చేశారని ఆయన గుర్తించారు. తన మార్క్సిస్టు దృక్కోణం నుండి ఈ రష్యను శ్రామికవర్గం వర్గ చైతన్యాన్ని అభివృద్ధి చేస్తుందని ఇది వారిని జారిజం, కులీనవర్గం, బూర్జువాలను హింసాత్మకంగా పడగొట్టడానికి, సోషలిజం వైపు కదిలే శ్రామికవర్గ నియంతృత్వాన్ని స్థాపించడానికి దారితీస్తుందని లెనిను వాదించాడు.^[47]

1897 ఫిబ్రవరిలో లెనిను విచారణ లేకుండా తూర్పు సైబీరియాలో మూడు సంవత్సరాల బహిష్కరణకు గురయ్యాడు. తన వ్యవహారాలను చక్కబెట్టుకోవడానికి అతనికి సెయింటు పీటర్సు‌బర్గులో కొన్ని రోజులు అవకాశం లభించింది. ఈ సమయాన్ని కార్మిక తరగతి విముక్తి కోసం పోరాట సమితిగా పేరు మార్చుకున్న సోషలు-డెమొక్రాట్లను కలవడానికి ఉపయోగించుకున్నారు.^[48] తూర్పు సైబీరియాకు ఆయన ప్రయాణం 11 వారాలు పట్టింది. అందులో ఎక్కువ భాగం ఆయన తల్లి, సోదరీమణులతో కలిసి ఉన్నాడు. ప్రభుత్వానికి ఒక చిన్న ముప్పుగా భావించి ఆయనను మినుసిన్స్కీ జిల్లాలోని షుషెన్స్కోయికు బహిష్కరించారు. అక్కడ ఆయనను పోలీసుల నిఘాలో ఉంచారు; అయినప్పటికీ ఆయన ఇతర విప్లవకారులతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు జరపగలిగాడు. వారిలో చాలామంది ఆయనను సందర్శించారు. యెనిసీ నదిలో ఈత కొట్టడానికి, బాతులు, స్నిపులను వేటాడేందుకు విహారయాత్రలకు వెళ్లడానికి అనుమతించబడ్డారు.^[49]

1898 మేలో నదియా ఆయనతో కలిసి బహిష్కరణకు గురయ్యింది. 1896 ఆగస్టులో సమ్మె నిర్వహించినందుకు అరెస్టు చేయబడింది. ఆమెను మొదట ఉఫాకు నియమించారు. కానీ అధికారులను ఆమెను షుషెను‌స్కోయి‌కు తరలించమని ఒప్పించారు. అక్కడ ఆమె లెనిను 1898 జూలై 10న వివాహం చేసుకున్నారు.^[50] నాడియా తల్లి ఎలిజవేటా వాసిలీవ్నాతో కుటుంబ జీవితంలో స్థిరపడ్డారు. షుషెన్‌స్కోయి‌లో ఈ జంట ఆంగ్ల సోషలిస్టు సాహిత్యాన్ని భాషలోకి అనువదించారు. రష్యను.^[51] అక్కడ లెనిను ఎ ప్రొటెస్టు బై రష్యను సోషలు-డెమొక్రాట్సు అనే పుస్తకాన్ని జర్మనీ మార్క్సిస్టు రివిజనిస్టులును విమర్శిస్తూ ఎడ్వర్డు బెర్న్స్టెయిను లాగా రాశారు. ఆయన సోషలిజానికి శాంతియుత, ఎన్నికల మార్గాన్ని సమర్థించారు.^[52] ఆయన కూడా రష్యాలో పెట్టుబడిదారీ విధానం అభివృద్ధి (1899) ఇప్పటివరకు ఆయన రాసిన అతి పొడవైన పుస్తకం. ఇది వ్యవసాయ-సోషలిస్టులను విమర్శించింది. రష్యను ఆర్థిక అభివృద్ధి మీద మార్క్సిస్టు విశ్లేషణను ప్రోత్సహించింది. వ్లాదిమిరు ఇలిను అనే మారుపేరుతో ప్రచురించబడింది. ప్రచురణ తర్వాత దీనికి ప్రధానంగా పేలవమైన సమీక్షలు వచ్చాయి.^[53]

మ్యూనిచు, లండను, జెనీవా: 1900–1905

తన బహిష్కరణ తర్వాత, లెనిను ప్స్కోవులో ప్రారంభంలో స్థిరపడ్డాడు. 1900.^[54] అక్కడ ఆయన రష్యను మార్క్సిస్టు పార్టీ కొత్త విభాగం ఆయన ఇస్క్రా (స్పార్కు) అనే వార్తాపత్రిక కోసం నిధులు సేకరించడం ప్రారంభించాడు. ఇది ఇప్పుడు తనను తాను రష్యను సోషలు డెమోక్రటికు లేబరు పార్టీ అని పిలుస్తోంది. (ఆర్‌ఎస్‌డిఎల్‌పి).^[55] 1900 జూలైలో లెనిను రష్యా నుండి పశ్చిమ ఐరోపాకు బయలుదేరాడు; స్విట్జర్లాండు‌లో ఆయన ఇతర రష్యను మార్క్సిస్టులను కలిశారు. కోర్సియరు సమావేశంలో వారు మ్యూనిచు నుండి ఈ పత్రికను ప్రారంభించాలని అంగీకరించారు. సెప్టెంబరు‌లో లెనిను అక్కడికి మకాం మార్చారు.^[56] ప్రముఖ యూరోపియను మార్క్సిస్టుల సహకారాలను కలిగి ఉన్న ఇస్క్రాను అక్రమంగా రవాణా చేశారు. రష్యా,^[57] 1850ల నుండి దేశంలో అత్యంత విజయవంతమైన భూగర్భ ప్రచురణగా అవతరించింది.^[58] ఆయన మొదట డిసెంబరు 1901లో లెనిను అనే మారుపేరును స్వీకరించాడు. బహుశా సైబీరియను నది ఆధారంగా ఉండవచ్చు. లీనా;^[59] ఆయన తరచుగా ఎన్. లెనిను పూర్తి మారుపేరును ఉపయోగించాడు. ఎన్ దేనికీ సరిపోకపోయినా అది నికోలైను సూచిస్తుందని ఒక ప్రసిద్ధ అపోహ తరువాత తలెత్తింది.^[60] ఈ మారుపేరుతో 1902లో ఆయన ఇప్పటివరకు తన అత్యంత ప్రభావవంతమైన ప్రచురణ అయిన ఏమి చేయాలి? అనే కరపత్రాన్ని ప్రచురించాడు. ఇది ఆవశ్యకత మీద ఆయన ఆలోచనలను వివరించింది. వాన్‌గార్డు పార్టీ కోసం శ్రామికవర్గాన్ని విప్లవం వైపు నడిపించడానికి.^[61] పాఠకుల టికెట్టు పొందడానికి ఆయన "జాకబు రిక్టరు" అనే పేరును కూడా ఉపయోగించాడు. బ్రిటిషు మ్యూజియం రీడింగు రూం వద్ద.^[62]

నాడియా మ్యూనిచు‌లో లెనిను‌తో కలిసి ఆయన కార్యదర్శి అయ్యారు.^[63] లెనిను ఇస్క్రా కోసం రాసినట్లుగా, వారు తమ రాజకీయ ఆందోళనను కొనసాగించారు. సైద్ధాంతిక భిన్నాభిప్రాయాలను, బాహ్య విమర్శకులను, ముఖ్యంగా సోషలిస్టు రివల్యూషనరీ పార్టీ మీద దాడి చేస్తూ ఆర్‌ఎస్‌డిఎల్‌పి కార్యక్రమాన్ని రూపొందించారు. (ఎస్‌ఆర్),^[64] 1901లో స్థాపించబడిన నరోద్నికు వ్యవసాయ-సోషలిస్టు సమూహం.^[65] మార్క్సిస్టు‌గా మిగిలిపోయినప్పటికీ ఆయన రష్యను రైతుల విప్లవాత్మక శక్తి మీద నరోద్నికు దృక్పథాన్ని అంగీకరించాడు. తదనుగుణంగా 1903లో గ్రామ పేదలకు అనే కరపత్రాన్ని రాశాడు.^[66] తప్పించుకోవడానికి బవేరియను పోలీసులతో లెనిను ఏప్రిల్ 1902లో ఇస్క్రాతో లండను‌కు వెళ్లాడు,^[67] అక్కడ ఆయన తన తోటి రష్యను-ఉక్రేనియను మార్క్సిస్టు లియోను ట్రోత్స్కీతో స్నేహం చేశాడు.^[68] లెనిను ఎరిసిపెలాసుతో అనారోగ్యానికి గురయ్యాడు. ఇస్క్రా సంపాదకీయ బోర్డులో అంత ప్రముఖ పాత్ర పోషించలేకపోయాడు; ఆయన లేనప్పుడు, బోర్డు తన కార్యకలాపాల స్థావరాన్ని జెనీవాకు తరలించింది.^[69]

రెండవ ఆర్‌ఎస్‌డిఎల్‌పి కాంగ్రెసు జూలై 1903లో లండను‌లో జరిగింది.^[70] సమావేశంలో లెనిను మద్దతుదారులకు, జూలియసు మార్టోవు మద్దతుదారులకు మధ్య విభేదాలు తలెత్తాయి. పార్టీ సభ్యులు పార్టీ నాయకత్వం నుండి స్వతంత్రంగా తమను తాము వ్యక్తపరచుకోగలరని మార్టోవు వాదించారు; లెనిను దీనికి అంగీకరించలేదు, పార్టీ మీద పూర్తి నియంత్రణతో బలమైన నాయకత్వం అవసరమని నొక్కి చెప్పాడు.^[71] లెనిను మద్దతుదారులు మెజారిటీలో ఉన్నారు. ఆయన వారిని "మెజారిటేరియన్లు" (రష్యను‌లో బోల్షెవిక్‌లు; బోల్షెవిక్స్) అని పిలిచాడు; ప్రతిస్పందనగా, మార్టోవు తన అనుచరులను "మైనారిటేరియన్లు" (మెన్షెవిక్స్; మెన్షెవిక్స్) అని పిలిచాడు.^[72] సమావేశం తర్వాత బోల్షెవికులు మెన్షెవికు‌ల మధ్య వాదనలు కొనసాగాయి; బోల్షెవికు‌లు తమ ప్రత్యర్థులను అవకాశవాదులు, సంస్కరణవాదులు అని వారు క్రమశిక్షణ లేనివారని ఆరోపించారు, మెన్షెవికు‌లు లెనిను‌ను నిరంకుశుడు, నిరంకుశ పాలకుడు అని ఆరోపించారు.^[73] మెన్షెవికుల మీద కోపంతో లెనిను ఇస్క్రా సంపాదకీయ బోర్డు నుండి రాజీనామా చేసి 1904 మేలో ఒక అడుగు ముందుకు రెండు అడుగులు వెనుక.^[74] ఆ ఒత్తిడి లెనిను‌ను అనారోగ్యానికి గురి చేసింది. కోలుకోవడానికి ఆయన స్విట్జర్లాండు‌లో సెలవులు గడిపాడు.^[75] బోల్షెవికు వర్గం బలం పుంజుకుంది; 1905 వసంతకాలం నాటికి మొత్తం ఆర్‌ఎస్‌డిఎల్‌పి కేంద్ర కమిటీ బోల్షెవికు,^[76] డిసెంబరు‌లో వారు ముందుకు (ఫార్వర్డు)అనే వార్తాపత్రికను స్థాపించారు.^[77]

1905 విప్లవం - దాని పర్యవసానాలు: 1905–1914

1905 జనవరిలో సెయింటు పీటర్సు‌బర్గులో నిరసనకారుల మీద జరిగిన బ్లడీ సండే ఊచకోత రష్యను సామ్రాజ్యంలో పౌర అశాంతి చెలరేగడానికి దారితీసింది. 1905 దీనిని విప్లవం అని పిలుస్తారు.^[78] లెనిను బోల్షెవికు‌లను హింసాత్మక సంఘటనలలో గొప్ప పాత్ర పోషించాలని కోరారు, హింసను ప్రోత్సహించారు.^[79] అలా చేయడంలో ఆయన "సాయుధ తిరుగుబాటు", "సామూహిక ఉగ్రవాదం", "పెద్దల భూములను స్వాధీనం చేసుకోవడం" గురించి ఎస్‌ఆర్ నినాదాలను స్వీకరించాడు. ఫలితంగా ఆయన సనాతన మార్క్సిజం నుండి వైదొలిగాడని మెన్షెవికు ఆరోపణలు వచ్చాయి.^[80] ప్రతిగా బోల్షెవికు‌లు మెన్షెవికు‌లతో పూర్తిగా విడిపోవాలని ఆయన పట్టుబట్టాడు; చాలా మంది బోల్షెవికు‌లు నిరాకరించారు, రెండు గ్రూపులు 1905 ఏప్రిల్‌లో లండను‌లో జరిగిన మూడవ ఆర్‌ఎస్‌డిఎల్‌పి కాంగ్రెసుకు హాజరయ్యారు. ^[81] లెనిను తన అనేక ఆలోచనలను ఆగస్టు 1905లో ప్రచురించబడిన ప్రజాస్వామ్య విప్లవంలో సామాజిక ప్రజాస్వామ్యం రెండు వ్యూహాలు అనే కరపత్రంలో ప్రస్తుతించాడు. ఇక్కడ రష్యా ఉదారవాద బూర్జువా వర్గం రాజ్యాంగ రాచరికంకి మారడం ద్వారా సంతృప్తి చెందుతుందని తద్వారా విప్లవానికి ద్రోహం చేస్తుందని ఆయన అంచనా వేశారు; బదులుగా, జారిస్టు పాలనను పడగొట్టడానికి, "శ్రామికవర్గం, రైతుల తాత్కాలిక విప్లవాత్మక ప్రజాస్వామ్య నియంతృత్వాన్ని" స్థాపించడానికి శ్రామికవర్గం రైతులతో ఒక కూటమిని నిర్మించాల్సి ఉంటుందని ఆయన వాదించారు.^[82]

తిరుగుబాటు ప్రారంభమైంది. బలగాలకు వ్యతిరేకంగా బలగాలు. వీధి పోరాటాలు ఉధృతంగా జరుగుతున్నాయి, బారికేడ్లు విసిరివేయబడుతున్నాయి, రైఫిళ్లు పగులగొడుతున్నాయి, తుపాకులు విజృంభిస్తున్నాయి. రక్త నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి, స్వేచ్ఛ కోసం అంతర్యుద్ధం ఉప్పొంగుతోంది. మాస్కో దక్షిణ ప్రాంతాలు, కాకసస, పోలాండ్ సెయింటు పీటర్సు‌బర్గు శ్రామిక వర్గంలో చేరడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాయి. కార్మికుల నినాదం ఇలా మారింది: మరణం లేదా స్వేచ్ఛ!

— 1905 విప్లవంపై లెనిన్^[83]

ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టడంలో విఫలమైన 1905 విప్లవానికి ప్రతిస్పందనగా జార్ 2వ నికోలసు తన అక్టోబరు మ్యానిఫెస్టోలో వరుస ఉదారవాద సంస్కరణలను అంగీకరించాడు. ఈ వాతావరణంలో లెనిను సెయింటు పీటర్సు‌బర్గుకు తిరిగి రావడం సురక్షితమని భావించాడు.^[84] మరియా ఆండ్రీయేవా నడిపే రాడికలు లీగలు వార్తాపత్రిక నోవాయా జిజ్ను (న్యూ లైఫ్) సంపాదకీయ బోర్డులో చేరి ఆయన దానిని ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలను చర్చించడానికి ఉపయోగించాడు. ఆర్‌ఎస్‌డిఎల్‌పి.^[85] పార్టీ విస్తృత సభ్యత్వాన్ని కోరుకోవాలని ఆయన ప్రోత్సహించారు. విజయవంతమైన విప్లవానికి రెండూ అవసరమని నమ్మి హింసాత్మక ఘర్షణను నిరంతరం పెంచాలని సూచించారు.^[86] బోల్షెవికు కార్యకలాపాలకు ఆర్థిక సహాయం చేయడానికి సభ్యత్వ రుసుములు, కొంతమంది ధనవంతులైన సానుభూతిపరుల నుండి వచ్చే విరాళాలు సరిపోవని గుర్తించిన లెనిను, పోస్టాఫీసులు, రైల్వే స్టేషన్లు, రైళ్లు మరియు బ్యాంకులను దోచుకునే ఆలోచనను ఆమోదించారు. లియోనిడు క్రాసిను నాయకత్వంలో, బోల్షెవికు‌ల బృందం ఇటువంటి నేరపూరిత చర్యలను ప్రారంభించింది. వీటిలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది 1907 జూన్ లో జరిగింది, జోసెఫ్ స్టాలిన్ నాయకత్వంలో పనిచేస్తున్న బోల్షెవికు‌ల బృందం జార్జియాలోని టిఫ్లిసులో స్టేటు బ్యాంకు‌లో సాయుధ దోపిడీ చేసింది.^[87]

ఆయన బోల్షెవికు‌ల మధ్య సయోధ్య ఆలోచనను క్లుప్తంగా సమర్థించినప్పటికీ, మెన్షెవికు‌లు,^[88] లెనిను హింస, దోపిడీని సమర్థించడాన్ని మెన్షెవికు‌లు 1906 ఏప్రిలు‌లో స్టాక్‌హోం జరిగిన నాల్గవ కాంగ్రెసులో ఖండించారు.^[89] లెనిను రష్యా నుండి ఫిన్లాండు‌కు పారిపోయిన తర్వాత ఆయన సెట్టింగు‌లో పాల్గొన్నాడు. కుయోక్కల, గ్రాండ్ డచీ ఆఫ్ ఫిన్లాండులో బోల్షెవికు కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఇది అప్పట్లో రష్యన్ సామ్రాజ్యం నియంత్రణలో ఉన్న స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాష్ట్రంగా ఉండేది, ఇది 1907 మేలో లండను‌లో జరిగిన ఐదవ కాంగ్రెసులో బోల్షెవికు‌లు ఆర్‌ఎస్‌డిఎల్‌పి ఆధిపత్యాన్ని తిరిగి పొందే ముందు.^[90] రష్యా శాసనసభ, రెండవ డూమాను రద్దు చేయడం ద్వారా, విప్లవకారులను అరెస్టు చేయమని దాని రహస్య పోలీసు ఓఖ్రానాను ఆదేశించడం ద్వారా, లెనిన్ ఫిన్లాండ్ నుండి స్విట్జర్లాండ్ పారిపోయాడు..^[91] అక్కడు ఆయన టిఫ్లిసు‌లో దొంగిలించబడిన గుర్తించదగిన సీరియలు నంబరు‌లు ఉన్న ఆ నోట్లను మార్పిడి చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.^[92]

అలెగ్జాండరు బొగ్డనోవు, ఇతర ప్రముఖ బోల్షెవికు‌లు బోల్షెవికు సెంటరు‌ను పారిసు‌కు మార్చాలని నిర్ణయించుకున్నారు; లెనిను అంగీకరించనప్పటికీ ఆయన 1908 డిసెంబరులో నగరానికి మారాడు. ^[93] లెనిను పారిసు‌ను ఇష్టపడలేదు, దానిని "ఒక ఫౌల్ హోలు" అని విమర్శించాడు. అక్కడ ఉన్నప్పుడు ఆయన తన బైకు‌ను పడగొట్టిన ఒక వాహనదారుడి మీద కేసు పెట్టాడు. ^[94] రష్యా శ్రామికవర్గం విజయవంతమైన విప్లవాత్మక వాహనంగా మారడానికి సోషలిస్టు సంస్కృతిని అభివృద్ధి చేసుకోవాలనే బోగ్డనోవు అభిప్రాయాన్ని లెనిను చాలా విమర్శించాడు. బదులుగా విప్లవంలో శ్రామిక వర్గాలను నడిపించే సోషలిస్టు మేధావుల నాయకత్వాన్ని లెనిను ఇష్టపడ్డాడు. ఇంకా ఎర్నెస్టు మాక్ ప్రభావంతో బొగ్డనోవు ప్రపంచంలోని అన్ని భావనలు సాపేక్షమైనవని నమ్మాడు. అయితే లెనిను మానవ పరిశీలన నుండి స్వతంత్రంగా ఒక నిష్పాక్షిక వాస్తవికత ఉందనే సనాతన మార్క్సిస్టు దృక్పథానికి కట్టుబడి ఉన్నాడు. ^[95] బొగ్డనోవు, లెనిను ఏప్రిలు‌లో కాప్రిలోని మాగ్జిం గోర్కీ విల్లాలో కలిసి సెలవులు గడిపారు. 1908;^[96] పారిసు‌కు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత లెనిను తనమ్ బోగ్డనోవు అనుచరుల మధ్య బోల్షెవికు వర్గంలో చీలికను ప్రోత్సహించాడు. తరువాతి వారు మార్క్సిజం నుండి వైదొలిగారని ఆరోపించారు.^[97]

1908 మేలో లెనిను కొంతకాలం లండను‌లో నివసించాడు. అక్కడ ఆయన భౌతికవాదం, అనుభవవాద-విమర్శను వ్రాయడానికి బ్రిటిషు మ్యూజియం రీడింగు రూం‌ను ఉపయోగించాడు. ఇది బోగ్డనోవు సాపేక్షవాదం "బూర్జువా-ప్రతిచర్య అబద్ధం"గా ఆయన వర్ణించిన దాని మీద దాడి.^[98] లెనిను వర్గవాదం పెరుగుతున్న సంఖ్యలో బోల్షెవికు‌లను దూరం చేయడం ప్రారంభించింది. మాజీ సన్నిహిత మద్దతుదారులు అలెక్సీ రైకోవు, లెవు కామెనెవుతో సహా.^[99] పార్టీలో లెనిను మద్దతుదారుడిగా వ్యవహరించడానికి ఒక గూఢచారి, రోమను మాలినోవ్స్కీను పంపడం ద్వారా ఓఖ్రానా ఆయన వర్గవాద వైఖరిని ఉపయోగించుకున్నాడు. వివిధ బోల్షెవికు‌లు మాలినోవ్స్కీ మీద తమ అనుమానాలను లెనిను‌కు వ్యక్తం చేశారు. అయితే గూఢచారి నకిలీతనం గురించి లెనిను‌కు తెలుసా అనేది అస్పష్టంగా ఉంది; ఓఖ్రానాకు తప్పుడు సమాచారాన్ని అందించడానికి ఆయన మాలినోవ్స్కీని ఉపయోగించి ఉండవచ్చు.^[100]

1910 ఆగస్టులో లెనిను కోపెన్‌హాగన్లో జరిగిన 8వ కాంగ్రెసు రెండవ అంతర్జాతీయ సమావేశానికి ఆర్‌ఎస్‌డిఎల్‌పి ప్రతినిధిగా హాజరయ్యారు. ఆ తర్వాత తన తల్లితో కలిసి స్టాక్‌హోం‌లో సెలవు గడిపారు.^[101] తన భార్య, సోదరీమణులతో కలిసి ఆయన ఫ్రాన్సు‌కు వెళ్లి, మొదట బాంబనులో స్థిరపడ్డాడు. తరువాత పారిసు.^[102] ఇక్కడ ఆయన ఫ్రెంచి బోల్షెవికు ఇనెస్సా అర్మాండుకి సన్నిహిత మిత్రుడయ్యాడు; కొంతమంది జీవిత చరిత్ర రచయితలు 1910 నుండి 1912 వరకు వారికి వివాహేతర సంబంధం ఉందని సూచిస్తున్నారు.^[103] ఇంతలో 1911 జూన్ లో జరిగిన పారిసు సమావేశంలో ఆర్‌ఎస్‌డిఎల్‌పి సెంట్రలు కమిటీ తమ కార్యకలాపాలను రష్యాకు తిరిగి తరలించాలని నిర్ణయించుకుంది, బోల్షెవికు సెంటరు, దాని వార్తాపత్రికను మూసివేయాలని ఆదేశించింది. ప్రొలెటారి.^[104] పార్టీలో తన ప్రభావాన్ని పునర్నిర్మించుకోవాలని ప్రయత్నిస్తూ లెనిను 1912 జనవరిలో ప్రాగ్లో పార్టీ సమావేశం ఏర్పాటు చేశాడు. 18 మంది అటెండర్లలో 16 మంది బోల్షెవికు‌లు అయినప్పటికీ ఆయన తన వర్గవాద ధోరణులకు తీవ్రంగా విమర్శించబడ్డాడు. తన పార్టీహోదాను పెంచుకోవడంలో విఫలమయ్యాడు. .^[105]

ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యంలోని సాంస్కృతికంగా పోలిషు భాగమైన గలిసియా, లోడోమెరియా రాజ్యంలోని క్రాకోవుకి వెళ్లి, ఆయన జాగిల్లోనియను విశ్వవిద్యాలయం లైబ్రరీని ఉపయోగించి పరిశోధన.^[106] ఆయన రష్యన్ సామ్రాజ్యంలో పనిచేస్తున్న ఆర్‌ఎస్‌డిఎల్‌పితో సన్నిహిత సంబంధంలో ఉన్నాడు. డూమా బోల్షెవికు సభ్యులను వారి పార్లమెంటరీ కూటమి నుండి విడిపోయేలా మెన్షెవికు‌లను ఒప్పించాడు..^[107] 1913 జనవరిలో లెనిను "అద్భుతమైన జార్జియను" అని పిలిచే స్టాలిను ఆయనను సందర్శించాడు. సామ్రాజ్యంలో రష్యను కాని జాతుల భవిష్యత్తు గురించి చర్చించారు.^[108] లెనిను, ఆయన భార్య ఇద్దరి ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో ,^[109] నాడియాకు శస్త్రచికిత్స చేయించుకోవడానికి బెర్నుకి వెళ్లే ముందు వారు గ్రామీణ పట్టణానికి వెళ్లారు బియాలీ డునాజెకు.^[110]

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం: 1914–1917

కాలనీల విభజన, విదేశీ భూభాగాన్ని దోచుకోవడం కోసం [మొదటి ప్రపంచ] యుద్ధం జరుగుతోంది; దొంగలు గొడవ పడ్డారు– దొంగలందరి ప్రయోజనాలను దేశం లేదా మాతృభూమి ప్రయోజనాలతో గుర్తించడానికి దొంగలలో ఒకరి నిర్దిష్ట సమయంలో ఓటములను సూచించడం ఒక మనస్సాక్షి లేని బూర్జువా అబద్ధం.

— మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం గురించి లెనిన్ తన వివరణ మీద^[111]

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు లెనిను గలీసియాలో ఉన్నాడు.^[112] ఈ యుద్ధం రష్యను సామ్రాజ్యాన్ని ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా చేసింది. ఆయన రష్యను పౌరసత్వం కారణంగా లెనిను అరెస్టు చేయబడ్డాడు. ఆయన జారిస్టు వ్యతిరేక ఆధారాలు పొందే వరకు కొంతకాలం జైలులో ఉంచబడ్డాడు. వివరించబడింది.^[113] లెనిను, ఆయన భార్య తిరిగి వచ్చారు బెర్ను,^[114] 1916 ఫిబ్రవరిలో జ్యూరిచుకి మకాం మార్చే ముందు.^[115] జర్మనీ సోషలు డెమోక్రటికు పార్టీ జర్మనీ యుద్ధ ప్రయత్నానికి మద్దతు ఇస్తోందని లెనిను కోపంగా ఉన్నాడు. ఇది రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ప్రత్యక్ష ఉల్లంఘన. సోషలిస్టు పార్టీలు ఈ సంఘర్షణను వ్యతిరేకిస్తాయని, రెండవ అంతర్జాతీయాన్ని పనిచేయనిదిగా చూస్తాయని ఇంటర్నేషనలు స్టట్గార్టు తీర్మానం పేర్కొంది.^[116] ఆయన 1915 సెప్టెంబరు‌లో జిమ్మెర్వాల్డు కాన్ఫరెన్సుకు, ఏప్రిల్‌లో కింథాలు కాన్ఫరెన్సుకు హాజరయ్యాడు. 1916,^[117] ఖండం అంతటా ఉన్న సోషలిస్టులను "సామ్రాజ్యవాద యుద్ధాన్ని" ఖండం అంతటా ఉన్న "అంతర్యుద్ధం"గా మార్చమని కోరుతూ, బూర్జువా వర్గానికి వ్యతిరేకంగా కార్మికవర్గం కులీనుల వర్గం పోటీ పడుతోంది.^[118] 1916 జూలైలో లెనిను తల్లి మరణించింది. కానీ ఆయన ఆమె అంత్యక్రియలకు హాజరు కాలేకపోయాడు.^[119] ఆమె మరణం ఆయనను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసింది. శ్రామికుడిని చూడకముందే తాను కూడా చనిపోతానేమోనని భయపడి ఆయనను నిరాశకు గురయ్యాడు. విప్లవం.^[120]

1917 సెప్టెంబరులో లెనిను సామ్రాజ్యవాదం, పెట్టుబడిదారీ విధానం అత్యున్నత దశను ప్రచురించాడు. ఇది సామ్రాజ్యవాదం అనేది మోనోపోలీ క్యాపిటలిజం ఉత్పత్తి అని వాదించింది. పెట్టుబడిదారులు వేతనాలు తక్కువగా, ముడి పదార్థాలు చౌకగా ఉన్న కొత్త ప్రాంతాలకు విస్తరించడం ద్వారా తమ లాభాలను పెంచుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. పోటీ, సంఘర్షణ పెరుగుతుందని, సామ్రాజ్యవాద శక్తుల మధ్య యుద్ధం కార్మికవర్గ విప్లవం ద్వారా పడగొట్టబడి సోషలిజం స్థాపించబడే వరకు కొనసాగుతుందని ఆయన నమ్మాడు.^[121] ఆయన ఈ సమయంలో ఎక్కువ సమయం జార్జి విల్హెల్ము ఫ్రెడరికు హెగెలు, లుడ్విగు ఫ్యూయరు‌బాచు, అరిస్టాటిల్ రచనలను చదవడానికి గడిపాడు. వీరందరూ ఈ కాలంలో కీలక ప్రభావాలను చూపారు. మార్క్సు.^[122] ఇది లెనిను మార్క్సిజం వివరణను మార్చింది; ముందుగా నిర్ణయించిన శాస్త్రీయ సూత్రాల ఆధారంగా విధానాలను అభివృద్ధి చేయవచ్చని ఆయన ఒకప్పుడు విశ్వసించినప్పటికీ ఒక విధానం సరైనదా కాదా అనేదానికి ఏకైక పరీక్ష దాని ఆచరణ అని ఆయన తేల్చిచెప్పారు.^[123] ఆయన ఇప్పటికీ తనను తాను సనాతన మార్క్సిస్టు‌గా భావించాడు. కానీ సామాజిక అభివృద్ధి గురించి మార్క్సు కొన్ని అంచనాల నుండి అతను విభేదించడం ప్రారంభించాడు; శ్రామికవర్గం "సోషలిస్టు విప్లవం" కంటే ముందు మధ్యతరగతి వర్గాల "బూర్జువా-ప్రజాస్వామ్య విప్లవం" జరగాలని మార్క్సు విశ్వసించినప్పటికీ రష్యాలో శ్రామికవర్గం మధ్యంతర విప్లవం లేకుండా జారిస్టు పాలనను పడగొట్టగలదని లెనిను విశ్వసించాడు.^[124]

ఫిబ్రవరి విప్లవం - జూలై రోజులు: 1917

1917 ఫిబ్రవరిలో సెయింటు పీటర్సు‌బర్గులో ఫిబ్రవరి విప్లవం ప్రారంభమైంది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభంలో పెట్రోగ్రాడుగా పేరు మార్చబడింది, పారిశ్రామిక కార్మికులు ఆహార కొరత, క్షీణిస్తున్న ఫ్యాక్టరీ పరిస్థితుల మీద సమ్మె చేయడంతో. ఈ అశాంతి రష్యాలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది. తనను హింసాత్మకంగా పడగొట్టే ప్రమాదం ఉందని భయపడి, జార్ 2వ నికోలసు పదవీ విరమణ చేశాడు. స్టేటు డూమా దేశం మీద నియంత్రణను చేపట్టింది, రష్యను తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించి సామ్రాజ్యాన్ని కొత్త రష్యను రిపబ్లికుగా మార్చింది.^[125] లెనిను స్విట్జర్లాండు‌లోని తన స్థావరం నుండి దీని గురించి తెలుసుకున్నప్పుడు. ఆయన ఇతర అసమ్మతివాదులతో కలిసి సంబరాలు చేసుకున్నాడు.^[126] బోల్షెవికు‌ల బాధ్యతను స్వీకరించడానికి ఆయన రష్యాకు తిరిగి రావాలని నిర్ణయించుకున్నాడు, కానీ కొనసాగుతున్న సంఘర్షణ కారణంగా దేశంలోకి చాలా మార్గాలు మూసుకుపోయాయని కనుగొన్నాడు. జర్మనీ ద్వారా వారికి ఒక మార్గాన్ని చర్చించడానికి ఆయన ఇతర అసమ్మతివాదులతో ఒక ప్రణాళికను రూపొందించాడు. ఆ సమయంలో రష్యాతో యుద్ధంలో ఉంది. ఈ అసమ్మతివాదులు తమ రష్యను శత్రువులకు సమస్యలను కలిగిస్తారని గుర్తించి జర్మనీ ప్రభుత్వం 32 మంది రష్యను పౌరులను వారి భూభాగం గుండా రైలులో ప్రయాణించడానికి అనుమతించడానికి అంగీకరించింది, వారిలో లెనిను, ఆయన భార్య ఉన్నారు.^[127] రాజకీయ కారణాల వలన లెనిను, జర్మన్లు లెనిను జర్మనీ భూభాగం గుండా సీల్డు రైలు క్యారేజు‌లో ప్రయాణించారని కవరు స్టోరీకి అంగీకరించారు. కానీ వాస్తవానికి రైలు నిజంగా సీల్ చేయబడలేదు. ప్రయాణీకులను అనుమతించారు ఉదాహరణకు ఫ్రాంకు‌ఫర్టులో రాత్రి గడపడానికి దిగండి.^[128] ఆ బృందం జ్యూరిచు నుండి సాస్నిట్జు వరకు రైలులో ప్రయాణించి ఫెర్రీ ద్వారా స్వీడను‌లోని ట్రెల్లెబోర్గుకు అక్కడి నుండి హపరాండా–టోర్నియో సరిహద్దు క్రాసింగు‌కు, తరువాత హెల్సింకికు వెళ్లి చివరి రైలులో పెట్రోగ్రాడు ప్రయాణించారు..^[129]

ఏప్రిల్‌లో పెట్రోగ్రాడు‌లోని ఫిన్లాండు స్టేషనుకు చేరుకున్న లెనిను, తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని ఖండిస్తూ బోల్షెవికు మద్దతుదారులను ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు. మళ్ళీ ఖండం అంతటా యూరోపియను శ్రామికవర్గ విప్లవానికి పిలుపునిచ్చారు.^[131] తరువాతి రోజుల్లో ఆయన బోల్షెవికు సమావేశాలలో మాట్లాడాడు. మెన్షెవికు‌లతో సయోధ్య కోరుకునే వారిని విమర్శించాడు. బోల్షెవికు‌ల కోసం తన ప్రణాళికల రూపురేఖలను తన "ఏప్రిల్ థీసెసు"ను వెల్లడించాడు. ఆయన ప్రయాణంలో వ్రాసినది స్విట్జర్లాండ్.^[132] ప్రభావవంతమైన పెట్రోగ్రాడు సోవియటు మీద ఆధిపత్యం వహించిన మెన్షెవికు‌లు, సోషలు రివల్యూషనరీలు ఇద్దరినీ తాత్కాలిక ప్రభుత్వానికి మద్దతు ఇచ్చినందుకు, వారిని సోషలిజానికి ద్రోహులుగా ఖండించినందుకు ఆయన బహిరంగంగా ఖండించారు. ప్రభుత్వాన్ని జారిస్టు పాలన వలె సామ్రాజ్యవాదంగా పరిగణించి, జర్మనీ, ఆస్ట్రియా-హంగేరీలతో తక్షణ శాంతిని, సోవియటుల పాలనను, పరిశ్రమ, బ్యాంకుల జాతీయీకరణను, భూమిని రాష్ట్రంగా స్వాధీనం చేసుకోవడాన్ని ఆయన సమర్థించారు. ఇవన్నీ శ్రామికవర్గ ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించి సోషలిస్టు సమాజం వైపు ముందుకు సాగాలనే ఉద్దేశ్యంతో. దీనికి విరుద్ధంగా, మెన్షెవికు‌లు రష్యా సోషలిజంలోకి మారడానికి తగినంత అభివృద్ధి చెందలేదని విశ్వసించారు. లెనిను కొత్త రిపబ్లికు‌ను అంతర్యుద్ధంలోకి నెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారని ఆరోపించారు.^[133] రాబోయే నెలల్లో లెనిను తన విధానాల కోసం ప్రచారం చేశాడు. బోల్షెవికు సెంట్రలు కమిటీ సమావేశాలకు హాజరయ్యాడు. బోల్షెవికు వార్తాపత్రిక ప్రావ్దా కోసం విస్తృతంగా రాశాడు. కార్మికులు, సైనికులు, నావికులు, రైతులను తన లక్ష్యానికి మార్చుకునే లక్ష్యంతో పెట్రోగ్రాడు‌లో బహిరంగ ప్రసంగాలు చేశాడు.^[134]

బోల్షెవికు మద్దతుదారులలో పెరుగుతున్న నిరాశను గ్రహించిన లెనిను, ప్రభుత్వ ప్రతిస్పందనను పరీక్షించడానికి పెట్రోగ్రాడు‌లో సాయుధ రాజకీయ ప్రదర్శనను సూచించాడు.^[135] ఆరోగ్యం క్షీణిస్తున్న నేపథ్యంలో ఆయన ఫిన్నిషు గ్రామమైన నీవోలాలో కోలుకోవడానికి నగరం నుండి బయలుదేరాడు.^[136] బోల్షెవికు‌ల సాయుధ ప్రదర్శన, జూలై డేసు, లెనిను ఉన్నప్పుడే జరిగింది దూరంగా కానీ ప్రదర్శనకారులు ప్రభుత్వ దళాలతో హింసాత్మకంగా ఘర్షణ పడ్డారని తెలుసుకున్న తర్వాత ఆయన పెట్రోగ్రాడు‌కు తిరిగి వచ్చి ప్రశాంతంగా ఉండాలని పిలుపునిచ్చాడు.^[137] హింసకు ప్రతిస్పందిస్తూ, ప్రభుత్వం లెనిను, ఇతర ప్రముఖ బోల్షెవికు‌లను అరెస్టు చేయాలని ఆదేశించింది. వారి కార్యాలయాల మీద దాడి చేసింది. ఆయన జర్మనీ ఏజెంట్ అని బహిరంగంగా ఆరోపించింది.^[138] అరెస్టు నుండి తప్పించుకుంటూ, లెనిన్ పెట్రోగ్రాడు సురక్షిత గృహాల శ్రేణిలో దాక్కున్నాడు.^[139] తాను చంపబడతాననే భయంతో, లెనిను, ఆయన తోటి సీనియరు బోల్షెవికు గ్రిగరీ జినోవివు మారువేషంలో పెట్రోగ్రాడు నుండి తప్పించుకుని రజ్లివుకు మకాం మార్చాడు.^[140] అక్కడ, లెనిను రాష్ట్రం, విప్లవం అనే పుస్తకం మీద పని ప్రారంభించాడు. ఇది శ్రామికవర్గ విప్లవం తర్వాత సోషలిస్టు రాజ్యం ఎలా అభివృద్ధి చెందుతుందని, అప్పటి నుండి రాష్ట్రం క్రమంగా ఎలా క్షీణిస్తుందో, స్వచ్ఛమైన కమ్యూనిస్టును ఎలా వదిలివేస్తుందో సమాజం వివరించింది.^[141] ప్రభుత్వాన్ని కూల్చివేసేందుకు బోల్షెవికు నేతృత్వంలోని సాయుధ తిరుగుబాటు కోసం ఆయన వాదించడం ప్రారంభించారు. కానీ పార్టీ కేంద్ర కమిటీ రహస్య సమావేశంలో ఈ ఆలోచన తిరస్కరించబడింది.^[142] ఆ తర్వాత లెనిను రైలులో, కాలినడకన ఫిన్లాండ్‌కు బయలుదేరి ఆగస్టు 10న హెల్సింకి చేరుకున్నాడు. అక్కడ ఆయన సానుభూతిపరులతో బోల్షెవికు‌కు చెందిన సురక్షితమైన గృహాలలో దాక్కున్నాడు.^[143]

అక్టోబరు విప్లవం: 1917

1917 ఆగస్టులో లెనిను ఫిన్లాండు‌లో ఉన్నప్పుడు రష్యను సైన్యం కమాండరు-ఇన్-చీఫ్ జనరలు లావరు కోర్నిలోవు తాత్కాలిక ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక తిరుగుబాటు ప్రయత్నంగా కనిపించే విధంగా పెట్రోగ్రాడు‌కు దళాలను పంపాడు. ప్రీమియరు అలెగ్జాండరు కెరెన్స్కీ సహాయం కోసం దాని బోల్షెవికు సభ్యులతో సహా పెట్రోగ్రాడు సోవియటు వైపు మొగ్గు చూపారు. విప్లవకారులు నగరాన్ని రక్షించడానికి కార్మికులను రెడ్ గార్డ్సుగా సంఘటితం చేయడానికి అనుమతించారు. పెట్రోగ్రాడు చేరుకునేలోపే తిరుగుబాటు ఆగిపోయింది. కానీ ఈ సంఘటనలు బోల్షెవికు‌లు బహిరంగ రాజకీయ రంగంలోకి తిరిగి రావడానికి వీలు కల్పించాయి.^[144] సోషలిజానికి విరుద్ధంగా ఉన్న కుడి-విప్లవ శక్తుల నుండి ప్రతి-విప్లవం వస్తుందని భయపడి పెట్రోగ్రాడు సోవియటు‌లో ఆధిపత్యం వహించిన మెన్షెవికు‌లు, సోషలిస్టు-విప్లవకారులు బోల్షెవికు‌లతో సంబంధాలను సాధారణీకరించడానికి ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి తీసుకురావడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.^[145] మెన్షెవికు‌లు, సోషలిస్టు-విప్లవకారులు ఇద్దరూ తాత్కాలిక ప్రభుత్వంతో అనుబంధం, యుద్ధం ప్రజాదరణ లేని కొనసాగింపు కారణంగా వారు చాలా ప్రజాదరణ కోల్పోయారు. బోల్షెవికు‌లు దీనిని సద్వినియోగం చేసుకున్నారు. త్వరలోనే బోల్షెవికు అనుకూల మార్క్సిస్టు ట్రోత్స్కీ పెట్రోగ్రాడు సోవియటు నాయకుడిగా ఎన్నికయ్యాడు.^[146] సెప్టెంబరులో బోల్షెవికు‌లు మాస్కో, పెట్రోగ్రాడు సోవియటు‌ల రెండింటిలోని కార్మికుల విభాగాలలో మెజారిటీని పొందారు.^[147]

పరిస్థితి సురక్షితంగా ఉందని గుర్తించడం అతనితో లెనిను పెట్రోగ్రాడు‌కు తిరిగి వచ్చాడు.^[148] అక్కడ ఆయన అక్టోబరు 10న బోల్షెవికు సెంట్రలు కమిటీ సమావేశానికి హాజరయ్యాడు. అక్కడ తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని కూల్చివేసేందుకు పార్టీ సాయుధ తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాలని ఆయన మళ్ళీ వాదించాడు. ఈసారి వాదన రెండు ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా పది ఓట్లతో గెలిచింది.^[149] ఈ ప్రణాళిక విమర్శకులైన జినోవివు, కామెనెవు, రష్యను కార్మికులు పాలనకు వ్యతిరేకంగా హింసాత్మక తిరుగుబాటుకు మద్దతు ఇవ్వరని, యూరపు అంతా శ్రామికవర్గానికి అనుకూలంగా ఉందని లెనిను చేసిన వాదనకు స్పష్టమైన ఆధారాలు లేవని వాదించారు. విప్లవం.^[150] పార్టీ దాడిని నిర్వహించడానికి ప్రణాళికలు ప్రారంభించింది. అక్టోబరు 24న స్మోల్నీ ఇన్స్టిట్యూటులో తుది సమావేశం నిర్వహించింది.^[151] ఇది సైనిక విప్లవ కమిటీ (ఎంఆర్‌సి) స్థావరం ఇది కార్నిలోవు ఆరోపించిన సమయంలో పెట్రోగ్రాడు సోవియటు చేత బోల్షెవికు‌లకు ఎక్కువగా విధేయులైన సాయుధ మిలీషియా. తిరుగుబాటు.^[152]

అక్టోబరు‌లో ఎంఆర్‌సి పెట్రోగ్రాడు కీలకమైన రవాణా, కమ్యూనికేషను, ప్రింటింగు, యుటిలిటీసు హబ్‌లను నియంత్రించాలని ఆదేశించబడింది. రక్తపాతం లేకుండా చేసింది.^[153] బోల్షెవికు‌లు వింటరు ప్యాలెసులో ప్రభుత్వాన్ని ముట్టడించారు. బోల్షెవికు నావికుల నియంత్రణలో ఉన్న అరోరా అనే క్రూయిజరు విప్లవం ప్రారంభానికి సంకేతంగా బ్లాంకు షాటు పేల్చిన తర్వాత దానిని అధిగమించి దాని మంత్రులను అరెస్టు చేసింది.^[154] తిరుగుబాటు సమయంలో లెనిను పెట్రోగ్రాడు సోవియటు‌కు ప్రసంగం చేసి తాత్కాలిక ప్రభుత్వం కూలదోయబడిందని ప్రకటించారు.^[155] బోల్షెవిక్లు పీపుల్సు కమీసర్ల సంఘం లేదా సోవ్నార్కోం అనే కొత్త ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేస్తున్నట్లు ప్రకటించారు. లెనిను మొదట్లో చైర్మను అనే నాయకత్వ పదవిని తిరస్కరించి, ఆ పదవికి ట్రోత్స్కీని ప్రతిపాదించాడు. కానీ ఇతర బోల్షెవికు‌లు పట్టుబట్టారు. చివరికి లెనిను అంగీకరించారు.^[156] ఆ తర్వాత లెనిను, ఇతర బోల్షెవికు‌లు అక్టోబరు 26, 27 తేదీలలో జరిగిన రెండవ కాంగ్రెసు ఆఫ్ సోవియట్సుకు హాజరై కొత్త ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేస్తున్నట్లు ప్రకటించారు. మెన్షెవికు హాజరైనవారు చట్టవిరుద్ధంగా అధికారాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడం, అంతర్యుద్ధ ప్రమాదాన్ని ఖండించారు.^[157] పాలన ప్రారంభ రోజులలో లెనిను రష్యా జనాభాను దూరం చేయకుండా తన వాక్చాతుర్యాన్ని సర్దుబాటు చేసుకున్నాడు. కార్మికుల నియంత్రణలో ఉన్న దేశం, సోవియటు‌లకు అధికారం ఉండటం గురించి మాట్లాడాడు.^[158] లెనిను, ఇతర బోల్షెవికు‌లు అక్టోబరు 26, 27 తేదీలలో జరిగిన రెండవ కాంగ్రెసు ఆఫ్ సోవియట్సుకు హాజరై కొత్త ప్రభుత్వ ఏర్పాటును ప్రకటించారు. మెన్షెవికు హాజరైన వారు చట్టవిరుద్ధంగా అధికారాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడం, అంతర్యుద్ధ ప్రమాదాన్ని ఖండించారు.^[157] పాలన ప్రారంభ రోజులలో లెనిను రష్యా జనాభాను దూరం చేయకుండా తన వాక్చాతుర్యాన్ని సర్దుబాటు చేసుకున్నాడు. కార్మికుల నియంత్రణలో ఉన్న దేశం, సోవియట్‌లకు అధికారం ఉండటం గురించి మాట్లాడాడు.^[158] లెనిను, ఇతర బోల్షెవికు‌లు అక్టోబరు 26, 27 తేదీలలో జరిగిన రెండవ కాంగ్రెసు ఆఫ్ సోవియట్సుకు హాజరై కొత్త ప్రభుత్వ ఏర్పాటును ప్రకటించారు. మెన్షెవికు హాజరైన వారు చట్టవిరుద్ధంగా అధికారాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడం, అంతర్యుద్ధ ప్రమాదాన్ని ఖండించారు.^[157] పాలన ప్రారంభ రోజులలో లెనిను రష్యా జనాభాను దూరం చేయకుండా తన వాక్చాతుర్యాన్ని సర్దుబాటు చేసుకున్నాడు. కార్మికుల నియంత్రణలో ఉన్న దేశం, సోవియటు‌లకు అధికారం ఉండటం గురించి మాట్లాడాడు.^[158] లెనిను, అనేక ఇతర బోల్షెవికు‌లు కొన్ని రోజుల్లో యూరపు అంతటా శ్రామికవర్గ విప్లవం వ్యాపిస్తుందని ఆశించారు.^[159]

లెనిను ప్రభుత్వం

సోవియటు ప్రభుత్వాన్ని నిర్వహించడం: 1917–1918

తాత్కాలిక ప్రభుత్వం 1917 నవంబరులో రాజ్యాంగ సభను ఎన్నుకోవాలని ప్రణాళిక వేసింది; లెనిను అభ్యంతరాలు ఉన్నప్పటికీ సోవ్నార్కోం షెడ్యూలు ప్రకారం ఓటును అనుమతించారు.^[160] ఎన్నిక, బోల్షెవికు‌లు దాదాపు పావు వంతు ఓట్లను పొందారు. వ్యవసాయం మీద దృష్టి సారించిన వారి చేతిలో ఓడిపోయారు. సోషలిస్టు-విప్లవకారులు.^[161] లెనిను ఎన్నికలు ప్రజల ఇష్టాన్ని ప్రతిబింబించలేదని వాదించారు. బోల్షెవికు‌ల కార్యక్రమం గురించి ఓటర్లకు తెలియదని, అభ్యర్థిత్వ జాబితాలు పాతవని వామపక్ష సోషలిస్టు-విప్లవకారులు విడిపోయే ముందు రూపొందించబడ్డాయని పేర్కొన్నారు. సోషలిస్టు-విప్లవకారులు.^[162] అయినప్పటికీ కొత్తగా ఎన్నికైన రష్యను రాజ్యాంగ సభ 1918 జనవరిలో పెట్రోగ్రాడు‌లో సమావేశమైంది.^[163] సోవ్నార్కోం సోవియట్ల నుండి అధికారాన్ని తొలగించడానికి ప్రయత్నించినందున అది విప్లవ వ్యతిరేక చర్య అని పేర్కొన్నారు. కానీ సోషలిస్టు-విప్లవకారులు, మెన్షెవికు‌లు దీనిని తిరస్కరించారు.^[164] బోల్షెవికు‌లు అసెంబ్లీకి దాని చట్టపరమైన అధికారాలను చాలావరకు తొలగించడానికి ఒక తీర్మానాన్ని సమర్పించారు; అసెంబ్లీ దీనిని తిరస్కరించినప్పుడు, సోవ్నార్కోం దీనిని విప్లవ వ్యతిరేక పార్టీగా ప్రకటించి బలవంతంగా రద్దు చేశాడు.^[165]

ఇతర సోషలిస్టు పార్టీలతో సంకీర్ణ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయాలన్న కొంతమంది బోల్షెవికు‌ల నుండి వచ్చిన పదేపదే వచ్చిన పిలుపులను లెనిను తిరస్కరించాడు. పార్టీలు.^[166] సోవ్నార్కోం మెన్షెవికు‌లు లేదా సోషలిస్టు-రివల్యూషనరీలతో సంకీర్ణాన్ని తిరస్కరించినప్పటికీ, డిసెంబరు 1917లో లెఫ్టు సోషలిస్టు-రివల్యూషనరీలకు ఐదు క్యాబినెటు పదవులను అనుమతించింది. ఈ సంకీర్ణం మార్చి 1918 వరకు మాత్రమే కొనసాగింది, ఆ సమయంలో లెఫ్టు సోషలిస్టు-రివల్యూషనరీలు వదిలి వెళ్ళారు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధాన్ని ముగించడానికి బోల్షెవిక్‌ల విధానం గురించి భిన్నాభిప్రాయాల మీద ప్రభుత్వం.^[167] 1918 మార్చిలో జరిగిన వారి 7వ కాంగ్రెసులో బోల్షెవికు‌లు తమ పేరును రష్యను సోషలు డెమోక్రటికు నుండి మార్చుకున్నారు. లెనిను తన సమూహాన్ని మరింత సంస్కరణవాద జర్మనీ సోషలు డెమోక్రటికుపార్టీ నుండి దూరం చేసి కమ్యూనిస్టు సమాజం అనే లక్ష్యాన్ని నొక్కి చెప్పాలనుకున్నందున రష్యను కమ్యూనిస్టు పార్టీకి లేబరు పార్టీ. ^[168]

అధికారికంగా అంతిమ అధికారం సోవ్నార్కోం, ఆల్-రష్యను సెంట్రలు ఎగ్జిక్యూటివు వద్ద ఉన్నప్పటికీ కార్యనిర్వాహక కమిటీ (విటిఎస్‌ఐకె), ఆ సమయంలో దాని సభ్యులు అంగీకరించినట్లుగా, కమ్యూనిస్టు పార్టీ రష్యా మీద వాస్తవంగా నియంత్రణలో ఉంది. ^[169] 1918 నాటికి, సోవ్నార్కోమ్ ఏకపక్షంగా వ్యవహరించడం ప్రారంభించాడు, ఎఆర్‌సిఎస్, విటిఎస్‌ఐకె లు మరింతగా అణగదొక్కబడుతున్నాయి.^[170] కాబట్టి సోవియటు‌లకు ఇకపై పాత్ర లేదు. రష్యాను పరిపాలించడంలో.^[171] 1918, 1919 లలో ప్రభుత్వం మెన్షెవికు‌లను, సోషలిస్టు-విప్లవకారులను సోవియటు‌ల నుండి బహిష్కరించింది.^[172] రష్యా ఏక-పార్టీ రాజ్యంగా మారింది.^[173]

పార్టీలో, సోవియటు యూనియను కమ్యూనిస్టు పార్టీ పొలిటికలు బ్యూరో (పొలిటు‌బ్యూరో), ఆర్గనైజేషను బ్యూరో (ఆర్గ్‌బ్యూరో) స్థాపించబడ్డాయి. ఇవి ప్రస్తుత సోవియటు యూనియను కమ్యూనిస్టు పార్టీ సెంట్రలు కమిటీ తోడుగా ఉంటాయి; ఈ సంస్థల నిర్ణయాలను సోవ్నార్కో, కార్మిక రక్షణ మండలి స్వీకరించాల్సి వచ్చింది.^[174] లెనిను ఈ పాలనా నిర్మాణంలో అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యక్తి, సోవ్నార్కోం చైర్మను‌గా, కౌన్సిలు ఆఫ్ లేబరు అండ్ డిఫెన్సు, సెంట్రలు కమిటీ, పొలిటు‌బ్యూరోలో కూర్చున్నారు.^[175] లెనిను కుడి భుజం అయిన యాకోవు స్వెర్డు‌లోవు మాత్రమే పోల్చదగిన ప్రభావాన్ని చూపాడు.ఆయన 1919 మార్చిలో స్పానిష్ ఫ్లూ మహమ్మారి ఫలితంగా మరణించాడు.^[176] నవంబరు 1917లో, లెనిన్ మరియు అతని భార్య స్మోల్నీ ఇన్స్టిట్యూటు‌లో రెండు గదుల ఫ్లాటు తీసుకున్నారు; ఆ తర్వాత నెలలో వారు ఫిన్లాండు‌లోని హలీలాలో కొద్దిసేపు సెలవులకు వెళ్లారు.^[177] 1918 జనవరిలో ఆయన పెట్రోగ్రాడు‌లో జరిగిన హత్యాయత్నం నుండి బయటపడ్డాడు; ఆ సమయంలో లెనిను‌తో ఉన్న ఫ్రిట్జు ప్లాటెను ఆయనను కాపాడాడు మరియు బుల్లెటు తగిలి గాయపడ్డాడు.^[178]

జర్మన్ దాడికి పెట్రోగ్రాడు దుర్బలత్వాన్ని చూసి ఆందోళన చెందిన సోవ్నార్కోం మార్చిలో మాస్కోకు మకాం మార్చడం ప్రారంభించాడు. 1918.^[179] లెనిను, ట్రోత్స్కీ, ఇతర బోల్షివికు నాయకులు క్రెమ్లిను.^[180] 1918 ఆగస్టులో జరిగిన మరో హత్యాయత్నం నుండి ఆయన బయటపడ్డారు.^[181]

సామాజిక, చట్టపరమైన - ఆర్థిక సంస్కరణలు: 1917–1918

అన్ని కార్మికులు, సైనికులు, రైతులకు. సోవియటు అధికారం వెంటనే అన్ని దేశాలకు ప్రజాస్వామ్య శాంతిని, అన్ని రంగాలలో తక్షణ యుద్ధ విరమణను ప్రతిపాదిస్తుంది. ఇది భూమిని - భూస్వాములు, సామ్రాజ్యవాదులు, మఠాలు - రైతుల కమిటీలకు పరిహారం లేకుండా బదిలీ చేయడాన్ని కాపాడుతుంది; ఇది సైనికుల హక్కులను కాపాడుతుంది. సైన్యం పూర్తి ప్రజాస్వామ్యీకరణను ప్రవేశపెడుతుంది; ఇది పరిశ్రమ మీద కార్మికుల నియంత్రణను ఏర్పాటు చేస్తుంది; ఇది నిర్ణయించిన తేదీన రాజ్యాంగ సభ సమావేశమయ్యేలా చేస్తుంది; ఇది నగరాలకు రొట్టె, గ్రామాలకు ప్రాథమిక అవసరాల వస్తువులను సరఫరా చేస్తుంది; ఇది రష్యాలో నివసించే అన్ని జాతీయులకు స్వయం నిర్ణయాధికార హక్కును కల్పిస్తుంది... విప్లవం వర్థిల్లాలి!

— లెనిన్ రాజకీయ కార్యక్రమం, అక్టోబరు 1917^[182]

అధికారం చేపట్టిన తర్వాత లెనిను పాలన అనేక శాసనాలు జారీ చేసింది. మొదటిది భూమి మీద డిక్రీ, స్థానిక ప్రభుత్వాల ద్వారా రైతులకు పునఃపంపిణీ కోసం కులీనుల, ఆర్థడాక్సు చర్చి భూమి మీద డిక్రీ జాతీయం చేయబడింది. ఇది లెనిను వ్యవసాయ సముదాయీకరణ పట్ల చూపిన ప్రాధాన్యతకు భిన్నంగా ఉంది. కానీ అప్పటికే జరిగిన విస్తృతమైన రైతుల భూ కబ్జాలను గుర్తించింది.^[183] 1917 నవంబరులో ప్రభుత్వం ప్రెసు మీద డిక్రీని జారీ చేసింది. ప్రతిపక్ష మీడియా సంస్థలను విప్లవ వ్యతిరేకులుగా భావించి మూసివేసింది. తాత్కాలికమని చెప్పుకున్నప్పటికీ ఈ డిక్రీ పత్రికా స్వేచ్ఛను దెబ్బతీసినందుకు బోల్షెవికూ‌లతో సహా విమర్శలను ఎదుర్కొంది.^[184]

1917 నవంబరులో లెనిను రష్యా ప్రజల హక్కుల ప్రకటనను జారీ చేశాడు. రష్యను కాని జాతి సమూహాలకు విడిపోయే, స్వతంత్రంగా ఏర్పడే హక్కును ఇచ్చాడు. జాతీయ రాజ్యాలు.^[185] అనేక దేశాలు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించాయి (ఫిన్లాండ్, 1917 డిసెంబరులో లిథువేనియా, జనవరి 1918లో లాట్వియా మరియు ఉక్రెయిన్, ఫిబ్రవరి 1918లో ఎస్టోనియా, ఏప్రిల్ 1918లో ట్రాన్స్‌కాకేసియను, నవంబరు‌లో పోలాండ్ 1918).^[186] బోల్షెవికు‌లు ఈ కొత్త రాష్ట్రాలలో కమ్యూనిస్టు పార్టీలను ప్రోత్సహించారు.^[187] 1918 జూలైలో జరిగిన ఐదవ ఆల్-రష్యను కాంగ్రెసు ఆఫ్ సోవియట్సు‌లో, ఒక రాజ్యాంగం రష్యను రిపబ్లికు‌ను రష్యను సోవియటు ఫెడరేటివు సోషలిస్టు రిపబ్లికుగా సంస్కరించింది.^[188] ప్రభుత్వం కూడా జూలియను క్యాలెండరు నుండి గ్రెగోరియను క్యాలెండరుకు మారి, రష్యాను యూరపు.^[189]

1917 నవంబరులో సోవ్నార్కోం రష్యా న్యాయ వ్యవస్థను రద్దు చేసి దానిని "విప్లవాత్మక మనస్సాక్షి"తో భర్తీ చేశాడు.^[190] కోర్టులను విప్లవాత్మక ట్రిబ్యునల్సు ద్వారా ప్రతి-విప్లవాత్మక నేరాలకు,^[191] పీపుల్సు సివిలు, క్రిమినలు కేసులకు సంబంధించిన కోర్టులు, సోవ్నార్కోం డిక్రీలను, "సోషలిస్టు న్యాయ భావనను" పాటించాలని ఆదేశించబడ్డాయి.^[192] నవంబరు‌లో సమానత్వ చర్యలతో సైనిక పునర్నిర్మాణం జరిగింది. మునుపటి ర్యాంకులు, బిరుదులు, పతకాలను రద్దు చేయడం, కమాండర్లను ఎన్నుకోవడానికి సైనికుల కమిటీలను ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది.^[193]

1917 అక్టోబరులో లెనిను అందరు రష్యన్లకు ఎనిమిది గంటల పనిదినాన్ని ఆదేశించాడు.^[194] ఆయన అన్ని పిల్లలకు ఉచిత, లౌకిక విద్యను హామీ ఇస్తూ ప్రజాదరణ పొందిన విద్య మీద డిక్రీని,^[194] రాష్ట్ర అనాథాశ్రమాలను ఏర్పాటు చేసే డిక్రీని కూడా జారీ చేశాడు.^[195] సామూహిక నిరక్షరాస్యతను ఎదుర్కోవడానికి అక్షరాస్యత ప్రచారం ప్రారంభించబడింది. 1920 నుండి 1926 వరకు 5 మిలియన్ల మంది కోర్సుల్లో చేరారని అంచనా.^[196] లింగ సమానత్వాన్ని స్వీకరించి మహిళలను విముక్తి చేయడానికి వారికి ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తిని ఇవ్వడానికి, విడాకులను సులభతరం చేయడానికి చట్టాలు పరిమితులు ఆమోదించబడ్డాయి.^[197] ఈ లక్ష్యాలను ప్రోత్సహించడానికి జెనోట్డెలు స్థాపించబడింది.^[198] లెనిను రష్యా డిమాండు మీద ‌మొదటి త్రైమాసిక గర్భస్రావాలను చట్టబద్ధం చేసిన మొదటి దేశంగా అవతరించింది.^[199] పాలన మిలిటెంటు‌గా వ్యవస్థీకృత మతం నాస్తికుడిగా ఉంది.^[200] 1918 జనవరిలో ప్రభుత్వం చర్చి, రాష్ట్రాన్ని వేరు చేయాలని ఆదేశించింది. పాఠశాలలలో మతపరమైన బోధనను నిషేధించింది.^[201]

1917 నవంబరులో లెనిను కార్మికుల నియంత్రణ మీద డిక్రీని జారీ చేశాడు. కార్మికులు తమ సంస్థ నిర్వహణను పర్యవేక్షించడానికి ఎన్నికైన కమిటీలను ఏర్పాటు చేసుకోవాలని పిలుపునిచ్చారు.^[202] ఆ నెలలో సోవ్నార్కోం దేశం బంగారం,^[203] జాతీయం చేసిన బ్యాంకులను కూడా కోరింది. దీనిని సోషలిజం వైపు కీలకమైన అడుగుగా భావించింది.^[204] డిసెంబరు‌లో, సోవ్నార్కోం సుప్రీం కౌన్సిలు ఆఫ్ ది నేషనలు ఎకానమీ (విఎస్‌ఎన్‌కెహెచ్)ను స్థాపించారు. ఇది పరిశ్రమ, బ్యాంకింగు, వ్యవసాయం, వాణిజ్యాన్ని పర్యవేక్షిస్తుంది.^[205] ఫ్యాక్టరీ కమిటీలు ట్రేడ్ యూనియన్లకు లోబడి ఉండేవి. ఇవి స్థానిక కార్మికుల కంటే రాష్ట్ర కేంద్ర ఆర్థిక ప్రణాళికకు ప్రాధాన్యత ఇస్తాయి. ఆసక్తులు.^[206] 1918 ప్రారంభంలో సోవ్నార్కోం అన్ని విదేశీ అప్పులను రద్దు చేసి వడ్డీ చెల్లించడానికి నిరాకరించింది.^[207] ఏప్రిల్ 1918లో ఇది విదేశీ వాణిజ్యాన్ని జాతీయం చేసింది. దిగుమతులు, ఎగుమతులపై రాష్ట్ర గుత్తాధిపత్యాన్ని స్థాపించింది.^[208] 1918 జూన్ లో ఇది ప్రజా వినియోగాలు, రైల్వేలు, ఇంజనీరింగు, వస్త్రాలు, లోహశాస్త్రం, మైనింగు‌ను జాతీయం చేసింది. అయితే తరచుగా పేరు.^[209] చిన్న తరహా పారిశ్రామిక సంస్థలను ప్రభుత్వ నియంత్రణలోకి తీసుకువచ్చిన 1920 నవంబరు వరకు పూర్తి స్థాయి జాతీయీకరణ జరగలేదు.^[210]

వామపక్ష కమ్యూనిస్టులు సోవ్నార్కోం ఆర్థిక విధానాన్ని చాలా మితవాదంగా విమర్శించారు. పరిశ్రమ, వ్యవసాయం, వాణిజ్యం, ఆర్థికం, రవాణా, కమ్యూనికేషను.^[211] లెనిను దీనిని అసాధ్యమని భావించి, పెద్ద-స్థాయి పెట్టుబడిదారీ సంస్థల జాతీయీకరణను మాత్రమే కోరుతూ చిన్న వ్యాపారాలు విజయవంతంగా జాతీయం అయ్యే వరకు ప్రైవేటు‌గా పనిచేయడానికి వీలు కల్పించాలని వాదించారు.^[211] లెనిను వామపక్ష కమ్యూనిస్టుల సిండికలిస్ట్ విధానాన్ని కూడా వ్యతిరేకించారు. 1918 జూన్ లో ఫ్యాక్టరీ స్థాయి కార్మికుల నియంత్రణ కంటే కేంద్రీకృత ఆర్థిక నియంత్రణ కోసం వాదించారు.^[212]

వామపక్ష కమ్యూనిస్టులు, ఇతర కమ్యూనిస్టు పార్టీ వర్గాలు రెండూ రష్యాలో ప్రజాస్వామ్య సంస్థల క్షీణతను ఎడమ-స్వేచ్ఛావాద దృక్కోణం నుండి విమర్శించారు.^[213] అంతర్జాతీయంగా చాలా మంది సోషలిస్టులు లెనిను పాలనను ఖండించారు. విస్తృత రాజకీయ భాగస్వామ్యం, ప్రజాదరణ పొందిన సంప్రదింపులు, పారిశ్రామిక ప్రజాస్వామ్యం లేకపోవడాన్ని ఎత్తి చూపారు.^[214] 1918 చివరలో చెక్-ఆస్ట్రియను మార్క్సిస్టు కార్లు కౌట్స్కీ సోవియటు రష్యా ప్రజాస్వామ్య వ్యతిరేక స్వభావాన్ని విమర్శిస్తూ లెనినిస్టు వ్యతిరేక కరపత్రాన్ని రచించారు. దానికి లెనిను ది ప్రోలిటేరియను రివల్యూషను అండ్ ది రెనెగేడుతో స్పందించారు. కౌట్స్కీ.^[215] జర్మనీ మార్క్సిస్టు రోసా లక్సెంబర్గు కౌట్స్కీ మాటలను ప్రతిధ్వనించాడు. అభిప్రాయాలు,^[216] రష్యను అరాచకవాది పీటరు క్రోపోట్కిను బోల్షెవికు అధికారాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడాన్ని "రష్యను విప్లవాన్ని సమాధి చేయడం"గా అభివర్ణించారు.^[217]

బ్రెస్టు-లిటోవ్స్కు ఒప్పందం: 1917–1918

[యుద్ధాన్ని పొడిగించడం ద్వారా] మనం అసాధారణంగా జర్మనీ సామ్రాజ్యవాదాన్ని బలోపేతం చేస్తాము. శాంతిని ఎలాగైనా ముగించాల్సి ఉంటుంది. కానీ అప్పుడు శాంతి మరింత దిగజారిపోతుంది ఎందుకంటే దానిని మనం కాకుండా మరొకరు ముగించుకుంటారు. మనం ఇప్పుడు బలవంతంగా తేల్చుకోబోతున్న శాంతి అసభ్యకరమైన శాంతి అని ఎటువంటి సందేహం లేదు. కానీ యుద్ధం ప్రారంభమైతే మన ప్రభుత్వం తుడిచిపెట్టుకుపోతుంది. మరొక ప్రభుత్వం శాంతిని ముగించేస్తుంది.

— కేంద్ర శక్తులతో శాంతి మీద లెనిను^[218]

అధికారం చేపట్టిన తర్వాత లెనిను తన ప్రభుత్వ కీలక విధానం జర్మనీ, ఆస్ట్రియా-హంగేరీ కేంద్ర శక్తులుతో యుద్ధ విరమణ ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం నుండి వైదొలగడం అని నమ్మాడు.^[219] కొనసాగుతున్న యుద్ధం యుద్ధంలో అలసిపోయిన రష్యను దళాలలో ఆగ్రహాన్ని సృష్టిస్తుందని వారికి తాను శాంతిని వాగ్దానం చేశానని, ఈ దళాలు, ముందుకు సాగుతున్న జర్మనీ సైన్యం తన సొంత ప్రభుత్వాన్ని, అంతర్జాతీయ లక్ష్యాన్ని బెదిరిస్తాయని ఆయన నమ్మాడు. సోషలిజం.^[220] దీనికి విరుద్ధంగా ఇతర బోల్షెవికు‌లు ముఖ్యంగా నికోలాయి బుఖారిను వామపక్ష కమ్యూనిస్టులు కేంద్ర శక్తులతో శాంతి అంతర్జాతీయ సోషలిజానికి ద్రోహం చేయడమే అవుతుందని, రష్యా బదులుగా "విప్లవాత్మక రక్షణ యుద్ధం" చేయాలని నమ్మారు ఇది జర్మనీ శ్రామికవర్గం వారి స్వంత వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటును రేకెత్తిస్తుంది. ప్రభుత్వం.^[221]

లెనిను 1917 నవంబరు నాటి తన శాంతి డిక్రీలో మూడు నెలల యుద్ధ విరమణను ప్రతిపాదించాడు. దీనిని సోవియటు‌ల రెండవ కాంగ్రెసు ఆమోదించింది. జర్మనీ, ఆస్ట్రో-హంగేరియన్లకు ప్రభుత్వాలకు సమర్పించింది.^[222] జర్మన్లు సానుకూలంగా స్పందించారు. దీనిని వెస్ట్రను ఫ్రంటు మీద దృష్టి పెట్టడానికి రాబోయే ఓటమిని నివారించడానికి ఒక అవకాశంగా భావించారు.^[223] నవంబరు‌లో తూర్పు ఫ్రంటులో జర్మనీ హైకమాండు ప్రధాన కార్యాలయం అయిన బ్రెస్టు-లిటోవ్స్కు వద్ద యుద్ధ విరమణ చర్చలు ప్రారంభమయ్యాయి. రష్యను ప్రతినిధి బృందం ట్రోత్స్కీ, అడాల్ఫు నాయకత్వం వహించారు. జోఫ్ఫు.^[224] ఇంతలో జనవరి వరకు కాల్పుల విరమణకు అంగీకరించారు.^[225] చర్చల సమయంలో జర్మన్లు పోలాండు, లిథువేనియా, కోర్లాండు వంటి యుద్ధకాల విజయాలను కొనసాగించాలని పట్టుబట్టారు. అయితే రష్యన్లు ఇది ఈ దేశాల స్వయం నిర్ణయాధికార హక్కుల ఉల్లంఘన అని ప్రతిఘటించారు.^[226] కొంతమంది బోల్షెవికు‌లు యూరపు అంతటా శ్రామికవర్గ విప్లవం చెలరేగే వరకు చర్చలను వాయిదా వేయాలని ఆశలు వ్యక్తం చేశారు.^[227] 1918 జనవరి 7న ట్రోత్స్కీ బ్రెస్టు-లిటోవ్స్కు నుండి సెయింటు పీటర్సు‌బర్గుకు తిరిగి వచ్చాడు. కేంద్ర శక్తుల నుండి ఒక అల్టిమేటం వచ్చింది: రష్యా జర్మనీ ప్రాదేశిక డిమాండ్లను అంగీకరించాలి లేదా యుద్ధం తిరిగి ప్రారంభమవుతుంది.^[228]

జనవరిలో, ఫిబ్రవరిలో లెనిను జర్మనీ ప్రతిపాదనలను అంగీకరించాలని బోల్షెవికు‌లను కోరారు. బోల్షెవికు నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం మనుగడ సాగించడానికి ఇది హామీ ఇస్తే ప్రాదేశిక నష్టాలు ఆమోదయోగ్యమైనవని ఆయన వాదించారు. బోల్షెవికు‌లలో ఎక్కువ మంది ఆయన వైఖరిని తిరస్కరించారు. యుద్ధ విరమణను పొడిగించాలని ఆయన జర్మనీని మోసం చేయాలని ఆశించారు.^[229] ఫిబ్రవరి 18న జర్మనీ సైన్యం ఆపరేషను ఫౌస్ట్ష్లాగును ప్రారంభించింది. రష్యను నియంత్రణలో ఉన్న భూభాగంలోకి మరింత ముందుకు సాగి, ఒక రోజులోనే డ్విన్స్కును జయించింది.^[230] ఈ సమయంలో లెనిను చివరకు బోల్షెవికు సెంట్రలు కమిటీలోని కొద్దిమంది మెజారిటీని కేంద్ర శక్తుల డిమాండ్లను అంగీకరించమని ఒప్పించాడు.^[231] ఫిబ్రవరి 23న సెంట్రలు పవర్స్ ఒక కొత్త అల్టిమేటం జారీ చేసింది: రష్యా పోలాండు, బాల్టికు రాష్ట్రాల మీద మాత్రమే కాకుండా ఉక్రెయిన్‌ మీద కూడా జర్మనీ నియంత్రణను గుర్తించాలి లేదా పూర్తి స్థాయి దండయాత్ర ఎదుర్కోవాలి. .^[232]

మార్చి 3న బ్రెస్టు-లిటోవ్స్కు ఒప్పందం సంతకం చేయబడింది.^[233] దీని ఫలితంగా రష్యాకు భారీ ప్రాదేశిక నష్టాలు సంభవించాయి. పూర్వ సామ్రాజ్య జనాభాలో 26%, దాని వ్యవసాయ పంట ప్రాంతంలో 37%, దాని పరిశ్రమలో 28%, దాని రైల్వే ట్రాక్‌లలో 26% దాని బొగ్గు, ఇనుప నిక్షేపాలలో మూడొంతులు జర్మనీ‌కు బదిలీ చేయబడ్డాయి. నియంత్రణ.^[234] దీని ప్రకారం ఈ ఒప్పందం రష్యా రాజకీయ వర్ణపటంలో తీవ్ర అసహనాన్ని ఎదుర్కొంది.^[235] అనేక మంది బోల్షెవికు‌లు, వామపక్ష సోషలిస్టు-విప్లవకారులు నిరసనగా సోవ్నార్కోం నుండి రాజీనామా చేశారు.^[236] ఒప్పందం తర్వాత సోవ్నార్కోం జర్మనీలో శ్రామికవర్గ విప్లవాన్ని ప్రేరేపించడానికి ప్రయత్నించడం మీద దృష్టి సారించింది. దేశంలో యుద్ధ వ్యతిరేక, ప్రభుత్వ వ్యతిరేక ప్రచురణలను విడుదల చేసింది; జర్మనీ ప్రభుత్వం రష్యా దౌత్యవేత్తలను బహిష్కరించడం ద్వారా ప్రతీకారం తీర్చుకుంది.^[237] అయినప్పటికీ ఈ ఒప్పందం కేంద్ర శక్తుల ఓటమిని ఆపడంలో విఫలమైంది; 1918 నవంబరులో జర్మనీ చక్రవర్తి 2వ విల్హెల్ము పదవీ విరమణ దేశం కొత్త పరిపాలన మిత్రదేశాలుతో 1918 నవంబరు 11 యుద్ధ విరమణ మీద సంతకం చేసింది. ఫలితంగా సోవ్నార్కోం బ్రెస్టు-లిటోవ్స్కు ఒప్పందాన్ని రద్దు చేసినట్లు ప్రకటించారు.^[238]

కులకు వ్యతిరేక పోరాటాలు, చెకా, రెడ్ టెర్రరు: 1918–1922

[బూర్జువా వర్గం] భూస్వాములు, బ్యాంకర్ల చిన్న సమూహం ప్రయోజనాల కోసం కార్మికులు, సైనికులు, రైతుల మీద ఉగ్రవాదాన్ని అమలు చేసింది. అయితే సోవియటు పాలన భూస్వాములు, దోపిడీదారులు, వారి సహచరుల మీద కార్మికులు, సైనికుల, రైతుల ప్రయోజనాల కోసం నిర్ణయాత్మక చర్యలను అమలు చేసింది.

— రెడ్ టెర్రరు పై లెనిను^[239]

1918 ప్రారంభం నాటికి పశ్చిమ రష్యాలోని అనేక నగరాలు దీర్ఘకాలిక ఆహారం కొరత ఫలితంగా కరువును ఎదుర్కొన్నాయి.^[240] లెనిను దీనిని కులాకులు లేదా ధనవంతులైన రైతులను నిందించాడు. వారు ఉత్పత్తి చేసిన ధాన్యాన్ని దాని ఆర్థిక విలువను పెంచడానికి నిల్వ చేశారని ఆరోపించారు. 1918 మే నెలలో నగరాలలో పంపిణీ కోసం కులాకుల నుండి ధాన్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి సాయుధ దళాలను ఏర్పాటు చేస్తూ ఆయన ఒక అభ్యర్థన ఉత్తర్వు జారీ చేశాడు. జూన్‌లో అభ్యర్థనలో సహాయం చేయడానికి పేద రైతుల కమిటీలు ఏర్పాటుకు పిలుపునిచ్చాడు.^[241] ఈ విధానం విస్తృతమైన సామాజిక అశాంతి, హింసకు దారితీసింది. ఎందుకంటే సాయుధ దళాలు తరచుగా రైతు సమూహాలతో ఘర్షణ పడుతూ అంతర్యుద్ధానికి వేదికను ఏర్పాటు చేయడంలో సహాయపడ్డాయి.^[242] లెనిను అభిప్రాయాలకు ఒక ప్రముఖ ఉదాహరణ ఆయన 1918 ఆగస్టులో పెన్జా బోల్షెవికు‌లకు టెలిగ్రాం. ఇది రైతుల తిరుగుబాటును అణచివేయమని వారిని కోరింది. కనీసం 100 మంది "తెలిసిన కులీనులు, ధనవంతులు, [మరియు] రక్తపిపాసి"లను బహిరంగంగా ఉరితీశారు.^[243]

ఈ అభ్యర్థనలు రైతులు వ్యక్తిగతంగా వినియోగించగలిగే దానికంటే ఎక్కువ ధాన్యాన్ని ఉత్పత్తి చేయకుండా ప్రోత్సహించలేదు. తద్వారా ఉత్పత్తి క్షీణించింది.^[244] వేగంగా పెరుగుతున్న నల్ల మార్కెట్టు అధికారిక ప్రకటనకు తోడ్పడింది. రాష్ట్ర-మంజూరు చేయబడిన ఆర్థిక వ్యవస్థ.^[245] లెనిను స్పెక్యులేటర్లు, బ్లాక్ మార్కెటీర్లు, దోపిడీదారులను కాల్చి చంపాలని పిలుపునిచ్చారు.^[246] జూలైలో జరిగిన ఐదవ ఆల్-రష్యను కాంగ్రెసు ఆఫ్ సోవియట్సు‌లో సోషలిస్టు-రివల్యూషనరీలు, లెఫ్టు సోషలిస్టు-రివల్యూషనరీలు ఇద్దరూ 1918లో సాయుధ ధాన్యం స్వాధీనాలను ఖండించారు.^[247] పేద రైతుల కమిటీలు కులాకు‌లు కాని రైతులను కూడా హింసిస్తున్నాయని, తద్వారా రైతులలో ప్రభుత్వ వ్యతిరేక భావనకు దోహదం చేస్తున్నాయని గ్రహించిన లెనిను 1918 డిసెంబరులో వాటిని రద్దు చేశాడు.^[248]

పాత క్రమాన్ని కూలదోయడంలో, విప్లవ విజయాన్ని నిర్ధారించడంలో భీభత్సం, హింస అవసరాన్ని లెనిను పదే పదే నొక్కి చెప్పాడు.^[249] 1917 నవంబరులో సోవియటు‌ల ఆల్-రష్యను సెంట్రలు ఎగ్జిక్యూటివు కమిటీతో మాట్లాడుతూ "రాష్ట్రం హింసను ప్రదర్శించడం కోసం నిర్మించబడిన సంస్థ" అని ఆయన ప్రకటించారు. గతంలో ఈ హింసను మొత్తం ప్రజల మీద కొన్ని డబ్బు సంచులు ప్రయోగించాయి; ఇప్పుడు మనం;[...] ప్రజల ప్రయోజనాల కోసం హింసను నిర్వహించాలనుకుంటున్నాము."^[250] ఆయన తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు మరణశిక్షను రద్దు చేయాలనే సూచనలు.^[251] బోల్షివికు వ్యతిరేక శక్తులు తన పరిపాలనను కూలదోస్తాయని భయపడి 1917 డిసెంబరులో లెనిను ఎమర్జెన్సీ కమిషను ఫర్ కంబాటింగు కౌంటరు-రివల్యూషను అండ్ సాబోటేజు లేదా ఫెలిక్సు నేతృత్వంలోని రాజకీయ పోలీసు దళం చెకాను ఏర్పాటు చేయాలని జెర్జిన్స్కీ ఆదేశించాడు.^[252]

1918 సెప్టెంబరులో సోవ్నార్కోం చెకా రహస్య పోలీసులచే నిర్వహించబడిన అణచివేత వ్యవస్థ అయిన రెడ్ టెర్రరును ప్రారంభించే ఒక ఉత్తర్వును జారీ చేశాడు.^[253] కొన్నిసార్లు మొత్తం బూర్జువా వర్గాన్ని నిర్మూలించే ప్రయత్నంగా వర్ణించబడినప్పటికీ^[254] లెనిను అలా చేయలేదు. ఈ తరగతిలోని సభ్యులందరినీ నిర్మూలించాలనుకుంటున్నారు. కేవలం వారి పాలనను తిరిగి స్థాపించాలని ప్రయత్నించిన వారిని మాత్రమే.^[255] టెర్రరు బాధితుల్లో ఎక్కువ మంది సంపన్న పౌరులు లేదా జారిస్టు పరిపాలనలోని మాజీ సభ్యులు;^[256] ఇతరులు బూర్జువా వ్యతిరేక బోల్షెవికు‌లు కానివారు. వేశ్యల వంటి సామాజికంగా అవాంఛనీయులుగా భావించబడ్డారు.^[257] విప్లవాత్మక ట్రిబ్యునళ్లను ఆశ్రయించకుండా ప్రభుత్వానికి శత్రువుగా భావించే ఎవరికైనా శిక్ష విధించే, ఉరితీసే హక్కును చెకా వాదించారు.^[258] దీని ప్రకారం సోవియటు రష్యా అంతటా చెకా హత్యలు చేసింది. తరచుగా పెద్ద సంఖ్యలో.^[259] ఉదాహరణకు పెట్రోగ్రాడు చెకా కొన్ని సంవత్సరాలలో 512 మందిని ఉరితీసింది. రోజులు.^[260] రెడ్ టెర్రరు‌లో ఎంతమంది మరణించారో ఖచ్చితమైన సంఖ్యను అందించడానికి మనుగడలో ఉన్న రికార్డులు లేవు;^[261] తరువాత చరిత్రకారుల అంచనాలు 10,000 - 15,000 మధ్య ఉన్నాయి.^[262] 50,000 నుండి 140,000 వరకు ఉన్నాయి.^[263]

లెనిన్ ఈ హింసను ఎప్పుడూ చూడలేదు లేదా ప్రత్యక్షంగా పాల్గొనలేదు.^[264]బహిరంగంగా దాని నుండి దూరంగా ఉన్నాడు.^[265] అతని ప్రచురించిన వ్యాసాలు, ప్రసంగాలు చాలా అరుదుగా ఉరిశిక్షలకు పిలుపునిచ్చాయి. కానీ ఆయన తన కోడెడు టెలిగ్రాం‌లు, గోప్య గమనికలలో క్రమం తప్పకుండా అలా చేసేవాడు.^[266] చాలా మంది బోల్షెవికు‌లు చెకా సామూహిక ఉరిశిక్షలను తిరస్కరించారు. సంస్థ స్పష్టమైన జవాబుదారీతనం లేదని భయపడ్డారు.^[267] ఫిబ్రవరిలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ తన కార్యకలాపాలను అరికట్టడానికి ప్రయత్నించింది. 1919లో అధికారిక మార్షలు లా కింద లేని ప్రాంతాలలో ట్రిబ్యునలు, ఉరిశిక్ష అధికారాలను తొలగించారు. కానీ దేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో చెకా మునుపటిలాగే కొనసాగింది.^[268] 1920 నాటికి చెకా సోవియటు రష్యాలో అత్యంత శక్తివంతమైన సంస్థగా మారింది. అన్ని ఇతర రాష్ట్ర ఉపకరణాల మీద ప్రభావం చూపింది.^[269]

1919 ఏప్రిల్ లో ఒక ఉత్తర్వు కాన్సంట్రేషను క్యాంపులు స్థాపించడానికి దారితీసింది. వీటిని వారికి అప్పగించారు చెకా^[270] తరువాత గులాగు అనే కొత్త ప్రభుత్వ సంస్థ ద్వారా నిర్వహించబడింది.^[271] 1920 చివరి నాటికి సోవియటు రష్యా అంతటా 84 శిబిరాలు స్థాపించబడ్డాయి. వీటిలో దాదాపు 50,000 మంది ఖైదీలు ఉన్నారు; 1923 అక్టోబరు నాటికి ఇది 315 శిబిరాలకు, దాదాపు 70,000 మంది ఖైదీలకు పెరిగింది.^[272] శిబిరాలలో నిర్బంధించబడిన వారిని బానిస కార్మికులుగా ఉపయోగించారు.^[273] 1922 జూలై నుండి బోల్షివికు ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకిస్తున్నట్లు భావించే మేధావులను నివాసయోగ్యం కాని ప్రాంతాలకు బహిష్కరించారు లేదా రష్యా నుండి పూర్తిగా బహిష్కరించారు; ఈ విధంగా వ్యవహరించాల్సిన వారి జాబితాలను లెనిను స్వయంగా పరిశీలించాడు.^[274] 1922 మేలో లెనిను బోల్షివికు వ్యతిరేక పూజారులను ఉరితీయాలని ఒక ఉత్తర్వు జారీ చేశాడు. దీని ఫలితంగా 14,000 నుండి 20,000 మంది మరణించారు.^[275] రష్యను ఆర్థోడాక్సు చర్చి తీవ్రంగా ప్రభావితమైంది; ప్రభుత్వ మత వ్యతిరేక విధానాలు కాథలికు, ప్రొటెస్టంటు చర్చిలు, యూదుల ప్రార్థనా మందిరాలు, ఇస్లామికు మసీదులకు కూడా హాని కలిగించాయి.^[276]

అంతర్యుద్ధం-పోలిషు–సోవియటు యుద్ధం: 1918–1920

దీర్ఘకాలంలో సామ్రాజ్యవాద రాష్ట్రాలతో పాటు సోవియటు రిపబ్లికు ఉనికి ఊహించలేము. చివరికి ఒకటి లేదా మరొకటి విజయం సాధిస్తాయి. ఆ ముగింపు వచ్చే వరకు సోవియటు రిపబ్లికు, బూర్జువా ప్రభుత్వాల మధ్య అత్యంత భయంకరమైన ఘర్షణల శ్రేణి తప్పదు. దీని అర్థం పాలక వర్గం, శ్రామికవర్గం, అది పాలించాలనుకుంటే దాని సైనిక సంస్థ ద్వారా కూడా దీనిని ప్రదర్శించాలి.

— యుద్ధంపై లెనిన్^[277]

రష్యా కులీనులు, బూర్జువా వర్గం తన ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకిస్తారని లెనిను ఆశించాడు కానీ బోల్షెవికు‌ల సంస్థాగత నైపుణ్యాలతో కలిపి దిగువ తరగతుల సంఖ్యాపరమైన ఆధిపత్యం వేగవంతమైన విజయాన్ని నిర్ధారిస్తుందని నమ్మాడు.^[278] తత్ఫలితంగా ఏర్పడిన హింసాత్మక వ్యతిరేకత తీవ్రతను ఆయన ఊహించలేదు.^[278] ఫలితంగా వచ్చిన రష్యను అంతర్యుద్ధం (1917–1923) బోల్షెవికు ఎర్ర సైన్యంను బోల్షెవికు వ్యతిరేక శ్వేతజాతీయులకు వ్యతిరేకంగా పోటీకి దింపింది. చివరికి రెడ్లు విజయం సాధించారు. ఈ సంఘర్షణలో జాతి ఘర్షణలు, బోల్షెవికు వ్యతిరేక రైతు పూర్వ సామ్రాజ్యం అంతటా వామపక్ష తిరుగుబాట్లు కూడా ఉన్నాయి.^[279] చరిత్రకారులు తరచుగా అంతర్యుద్ధాన్ని రెండు సంఘర్షణలుగా చూస్తారు: ఒకటి విప్లవకారులు, ప్రతి-విప్లవకారుల మధ్య, మరొకటి వేర్వేరు విప్లవాత్మక వర్గాల మధ్య.^[280]

తెల్ల సైన్యాలను మాజీ జారిస్టు అధికారులు, ^[281] దక్షిణ రష్యాలో అంటోను డెనికిను వాలంటీరు ఆర్మీతో సహా ఏర్పాటు చేశారు. రష్యా,^[282] సైబీరియాలో అలెగ్జాండరు కోల్చకు దళాలు,^[283], బాల్టికు రాష్ట్రాల్లో నికోలాయి యుడెనిచు దళాలు.^[284] శ్వేతజాతీయులు చెక్ లెజియను 35,000 మంది సభ్యుల నుండి మద్దతు పొందారు. వారు రాజ్యాంగ సభ సభ్యుల కమిటీ (కొముచ్) తో పొత్తు పెట్టుకున్నారు. ఇది బోల్షివికు వ్యతిరేక ప్రభుత్వం సమారా.^[285] బ్రెస్టు-లిటోవ్స్కు ఒప్పందంతో ఆగ్రహించిన పాశ్చాత్య ప్రభుత్వాలు ప్రపంచ విప్లవానికి బోల్షెవికు పిలుపులకు భయపడి శ్వేతజాతీయులకు మద్దతు ఇచ్చాయి.^[286] 1918లో బ్రిటను, ఫ్రాన్సు, యుఎస్, కెనడా, ఇటలీ, సెర్బియా ముర్మాన్స్కు కండలక్షలో 10,000 మంది సైనికులను దించాయి. బ్రిటిషు, అమెరికను, జపాను దళాలు వ్లాడివోస్టాకులో అడుగుపెట్టాయి.^[287] పాశ్చాత్య దళాలు త్వరలోనే వెనక్కి తగ్గాయి. కేవలం భౌతిక మద్దతును మాత్రమే అందించాయి. కానీ జపాను అలాగే ఉండిపోయింది. ప్రాదేశిక లాభాలను కోరుకుంది.^[288]

లెనిను ట్రోత్స్కీకి రెడ్ ఆర్మీ ఏర్పాటు బాధ్యతను అప్పగించాడు. ట్రోత్స్కీ 1918 సెప్టెంబరు‌లో రివల్యూషనరీ మిలిటరీ కౌన్సిలును నిర్వహించి 1925 వరకు ఛైర్మను‌గా ఉన్నాడు. ^[289] లెనిను మాజీ జారిస్టు అధికారులను ఎర్ర సైన్యంలో పనిచేయడానికి అనుమతించాడు. దీనిని సైనిక కౌన్సిలు‌లు పర్యవేక్షిస్తాయి. ^[290] రెడ్లు మాస్కో, పెట్రోగ్రాడు, గ్రేటు రష్యాలోని చాలా ప్రాంతాలను నియంత్రించారు. అయితే శ్వేతజాతీయులు విచ్ఛిన్నమై భౌగోళికంగా పరిధులలో చెల్లాచెదురుగా ఉన్నారు.^[291] శ్వేతజాతీయుల రష్యను ఆధిపత్యం జాతీయ మైనారిటీలను దూరం చేసింది.^[292] వైటు టెర్రరు కంటే ఆకస్మికంగా జరిగింది రాష్ట్రం మంజూరు చేసిన రెడ్ టెర్రరు.^[293] అంతర్యుద్ధ సమయంలో యాంటీ సెమిటిజం ఒక ప్రధాన సమస్యగా నిరూపించబడింది. రెండు వైపులా యూదు సమాజాల మీద దాడి చేసింది (రష్యను అంతర్యుద్ధంలో హింసలు చూడండి), శ్వేతజాతీయులు విప్లవానికి యూదులను దాని వెనుక కుట్ర ఉందని ఆరోపించబడింది. నిందించడం ద్వారా బోల్షివికు వ్యతిరేక ప్రచారంలో యూదు వ్యతిరేకతను విజయవంతంగా ఉపయోగించారు. లెనిను తన వంతుగా పెట్టుబడిదారులను యూదు వ్యతిరేకతను రెచ్చగొట్టినందుకు నిందించాడు. దానిని సాధారణంగా ఖండించాడు.^[294]^[295]

వైటు బోల్షెవికు వ్యతిరేక ప్రచార పోస్టరు, రష్యాను మార్క్సు విగ్రహానికి బలి ఇవ్వడంలో బోల్షెవికు‌లకు సహాయం చేస్తున్న లెనిను‌ను చిత్రీకరిస్తుంది.సుమారు 1918–1919

1918 జూలైలో స్వెర్డ్లోవు సోవ్నార్కోం‌కు తెలియజేశాడు యెకాటెరిన్బర్గులో మాజీ జార్ ఆయన కుటుంబాన్ని ఉరలు రీజినలు సోవియటు ఉరితీసిందని. తెల్ల దళాలు వారిని రక్షించకుండా నిరోధించడానికి దీనిని పర్యవేక్షించిందని.^[296] లెనిను ఈ హత్యలను ఆమోదించాడని కొంతమంది చరిత్రకారులు నమ్ముతారు.^[297] అయితే జేమ్సు రయాను వంటి ఇతరులు అలా నమ్మడానికి "కారణం" లేదని వాదిస్తున్నారు.^[298] లెనిను ఉరిశిక్షను అవసరమని భావించాడు. దానిని ఫ్రెంచ్ విప్లవం సమయంలో 16వ లూయిసు ఉరిశిక్షతో పోల్చాడు.^[299]

బ్రెస్టు-లిటోవ్స్కు ఒప్పందం తర్వాత వామపక్ష సోషలిస్టు-విప్లవకారులు బోల్షెవికు‌లను దేశద్రోహులుగా చూశారు.^[300] 1918 జూలైలో వామపక్ష సోషలిస్టు-విప్లవకారుడు యాకోవు బ్లమ్కిను జర్మనీ రాయబారి విల్హెల్ము వాన్ మిర్బాచును హత్య చేసి జర్మనీ.^[301] అప్పుడు వారు మాస్కోలో తిరుగుబాటును ప్రారంభించారు. క్రెమ్లిను ‌మీద షెల్లింగు చేసి, ట్రోత్స్కీ దళాలు అణచివేసే ముందు కేంద్ర తపాలా కార్యాలయాన్ని స్వాధీనం వాటిని చేసుకున్నారు.^[302] పార్టీ నాయకులను అరెస్టు చేశారు కానీ ఇతర బోల్షివికు ప్రత్యర్థుల కంటే వారి మీద మరింత దయతో వ్యవహరించారు.^[303]

1919 నాటికి శ్వేతజాతి సైన్యాలు తిరోగమనంలో ఉన్నాయి. 1920 నాటికి వారు అన్ని విధాలుగా ఓడిపోయారు.^[304] రష్యను కాని జాతి సమూహాలు జాతీయ స్వాతంత్ర్యాన్ని కోరుకోవడంతో రష్యను రాష్ట్ర ప్రాదేశిక పరిధి తగ్గింది.^[305] 1921 మార్చిలో పోలిషు-సోవియటు యుద్ధం సమయంలో రిగా శాంతి బెలారసు ఉక్రెయిన్లోని వివాదాస్పద భూభాగాలను పోలాండు, సోవియటు రష్యా మధ్య విభజించింది. సోవియటు రష్యా కొత్తగా స్వతంత్ర దేశాలలో తిరిగి జయించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. కానీ పరిమిత విజయాన్ని సాధించింది. ఎస్టోనియా, ఫిన్లాండ్, లాట్వియా, లిథువేనియా సోవియటు దండయాత్రలను తిప్పికొట్టాయి, ఉక్రెయిన్, బెలారసు (పోలిషు-సోవియటు యుద్ధం ఫలితంగా), అర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్, జార్జియాలను ఎర్ర సైన్యం ఆక్రమించింది. ^[280]^[306] 1921 నాటికి, సోవియటు రష్యా ఉక్రేనియను జాతీయ ఉద్యమాలను ఓడించి కాకసస్ను ఆక్రమించింది. అయితే మధ్య ఆసియా 1920ల చివరి వరకు కొనసాగింది.^[307]

యుద్ధ విరమణ, జర్మనీ ఓబర్ ఓస్టు దండుల ఉపసంహరణ తరువాత సోవియటు, పోలిషు సైన్యాలు శూన్యతను పూరించడానికి కదిలాయి.^[308] సోవియటు రష్యా, కొత్త పోలిషు రాష్ట్రం రెండూ ప్రాదేశిక విస్తరణను కోరాయి.^[309] పోలిషు, రష్యను దళాలు మొదట 1919 ఫిబ్రవరిలో ఘర్షణ పడ్డాయి.^[310] పోలిషు–సోవియటు లోకి విస్తరించాయి. యుద్ధం.^[311] మునుపటి ఘర్షణల మాదిరిగా కాకుండా ఈ యుద్ధం విప్లవ ఎగుమతి, యూరపు భవిష్యత్తు మీద గణనీయమైన ప్రభావాలను చూపింది.^[312] పోలిషు దళాలు మే నాటికి కీవు‌ను స్వాధీనం చేసుకుని ఉక్రెయిను‌లోకి ప్రవేశించాయి. 1920.^[313] పోలిషు సైన్యాన్ని వెనక్కి నెట్టివేసిన తర్వాత యూరోపియను విప్లవాన్ని రగిలించే శ్రామికవర్గ తిరుగుబాటును ఆశించి లెనిను ఎర్ర సైన్యాన్ని పోలాండు ‌మీద దండెత్తమని కోరాడు. ట్రోత్స్కీ, ఇతరుల సందేహాలు ఉన్నప్పటికీ దండయాత్ర కొనసాగింది. కానీ పోలిషు శ్రామికవర్గం పెరగలేదు. వార్సా యుద్ధంలో ఎర్ర సైన్యం ఓడిపోయింది.^[314] పోలిషు సైన్యం ఎర్ర సైన్యాన్ని రష్యాలోకి తిరిగి నెట్టివేసింది. సోవ్నార్కోం శాంతి కోసం దావా వేయవలసి వచ్చింది. రిగా శాంతిలో ముగిసింది. అక్కడ రష్యా భూభాగాన్ని అప్పగించింది పోలాండు.^[315]

కామింటర్ను - ప్రపంచ విప్లవం: 1919–1920

వెస్ట్రను ఫ్రంటు‌లో యుద్ధ విరమణ తర్వాత యూరోపియను విప్లవం విచ్ఛిన్నం ఆసన్నమైందని లెనిను విశ్వసించాడు.^[316] దీనిని ప్రోత్సహించడానికి ప్రయత్నిస్తూ సోవ్నార్కోం మార్చి 1919లో బేలా కున్ హంగేరీలో సోవియటు ప్రభుత్వం స్థాపనకు మద్దతు ఇచ్చాడు. తరువాత బవేరియాలో సోవియటు ప్రభుత్వం వివిధ విప్లవాత్మక సోషలిస్టు తిరుగుబాట్లు ఇతర దేశాలలో స్పార్టకసు లీగుతో సహా జర్మనీలోని కొన్ని ప్రాంతాలు.^[317] రష్యా అంతర్యుద్ధం సమయంలో సోవియటు ప్రభుత్వ వ్యవస్థలను స్థాపించడంలో మార్క్సిస్టులకు సహాయం చేయడానికి ఎర్ర సైన్యాన్ని రష్యా సరిహద్దుల్లోని కొత్తగా స్వతంత్ర జాతీయ గణతంత్ర రాజ్యాలలోకి పంపారు.^[318] యూరపు‌లో దీని ఫలితంగా ఎస్టోనియా, లాట్వియా,లిథువేనియను సోవియటు సోషలిస్టు రిపబ్లికులలో కొత్త కమ్యూనిస్టు నేతృత్వంలోని రాష్ట్రాలు ఏర్పడ్డాయి. (1918–19)లిథువేనియా, బెలారస్, ఉక్రెయిన్, ఇవన్నీ రష్యా నుండి నామమాత్రంగా స్వతంత్రంగా ఉన్నాయి కానీ వాస్తవానికి మాస్కో నుండి నియంత్రించబడ్డాయి.^[318] అయితే మరింత తూర్పున ఇది ఔటరు మంగోలియాలో కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వాల ఏర్పాటుకు దారితీసింది.^[319] వివిధ సీనియరు బోల్షెవికు‌లు వీటిని రష్యను రాష్ట్రంలో విలీనం చేయాలని కోరుకున్నారు; జాతీయ భావాలను గౌరవించాలని లెనిను పట్టుబట్టారు. కానీ ఈ దేశాల కొత్త కమ్యూనిస్టు పార్టీ పరిపాలనలు సోవ్నార్కోం వాస్తవ అధికారం కింద ఉన్నాయని తన సహచరులకు హామీ ఇచ్చారు.^[320]

1918 చివరలో బ్రిటిషు లేబరు పార్టీ సోషలిస్టు పార్టీల అంతర్జాతీయ సమావేశం, లేబరు సోషలిస్టు ఇంటర్నేషనలు ఏర్పాటుకు పిలుపునిచ్చింది.^[321] లెనిను దీనిని తాను తృణీకరించిన రెండవ అంతర్జాతీయం, పునరుజ్జీవనంగా భావించాడు. దాని ప్రభావాన్ని భర్తీ చేయడానికి తన స్వంత ప్రత్యర్థి అంతర్జాతీయ సోషలిస్టు సమావేశాన్ని రూపొందించాడు.^[322] జినోవివు, నికోలాయి బుఖారిను, ట్రోత్స్కీ, క్రిస్టియను రాకోవ్స్కీ, ఏంజెలికా సహాయంతో నిర్వహించబడింది. బాలాబానోఫు,^[323] ఈ కమ్యూనిస్టు ఇంటర్నేషనలు (కామింటర్న్) మొదటి కాంగ్రెసు 1919 మార్చిలో మాస్కోలో ప్రారంభమైంది.^[324] దీనికి ప్రపంచ కవరేజు లేదు; చాలా మంది ప్రతినిధులు పూర్వ రష్యను సామ్రాజ్య దేశాలలో నివసించారు, చాలా మంది అంతర్జాతీయ ప్రతినిధులను వారి స్వంత దేశాలలోని ఏ సోషలిస్టు పార్టీలు గుర్తించలేదు. ^[325] దీని ప్రకారం, బోల్షెవికు‌లు కార్యకలాపాల మీద ఆధిపత్యం చెలాయించారు.^[326] లెనిను తరువాత సోషలిస్టు పార్టీలు మాత్రమే ఆమోదించే నిబంధనల శ్రేణిని రచించారు. బోల్షెవికు‌ల అభిప్రాయాలను కామింటర్ను‌లో చేరడానికి అనుమతించారు.^[327] మొదటి సమావేశంలో లెనిను ప్రతినిధులతో మాట్లాడుతూ కౌట్స్కీ వంటి రివిజనిస్టు మార్క్సిస్టులు అనుసరించిన సోషలిజానికి పార్లమెంటరీ మార్గాన్ని విమర్శిస్తూ, యూరపు బూర్జువా ప్రభుత్వాలను హింసాత్మకంగా కూలదోయాలని తన పిలుపులను పునరావృతం చేశాడు.^[328] జినోవివు కామింటర్ను అధ్యక్షుడైనప్పటికీ, లెనిను దాని మీద గణనీయమైన ప్రభావాన్ని నిలుపుకున్నాడు.^[329]

కమ్యూనిస్టు ఇంటర్నేషనలు రెండవ కాంగ్రెసు 1920 జూలైలో పెట్రోగ్రాడు‌లోని స్మోల్నీ ఇన్స్టిట్యూటులో ప్రారంభమైంది. ఇది లెనిను మాస్కో కాకుండా వేరే నగరాన్ని సందర్శించిన చివరిసారిగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది.^[330] అక్కడ బోల్షెవికు‌లు అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్న విధానాన్ని అనుకరించమని విదేశీ ప్రతినిధులను ఆయన ప్రోత్సహించారు. పెట్టుబడిదారీ విధానం సామాజిక అభివృద్ధిలో అవసరమైన దశ అనే తన దీర్ఘకాల దృక్పథాన్ని విడిచిపెట్టారు. బదులుగా వలసరాజ్యాల ఆక్రమణలో ఉన్న దేశాలు తమ పూర్వ-పెట్టుబడిదారీ సమాజాలను నేరుగా సోషలిస్టు సమాజాలుగా మార్చమని ప్రోత్సహించారు.^[331] ఈ సమావేశం కోసం ఆయన "ఎడమ-వింగ్""ను రచించారు. "కమ్యూనిజం: యాన్ ఇన్ఫాంటైలు డిజార్డరు" అనే చిన్న పుస్తకం, బ్రిటిషు, జర్మనీ కమ్యూనిస్టు పార్టీలలోని వారి దేశాల పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలు, ట్రేడు యూనియన్లలోకి ప్రవేశించడానికి నిరాకరించిన అంశాల మీద ఆయన విమర్శలను వ్యక్తపరిచింది; బదులుగా, విప్లవాత్మక లక్ష్యాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి ఆయన వారిని అలా చేయమని కోరారు. ^[332] పోలాండు‌తో జరుగుతున్న యుద్ధం కారణంగా ఈ సమావేశం చాలా రోజులు నిలిపివేయబడింది.^[333] దానిని మాస్కోకు మార్చారు. అక్కడ ఆగస్టు వరకు సమావేశాలు కొనసాగాయి. ^[334] లెనిను ఊహించిన ప్రపంచ విప్లవం కార్యరూపం దాల్చలేదు. ఎందుకంటే హంగేరియను కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వం కూలదోయబడింది, జర్మనీ మార్క్సిస్టు తిరుగుబాట్లు అణచివేయబడింది .^[335]

కరువు-నూతన ఆర్థిక విధానం: 1920–1922

కమ్యూనిస్టు పార్టీ లోపు గ్రూపు ఆఫ్ డెమోక్రటికు సెంట్రలిజం, వర్కర్సు అపోజిషను అనే రెండు వర్గాల నుండి భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. ఈ రెండూ రష్యను రాష్ట్రం చాలా కేంద్రీకృతమై, అధికారవాదంగా ఉందని ఆరోపించాయి.^[336] అధికారిక రాష్ట్ర కార్మిక సంఘాలతో సంబంధాలు కలిగి ఉన్న వర్కర్సు అపోజిషను, ప్రభుత్వం రష్యను కార్మికుల విశ్వాసాన్ని కోల్పోయిందని ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది.^[337] ట్రేడు యూనియన్లను రద్దు చేయాలనే ట్రోత్స్కీ సూచనతో వారు ఆగ్రహించారు. "కార్మికుల రాజ్యం"లో యూనియన్లు అనవసరమని ఆయన భావించారు. కానీ లెనిను వాటిని నిలుపుకోవడమే ఉత్తమమని నమ్మి విభేదించారు; 'ట్రేడు యూనియను చర్చ'లో చాలా మంది బోల్షెవికు‌లు లెనిను అభిప్రాయాన్ని స్వీకరించారు.^[338] అసమ్మతిని ఎదుర్కోవడానికి 1921 ఫిబ్రవరిలో జరిగిన పదవ పార్టీ కాంగ్రెసులో లెనిను పార్టీలోని వర్గ కార్యకలాపాల మీద నిషేధాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. దీని బాధను ఎదుర్కొని బహిష్కరణ.^[339]

పాక్షికంగా కరువు కారణంగా 1921 రష్యను కరువు దాదాపు ఐదు మిలియన్ల మరణాలకు దారితీసింది.^[340] ప్రభుత్వం కోరడం అలాగే పెద్ద మొత్తంలో రష్యను ధాన్యాన్ని ఎగుమతి చేయడం ద్వారా కరువు తీవ్రమైంది.^[341] కరువు బాధితులకు సహాయం చేయడానికి యుఎస్ ప్రభుత్వం పంపిణీ చేయడానికి అమెరికను రిలీఫు అడ్మినిస్ట్రేషనును ఏర్పాటు చేసింది ఆహారం;^[342] లెనిను ఈ సహాయం మీద అనుమానం కలిగి ఉన్నాడు. దానిని నిశితంగా పరిశీలించాడు.^[343] కరువు సమయంలో పాట్రియార్కు టిఖోను ఆకలితో ఉన్నవారికి ఆహారం ఇవ్వడానికి అనవసరమైన వస్తువులను విక్రయించాలని ఆర్థడాక్సు చర్చిలకు పిలుపునిచ్చాడు. ఈ చర్యను ప్రభుత్వం ఆమోదించింది.^[344] 1922 ఫిబ్రవరిలో సోవ్నార్కోం మతపరమైన సంస్థలకు చెందిన అన్ని విలువైన వస్తువులను బలవంతంగా స్వాధీనం చేసుకోవాలని పిలుపునిచ్చాడు.^[345] టిఖోను యూకారిస్టులో ఉపయోగించే వస్తువుల అమ్మకాన్ని వ్యతిరేకించారు. అనేక మంది మతాధికారులు కేటాయింపులను వ్యతిరేకించారు. ఫలితంగా హింస జరిగింది.^[346]

1920, 1921లో, స్థానికుల నుండి బలవంతంగా డబ్బును సేకరించడం మీద వ్యతిరేకత రష్యా అంతటా బోల్షివికు వ్యతిరేక రైతు తిరుగుబాట్లకు అణచివేశారు.^[347] అత్యంత ముఖ్యమైన వాటిలో టాంబోవు తిరుగుబాటు ఒకటి. దీనిని రెడ్ సైన్యం అణచివేసింది.^[348] 1921 ఫిబ్రవరిలో పెట్రోగ్రాడు‌లో కార్మికులు సమ్మె చేశారు. ఫలితంగా ప్రభుత్వం నగరంలో మార్షలు లా ప్రకటించి ఎర్ర సైన్యాన్ని అణచివేయడానికి పంపింది.^[349] మార్చిలో క్రోన్‌స్టాడ్టులోని నావికులు బోల్షెవికు ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు క్రోను‌స్టాడ్టు తిరుగుబాటు ప్రారంభమైంది. సోషలిస్టులందరూ స్వేచ్ఛగా ప్రచురించడానికి అనుమతించాలని స్వతంత్ర ట్రేడు యూనియన్లకు సమావేశ స్వేచ్ఛ ఇవ్వాలని, రైతులకు స్వేచ్ఛా మార్కెట్లను అనుమతించాలని అభ్యర్థనలకు లోబడి ఉండకూడదని డిమాండు చేశారు. తిరుగుబాటుదారులను సోషలిస్టు-విప్లవకారులు విదేశీ సామ్రాజ్యవాదులు తప్పుదారి పట్టించారని లెనిను ప్రకటించాడు. హింసాత్మక ప్రతీకార చర్యలకు పిలుపునిచ్చారు.^[350] ట్రోత్స్కీ నాయకత్వంలో ఎర్ర సైన్యం మార్చి 17న తిరుగుబాటును అణిచివేసింది. దీని ఫలితంగా వేలాది మంది మరణించారు. ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని శిబిరాలలో బంధించారు. .^[351]

మీరు మొదట చిన్న వంతెనలను నిర్మించడానికి ప్రయత్నించాలి. ఇది ప్రభుత్వ పెట్టుబడిదారీ విధానం నుండి సోషలిజం వరకు చిన్న రైతుల భూములకు దారితీస్తుంది. లేకపోతే మీరు కోట్లాది మందిని కమ్యూనిజం వైపు ఎప్పటికీ నడిపించలేరు. విప్లవ అభివృద్ధి లక్ష్య శక్తులు బోధించినది ఇదే.

— ఎన్‌ఇపి మీద లెనిను, 1921^[352]

1921 ఫిబ్రవరిలో లెనిను పొలిటు‌బ్యూరోకు నూతన ఆర్థిక విధానం (ఎన్‌ఇపి)ని ప్రవేశపెట్టాడు; దాని ఆవశ్యకతను ఆయన చాలా మంది సీనియరు బోల్షెవికు‌లను ఒప్పించారు. అది ఏప్రిలు‌లో చట్టంగా మారింది.^[353] లెనిను ఆహార పన్ను మీద అనే బుక్‌లెటు‌లో ఈ విధానాన్ని వివరించాడు. అందులో ఎన్‌ఇపి అసలు బోల్షెవికు ఆర్థిక ప్రణాళికలకు తిరిగి రావడాన్ని సూచిస్తుందని ఆయన పేర్కొన్నాడు; అంతర్యుద్ధం వల్ల ఇవి పట్టాలు తప్పాయని దీనిలో సోవ్నార్కోం యుద్ధ కమ్యూనిజం ఆర్థిక విధానాలను ఆశ్రయించవలసి వచ్చిందని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఇందులో పరిశ్రమల జాతీయీకరణ, ఉత్పత్తి కేంద్రీకృత పంపిణీ, వ్యవసాయ ఉత్పత్తిని బలవంతంగా లేదా బలవంతంగా అభ్యర్థించడం, డబ్బు ప్రసరణ, ప్రైవేటు సంస్థలు, స్వేచ్ఛా వాణిజ్యంను తొలగించే ప్రయత్నాలు ఉన్నాయి. ఇది తీవ్రమైన ఆర్థిక పతనానికి దారితీసింది.^[354]^[355] ఎన్‌ఇపి రష్యాలో కొంత ప్రైవేటు సంస్థను అనుమతించింది. వేతన వ్యవస్థను తిరిగి ప్రవేశపెట్టడానికి, రైతులు తమ ఆదాయాల మీద పన్ను విధించబడుతూనే బహిరంగ మార్కెట్లో ఉత్పత్తులను విక్రయించడానికి అనుమతించింది.^[356] ఈ విధానం ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని చిన్న పరిశ్రమలకు తిరిగి రావడానికి కూడా అనుమతించింది; ప్రాథమిక పరిశ్రమ, రవాణా, విదేశీ వాణిజ్యం రాష్ట్ర నియంత్రణలోనే ఉన్నాయి. ^[357] లెనిను దీనిని "స్టేటు క్యాపిటలిజం" అని పిలిచాడు.^[358] చాలా మంది బోల్షెవికు‌లు దీనిని సోషలిస్టు సూత్రాలు.^[359] లెనిను జీవిత చరిత్ర రచయితలు తరచుగా ఎన్‌ఇపి ప్రవేశాన్ని ఆయన అత్యంత ముఖ్యమైన విజయాలలో ఒకటిగా వర్ణించారు. కొందరు దీనిని అమలు చేయకపోతే సోవ్నార్కోం ప్రజాదరణ పొందిన తిరుగుబాట్ల ద్వారా త్వరగా పడగొట్టబడతారని నమ్ముతారు.^[360]

1920 జనవరిలో ప్రభుత్వం సార్వత్రిక కార్మిక నిర్బంధ సైనిక శిక్షణను తీసుకువచ్చింది. దీని ద్వారా 16- 50 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల పౌరులందరూ పని చేయాల్సి ఉంటుంది.^[361] లెనిను రష్యా సామూహిక విద్యుదీకరణ ప్రాజెక్టు కోసం కూడా పిలుపునిచ్చాడు. ఇది 1920 ఫిబ్రవరిలో ప్రారంభమైంది; "కమ్యూనిజం అంటే సోవియటు శక్తితో పాటు మొత్తం దేశం విద్యుదీకరణ" అని లెనిను చేసిన ప్రకటన తరువాతి సంవత్సరాల్లో విస్తృతంగా ఉదహరించబడింది. ^[362] విదేశీ వాణిజ్యం ద్వారా రష్యను ఆర్థిక వ్యవస్థను ముందుకు తీసుకెళ్లాలని కోరుతూ, సోవ్నార్కోం జెనోవా సమావేశానికి ప్రతినిధులను పంపారు; లెనిను హాజరు కావాలని ఆశించాడు కానీ అనారోగ్యం కారణంగా హాజరు కాలేదు.^[363] ఈ సమావేశం ఫలితంగా జర్మనీతో రష్యను ఒప్పందం కుదిరింది. ఇది మునుపటి యునైటెడు కింగ్‌డంతో వాణిజ్య ఒప్పందం నుండి వచ్చింది.^[364] విదేశీ సంస్థలను రష్యాలో పెట్టుబడులు పెట్టడానికి అనుమతించడం ద్వారా సోవ్నార్కోం పెట్టుబడిదారీ దేశాల మధ్య పోటీలను తీవ్రతరం చేస్తుందని, వాటి పతనాన్ని వేగవంతం చేస్తుందని లెనిను ఆశించాడు; అమెరికా జపాన్ మధ్య ఉద్రిక్తతలను పెంచడానికి ఆయన కాం‌చట్కా చమురు క్షేత్రాలను ఒక అమెరికను కార్పొరేషను‌కు అద్దెకు ఇవ్వడానికి ప్రయత్నించాడు. ఎందుకంటే జపాను తమ సామ్రాజ్యంగా కాం‌చట్కాను కోరుకున్నది.^[365]

తర్వాతి జీవితం

క్షీణిస్తున్న ఆరోగ్యం-స్టాలిను‌తో వివాదం: 1920–1923

లెనిన్ చివరి ఫోటో, మే 15, 1923న అతని సోదరి మరియా తీసినది. ఆయన పక్కన ఆయన సోదరి అన్నా, ఆయన వైద్యులలో ఒకరైన ఎ. ఎమ్. కోజెవ్నికోవు ఉన్నారు.

లెనిన్ సిగ్గుపడేలా భయానకంగా 1920 ఏప్రిల్ లో బోల్షెవికు‌లు ఆయన 50వ పుట్టినరోజును జరుపుకోవడానికి ఒక పెద్ద పార్టీని నిర్వహించారు ఇది రష్యా అంతటా విస్తృతమైన వేడుకలు, ఆయనకు అంకితం చేయబడిన కవితలు, జీవిత చరిత్రల ప్రచురణ ద్వారా కూడా గుర్తించబడింది.^[366] 1920, 1926 మధ్య లెనిను సేకరించిన రచనలూ’‘ ' ఇరవై సంపుటాలు ప్రచురించబడ్డాయి; కొన్ని విషయాలు తొలగించబడ్డాయి.^[367] 1920లో అనేక మంది ప్రముఖ పాశ్చాత్య వ్యక్తులు రష్యాలో లెనిను‌ను సందర్శించారు; వీరిలో రచయిత హెచ్.జి. వెల్సు తత్వవేత్త బెర్ట్రాండు రస్సెలు,^[368] అలాగే అరాచకవాదులు ఎమ్మా గోల్డ్మను, అలెగ్జాండరు బెర్క్మను కూడా ఉన్నారు.^[369] లెనిను‌ను క్షీణిస్తున్న ఆరోగ్యంతో అర్మాండు సాయంతో క్రెమ్లిను‌లో సందర్శించారు.^[370] ఆయన ఆమెను కోలుకోవడానికి ఉత్తర కాకససు‌లోని కిస్లోవోడ్స్కులోని ఒక శానిటోరియంకు పంపాడు. కానీ ఆమె 1920 సెప్టెంబరులో కలరా మహమ్మారి కారణంగా అక్కడ మరణించింది..^[371] ఆమె మృతదేహాన్ని మాస్కోకు తరలించారు. అక్కడ క్రెమ్లిను గోడ కింద ఆమె ఖననం చేయబడిన దృశ్యమాన దుఃఖంతో బాధపడుతున్న లెనిను ఆమెను పర్యవేక్షించారు.^[372]

సంవత్సరం చివరి భాగంలో లెనిను తీవ్ర అనారోగ్యానికి గురయ్యాడు. 1921^[373] హైపరాకుసిసు, నిద్రలేమి, క్రమం తప్పకుండా తలనొప్పులు ఎదుర్కొంటున్నారు.^[374] పొలిటు‌బ్యూరో పట్టుబట్టడంతో జూలైలో ఆయన ఒక నెల సెలవు కోసం మాస్కో నుండి బయలుదేరాడు ఆయన గోర్కి భవనం, అక్కడ ఆయన భార్య, సోదరి ఆయనను చూసుకున్నారు.^[375] లెనిను ఆత్మహత్య చేసుకునే అవకాశాన్ని ఆలోచించడం ప్రారంభించాడు. క్రుప్స్కాయ, స్టాలిను ఇద్దరినీ తన కోసం పొటాషియం సైనైడు సేకరించమని కోరాడు.^[376] లెనిను చివరి సంవత్సరాల్లో ఆయన సహాయం చేయడానికి ఇరవై ఆరు మంది వైద్యులను నియమించారు; వారిలో చాలామంది విదేశీయులు వారిని చాలా ఖర్చుతో నియమించుకున్నారు.^[377] 1918 హత్యాయత్నం నుండి ఆయన శరీరంలో చిక్కుకున్న బుల్లెటుల నుండి వచ్చే లోహం ఆక్సీకరణ వలన ఆయన అనారోగ్యం సంభవించి ఉండవచ్చని కొందరు సూచించారు; 1922 ఏప్రిలు‌లో ఆయన వాటిని విజయవంతంగా తొలగించడానికి శస్త్రచికిత్స చేయించుకున్నాడు.^[378] దీని తర్వాత కూడా లక్షణాలు కొనసాగాయి. లెనిను వైద్యులు దీనికి కారణం ఏమిటో ఖచ్చితంగా చెప్పలేకపోయారు; కొందరు అతనికి న్యూరాస్తెనియా లేదా సెరిబ్రలు ఆర్టెరియోస్క్లెరోసిసు ఉందని సూచించారు. 1922 మే నెలలో ఆయనకు మొదటి స్ట్రోకు వచ్చింది. తాత్కాలికంగా మాట్లాడే సామర్థ్యం కోల్పోయాడు. ఆయనకు కుడి వైపు పక్షవాతం వచ్చింది.^[379] ఆయన గోర్కి వద్ద కోలుకున్నాడు. చాలావరకు జూలై నాటికి కోలుకున్నాడు .^[380] అక్టోబరు‌లో ఆయన మాస్కోకు తిరిగి వచ్చాడు; డిసెంబరు‌లో ఆయనకు రెండవ స్ట్రోకు వచ్చి గోర్కికి తిరిగి వచ్చాడు.^[381]

లెనిన్ గోర్కి భవనం, అక్కడ అతను తన చివరి సంవత్సరాల్లో ఎక్కువ భాగం గడిపాడు (*2022లో చిత్రీకరించబడింది*)

అనారోగ్యంతో ఉన్నప్పటికీ లెనిను రాజకీయ పరిణామాల మీద తీవ్ర ఆసక్తిని కొనసాగించాడు. సోషలిస్టు రివల్యూషనరీ పార్టీ నాయకత్వం 1922 జూన్, ఆగస్టు మధ్య జరిగిన సోషలిస్టు విప్లవకారుల విచారణ విచారణలో ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా కుట్ర పన్నినట్లు రుజువైనప్పుడు లెనిను వారిని ఉరితీయాలని పిలుపునిచ్చాడు; బదులుగా వారిని నిరవధికంగా జైలులో పెట్టారు. స్టాలిను నాయకత్వంలోని గ్రేటు ప్యూర్జి సమయంలో మాత్రమే ఉరితీయబడ్డారు.^[382] లెనిను మద్దతుతో ప్రభుత్వం మార్చిలో రాష్ట్ర సంస్థలు, సంస్థల నుండి అన్ని మెన్షెవికు‌లను బహిష్కరించడం ద్వారా రష్యాలో మెన్షెవిజాన్ని వాస్తవంగా నిర్మూలించడంలో కూడా విజయం సాధించింది. 1923 ఆ తరువాత పార్టీ సభ్యులను నిర్బంధ శిబిరాలలో బంధించారు.^[383] సోవియటు‌లో జారిస్టు బ్యూరోక్రాటికు వ్యవస్థ మనుగడ గురించి లెనిను ఆందోళన చెందాడు. రష్యా,^[384] ముఖ్యంగా ఆయనను చివరి సంవత్సరాల్లో.^[385] అధికార వైఖరిని ఖండిస్తూ ఆయనను ఒక లేఖలో "మనల్ని ఒక దుర్మార్గపు అధికార చిత్తడిలోకి నెట్టివేస్తున్నారు" అని ఫిర్యాదు చేస్తూ అటువంటి సమస్యలను ఎదుర్కోవడానికి పూర్తి సమగ్రతను సూచించాడు.^[386]

డిసెంబరు 1922 జనవరి 1923లో లెనిను ఆదేశించాడు. "లెనిను నిబంధన", దీనిలో ఆయన తన సహచరుల వ్యక్తిగత లక్షణాలను ముఖ్యంగా ట్రోత్స్కీ, స్టాలిను గురించి చర్చించాడు. ^[387] స్టాలిను‌ను కమ్యూనిస్టు పార్టీ జనరలు సెక్రటరీ పదవి నుండి తొలగించాలని ఆయన సిఫార్సు చేశారు. ఆయన ఈ పదవికి సరిపోరని భావించారు.^[388] ఆయన ట్రోత్స్కీ ఉన్నతమైన తెలివితేటలను హైలైటు చేశాడు కానీ అదే సమయంలో అతని స్వీయ-భరోసా, మితిమీరిన ధోరణిని విమర్శించాడు..^[389] ఈ కాలంలో ఆయన కార్మికులు, రైతుల ఇన్స్పెక్టరేటు అధికారిక స్వభావాన్ని విమర్శిస్తూ ఈ సమస్యకు విరుగుడుగా కొత్త, శ్రామిక-తరగతి సిబ్బందిని నియమించాలని పిలుపునిచ్చారు.^[390] మరొక వ్యాసంలో ఆయన రాష్ట్రానికి నిరక్షరాస్యతను ఎదుర్కోవాలని ప్రజల్లో సమయపాలన, మనస్సాక్షిని పెంపొందించాలని, రైతులు సహకార సంఘాలలో చేరడానికి ప్రోత్సహించాలని పిలుపునిచ్చారు.^[391]

స్టాలిను చాలా మొరటుగా ఉన్నాడు. మన వాతావరణంలో కమ్యూనిస్టులుగా మన మధ్య సంబంధాలలో పూర్తిగా ఆమోదయోగ్యమైన ఈ లోపం, జనరలు సెక్రటరీ స్థానంలో ఆమోదయోగ్యం కాదు. కాబట్టి నేను కామ్రేడ్లకు ప్రతిపాదిస్తున్నది ఏమిటంటే ఆయన ఈ ఉద్యోగం నుండి తొలగించడానికి ఒక మార్గాన్ని రూపొందించాలి. కామ్రేడు స్టాలిను కంటే అన్ని విధాలుగా విభిన్నంగా ఉన్న మరొకరిని ఈ ఉద్యోగానికి నియమించాలి. ఆ ఏకైక ఉన్నతమైన అంశం ఏమిటంటే ఆయన మరింత సహనంతో మరింత మర్యాదగా, సహచరుల పట్ల ఎక్కువ శ్రద్ధగా ఉండాలి. తక్కువ మోజుకనుగుణంగా ఉండాలి.

— లెనిన్, 4 జనవరి 1923^[392]

లెనిను లేనప్పుడు స్టాలిను తన మద్దతుదారులను ప్రముఖ స్థానాలకు నియమించడం ద్వారా^[393] లెనిను అత్యంత సన్నిహితుడు. అర్హుడైన వారసుడిగా తనను తాను ఒక ఇమేజు‌ను పెంచుకోవడం ద్వారా తన అధికారాన్ని పదిలం చేసుకోవడం ప్రారంభించాడు.^[394] డిసెంబరు‌లో 1922లో లెనిను పాలనకు స్టాలిను బాధ్యత వహించాడు. పొలిట్‌బ్యూరో ఆయనను సంప్రదించడానికి ఎవరికి అనుమతి ఉందో నియంత్రించే బాధ్యతను అప్పగించింది.^[395] లెనిను స్టాలిను‌ను విమర్శించడంలో మరింతగా నిమగ్నమయ్యాడు; 1922 మధ్యకాలంలో లెనిను అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం మీద రాష్ట్రం తన గుత్తాధిపత్యాన్ని నిలుపుకోవాలని పట్టుబడుతుండగా స్టాలిను దీనిని వ్యతిరేకించడంలో ఇతర బోల్షెవికు‌లకు నాయకత్వం వహించాడు.^[396] ఇద్దరి మధ్య వ్యక్తిగత వాదనలు కూడా ఉన్నాయి; స్టాలిను ఫోను సంభాషణ సందర్భంగా క్రుప్స్కాయ మీద అరవడం ద్వారా ఆమెను బాధపెట్టాడు. ఇది లెనిను‌ను తీవ్రంగా కోపగించుకుంది. ఆయనను స్టాలిను‌కు తన చికాకును వ్యక్తం చేస్తూ ఒక లేఖ పంపాడు.^[397]

జార్జియను ఎఫైరు సమయంలో ఇద్దరి మధ్య అత్యంత ముఖ్యమైన రాజకీయ విభజన ఉద్భవించింది. బలవంతంగా సోవియటీకరించబడిన జార్జియా, అజర్‌బైజాన్, అర్మేనియా మీద ఎర్ర సైన్యం దండయాత్ర వంటి పొరుగు దేశాలను ఎర్ర సైన్యం ఆక్రమించి ఆక్రమించిన వాటిని వారి స్థానిక సోవియటు-స్థాపించిన ప్రభుత్వాల నిరసనలు ఉన్నప్పటికీ రష్యను రాష్ట్రంలో విలీనం చేయాలని స్టాలిను సూచించారు.^[398] లెనిను దీనిని స్టాలిను ఆయన మద్దతుదారులు చేసిన గొప్ప రష్యను జాతి దురభిమానం, వ్యక్తీకరణగా చూశారు. బదులుగా ఈ జాతీయ-రాజ్యాలను రష్యాలో ఒక గొప్ప యూనియను, పాక్షిక-స్వతంత్ర భాగాలుగా చేరాలని పిలుపునిచ్చారు. దీనిని ఆయన యూరపు, ఆసియా సోవియటు రిపబ్లికు‌ల యూనియను అని పిలవాలని సూచించాడు.^[399] ప్రతిపాదనకు కొంత ప్రతిఘటన తర్వాత స్టాలిను చివరికి దానిని అంగీకరించాడు కానీ లెనిను ఒప్పందంతో ఆయన కొత్తగా ప్రతిపాదించిన రాష్ట్రం పేరును "యూనియను ఆఫ్ సోవియటు సోషలిస్టు రిపబ్లిక్సు (యుఎస్‌ఎస్‌ఆర్)"గా మార్చాడు.^[400] డిసెంబరు‌లో జరిగిన సెంట్రలు కమిటీ ప్లీనంలో తన తరపున మాట్లాడటానికి లెనిను ట్రోత్స్కీని పంపాడు. అక్కడ సోవియటు యూనియను కోసం ప్రణాళికలు ఆమోదించబడ్డాయి; ఈ ప్రణాళికలను డిసెంబరు 30న సోవియటు కాంగ్రెసు ఆమోదించింది. ఫలితంగా సోవియటు యూనియను ఏర్పడింది.^[401] లెనిను ఆరోగ్యం బాగాలేకపోయినా సోవియటు యూనియను కొత్త ప్రభుత్వానికి ఛైర్మను‌గా ఎన్నికయ్యారు.^[402]

మరణం - అంత్యక్రియలు: 1923–1924

1923 మార్చిలో లెనిను మూడవ స్ట్రోకు‌కు గురయ్యాడు. తన సామర్థ్యాన్ని కోల్పోయాడు స్పీక్;^[403] ఆ నెలలో ఆయనకు కుడి వైపున పాక్షిక పక్షవాతం వచ్చింది. ఇంద్రియ అఫాసియా.^[404] మే నాటికి ఆయన నెమ్మదిగా కోలుకుంటున్నట్లు కనిపించాడు. తన చలనశీలత, ప్రసంగం, రచనలో కొంత భాగాన్ని తిరిగి పొందాడు. నైపుణ్యాలు.^[405] అక్టోబరు‌లో, ఆయన క్రెమ్లిను‌కు చివరిసారిగా వెళ్లాడు.^[406] తన చివరి వారాలలో లెనిను‌ను జినోవివు, కామెనెవు, బుఖారిను సందర్శించారు; జినోవివు మరణించిన రోజున ఆయన గోర్కి భవనంలో అఆయన సందర్శించారు.^[407] 1924 జనవరి 21న లెనిను కోమాలోకి జారుకుని ఆ రోజు వయసులో మరణించాడు. 53.^[408] ఆయన అధికారిక మరణ కారణం నయం చేయలేని రక్త వ్యాధిగా నమోదు చేయబడింది.^[409]

సోవియటు ప్రభుత్వం లెనిను మరణాన్ని మరుసటి రోజు బహిరంగంగా ప్రకటించింది.^[410] జనవరి 23న కమ్యూనిస్టు పార్టీ, ట్రేడు యూనియన్లు, సోవియటు‌ల నుండి సంతాపకులు ఆయన గోర్కి ఇంటికి వెళ్లి మృతదేహాన్ని పరిశీలించారు. దీనిని ప్రముఖ బోల్షెవికు‌లు ఎర్ర శవపేటికలో పైకి తీసుకెళ్లారు.^[411] రైలులో మాస్కోకు తరలించబడిన శవపేటికను హౌసు ఆఫ్ ట్రేడు యూనియన్సుకి తీసుకెళ్లారు. అక్కడ మృతదేహం ఉంచబడింది రాష్ట్రం.^[412] తదుపరి మూడు రోజులలో దాదాపు పది లక్షల మంది సంతాప యాత్రికులు మృతదేహాన్ని చూడటానికి వచ్చారు. చాలా మంది గడ్డకట్టే పరిస్థితులలో గంటల తరబడి క్యూలో నిలబడ్డారు.^[413] జనవరి 26న సోవియటు‌ల పదకొండవ ఆల్-యూనియను కాంగ్రెసు నివాళులర్పించడానికి సమావేశమైంది. కాలినిను జినోవివు స్టాలిను ప్రసంగించారు.^[413] ముఖ్యంగా ట్రోత్స్కీ గైర్హాజరయ్యారు; కాకససు‌లో ఆయన కోలుకుంటున్నారు. తరువాత స్టాలిను తనకు ప్రణాళికాబద్ధమైన అంత్యక్రియల తేదీ తప్పుగా ఉన్న టెలిగ్రాం పంపారని దీనివల్ల ఆయన సకాలంలో చేరుకోలేరని ఆయన పేర్కొన్నారు.^[414] లెనిను అంత్యక్రియలు మరుసటి రోజు జరిగాయి. ఆయన మృతదేహాన్ని యుద్ధ సంగీతంతో రెడ్ స్క్వేరుకు తీసుకెళ్లారు. అక్కడ ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన సమాధి ఖజానాలో శవాన్ని ఉంచే ముందు గుమిగూడిన జనసమూహం వరుస ప్రసంగాలు విన్నారు.^[415] గడ్డకట్టే ఉష్ణోగ్రతలు ఉన్నప్పటికీ పదివేల మంది హాజరయ్యారు.^[416]

క్రుప్స్కాయ నిరసనలకు వ్యతిరేకంగా లెనిను మృతదేహాన్ని రెడు స్క్వేరు సమాధిలో దీర్ఘకాలిక ప్రజా ప్రదర్శన కోసం భద్రపరచడానికి ఎంబాం చేశారు.^[417] ఈ ప్రక్రియలో లెనిను మెదడు తొలగించబడింది; 1925లో దానిని పరిశీలించడానికి ఒక సంస్థ స్థాపించబడింది. లెనిను‌కు తీవ్రమైన స్క్లెరోసిసు ఉందని వెల్లడించింది.^[418] 1929 జూలైలో పొలిటు‌బ్యూరో తాత్కాలిక సమాధిని గ్రానైటు‌తో శాశ్వత సమాధితో భర్తీ చేయడానికి అంగీకరించింది. ఇది 1933లో పూర్తయింది.^[419] ఆయన సార్కోఫాగసు‌ను 1940లో మళ్ళీ 1970లో మార్చారు.^[420] రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో 1941 నుండి 1945 వరకు భద్రత కోసం మృతదేహాన్ని తాత్కాలికంగా టైమెను.^[421] 2025 నాటికి ఆయన శరీరం రెడ్ స్క్వేరు‌లోని లెనిను సమాధిలో ప్రజా ప్రదర్శనలో ఉంది.^[422]

రాజకీయ భావజాలం

మార్క్సిజం - లెనినిజం

మార్క్సు లేదా మార్క్సిస్టులకు సోషలిజం మార్గం దాని నిర్దిష్టతలో తెలుసని మేము నటించము. అది అర్ధంలేనిది. మనకు మార్గం దిశ తెలుసు, దానిని ఏ తరగతి శక్తులు నడిపిస్తాయో మనకు తెలుసు, కానీ కాంక్రీటుగా, ఆచరణాత్మకంగా, వారు ఈ చర్యను చేపట్టినప్పుడు లక్షలాది మంది అనుభవం ద్వారా ఇది చూపబడుతుంది.

—లెనిన్, 11 సెప్టెంబరు 1917^[423]

లెనిను ఒక భక్తుడైన మార్క్సిస్టు, ^[424] 1904లో మార్టోవు చేత మొదట "లెనినిజం" అని పిలువబడిన మార్క్సిజం అతని వివరణ,^[425] ఏకైక ప్రామాణికమైన సనాతనమైనది అని నమ్మాడు.^[426] ఆయన మార్క్సిస్టు దృక్పథం ప్రకారం మానవత్వం చివరికి స్వచ్ఛమైన దోపిడీ అన్యీకరణ నుండి విముక్తి పొందిన కార్మికులతో కూడిన స్థితిలేని తరగతిలేని సమానత్వ సమాజంగా కమ్యూనిజం మారింది. వారి స్వంత విధిని నియంత్రించుకుంది. "ప్రతి ఒక్కరి నుండి అతని సామర్థ్యం ప్రకారం ప్రతి ఒక్కరికి ఆయన అవసరాలకు అనుగుణంగా" అనే నియమానికి కట్టుబడి ఉంది.^[427] వోల్కోగోనోవ్ ప్రకారం లెనిను "లోతుగా నిజాయితీగా" తాను రష్యాను నిర్దేశించిన మార్గం చివరికి ఈ కమ్యూనిస్టు సమాజ స్థాపనకు దారితీస్తుందని నమ్మాడు.^[428]

లెనిను మార్క్సిస్టు నమ్మకాలు సమాజం దాని ప్రస్తుత స్థితి నుండి నేరుగా కమ్యూనిజంగా మారలేదనే అభిప్రాయానికి దారితీశాయి. కానీ మొదట సోషలిజం కాలంలోకి ప్రవేశించాలి కాబట్టి రష్యాను సోషలిస్టు సమాజంగా ఎలా మార్చాలనేది ఆయన ప్రధాన ఆందోళన. అలా చేయడానికి బూర్జువా వర్గాన్ని అణచివేయడానికి, సోషలిస్టు ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయడానికి శ్రామికవర్గ నియంతృత్వం అవసరమని ఆయన నమ్మాడు.^[429] ఆయన సోషలిజాన్ని "ఉత్పత్తి సాధనాలు సామాజికంగా యాజమాన్యంలో ఉన్న నాగరిక సహకారుల క్రమం"గా నిర్వచించారు^[430] ఈ ఆర్థిక వ్యవస్థ సమృద్ధి సమాజాన్ని సృష్టించే వరకు విస్తరించాలని నమ్మాడు.^[427] దీనిని సాధించడానికి రష్యను ఆర్థిక వ్యవస్థను రాష్ట్ర నియంత్రణలోకి తీసుకురావడం తన కేంద్ర ఆందోళనగా ఆయన భావించారు, "అన్ని పౌరులు" తన మాటలలో "రాష్ట్రానికి అద్దెకు తీసుకున్న ఉద్యోగులు"గా మారారు.^[431] లెనిను రాష్ట్రానికి నిధులు సమకూర్చడానికి ఫియటు కరెన్సీ అపరిమిత జారీని బహిరంగంగా ఆమోదించాడు. "నాశనం చేయడానికి ఉత్తమ మార్గం" అని పేర్కొన్నాడు. "పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ కరెన్సీని దుర్వినియోగం చేయడమే."^[432] విప్లవాత్మక పరివర్తన సమయంలో ఇది అవసరమైన దశ అని ఆయన నమ్మాడు చివరికి "సాధారణ రైతు కూడా ఇది కేవలం కాగితపు ముక్క అని గ్రహిస్తాడు" అని పేర్కొన్నాడు.^[433] సోషలిజం గురించి లెనిను వివరణ కేంద్రీకృతమైనది. ప్రణాళికాబద్ధమైనది. రాష్ట్రవాదమైనది, ఉత్పత్తి, పంపిణీ రెండింటినీ ఖచ్చితంగా నియంత్రించబడింది. ^[427] రాష్ట్ర ఆర్థిక మరియు రాజకీయ కేంద్రీకరణను ప్రారంభించడానికి దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న కార్మికులందరూ స్వచ్ఛందంగా చేరతారని ఆయన విశ్వసించారు.^[434] ఈ విధంగా ఉత్పత్తి సాధనాల మీద "కార్మికుల నియంత్రణ" కోసం ఆయన చేసిన పిలుపులు వారి కార్మికులు సంస్థల మీద ప్రత్యక్ష నియంత్రణను సూచించలేదు. కానీ "కార్మికుల రాజ్యం" నియంత్రణలో ఉన్న అన్ని సంస్థల నిర్వహణను సూచిస్తాయి.^[435] దీని ఫలితంగా లెనిను ఆలోచనలో రెండు విరుద్ధమైన ఇతివృత్తాలుగా కొందరు భావించారు: ప్రజాదరణ పొందిన కార్మికుల నియంత్రణ, కేంద్రీకృత, క్రమానుగత, బలవంతపు రాష్ట్ర ఉపకరణం.^[436]

1914 కి ముందు లెనిను అభిప్రాయాలు ప్రధాన స్రవంతి యూరోపియను మార్క్సిస్టు సనాతన ధర్మానికి అనుగుణంగా ఉండేవి.^[424] సమకాలీన మార్క్సిస్టు కాని తత్వవేత్తలు, సామాజిక శాస్త్రవేత్తల నుండి ఆలోచనలను స్వీకరించిన మార్క్సిస్టులను ఆయన ఎగతాళి చేసినప్పటికీ^[437] ఆయన సొంత ఆలోచనలు రష్యను మార్క్సిస్టు సిద్ధాంతం ద్వారా మాత్రమే కాకుండా రష్యను విప్లవాత్మక ఉద్యమం^[438] నుండి విస్తృత ఆలోచనల ద్వారా కూడా ప్రభావితమయ్యాయి. ఇందులో నరోద్నికు వ్యవసాయ-సోషలిస్టులు కూడా ఉన్నారు.^[439] ఆయన తన ఆలోచనలను మారుతున్న పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మార్చుకున్నారు^[440] యుద్ధం, కరువు, ఆర్థిక వ్యవస్థ మధ్య రష్యాను పరిపాలించడంలో ఆచరణాత్మక వాస్తవాలు కూడా ఉన్నాయి. పతనం.^[441] లెనినిజం అభివృద్ధి చెందుతున్న కొద్దీ, లెనిను స్థాపించబడిన మార్క్సిస్టు సనాతన ధర్మాన్ని సవరించాడు. మార్క్సిస్టు ఆలోచనలో ఆవిష్కరణలను ప్రవేశపెట్టాడు.^[424]

తన సైద్ధాంతిక రచనలలో, ముఖ్యంగా సామ్రాజ్యవాదం, పెట్టుబడిదారీ విధానం అత్యున్నత దశలో, లెనిను మార్క్సు మరణం నుండి పెట్టుబడిదారీ విధానంలో తాను భావించిన పరిణామాలను చర్చించాడు; ఆయన దృష్టిలో, అది స్టేటు మోనోపోలీ క్యాపిటలిజం, కొత్త దశకు చేరుకుంది.^[442] రష్యా ఆర్థిక వ్యవస్థ రైతుల ఆధిపత్యంలో ఉన్నప్పటికీ, రష్యాలో మోనోపోలీ క్యాపిటలిజం ఉండటం అంటే దేశం సోషలిజం వైపు వెళ్ళడానికి తగినంత భౌతికంగా అభివృద్ధి చెందిందని ఆయన నమ్మాడు.^[443] లెనినిజం మార్క్సిజం ఇతర వైవిధ్యాల కంటే మరింత నిరంకుశమైన, సిద్ధాంతపరమైన దృక్పథాన్ని స్వీకరించింది. ^[424] దాని విముక్తివాద దృష్టి భావోద్వేగ తీవ్రత ద్వారా తనను తాను వేరు చేసుకుంది.^[444] శ్రామికవర్గాన్ని విప్లవానికి నడిపించగల వాన్‌గార్డు పాత్రను నొక్కి చెప్పడం ద్వారా కూడా ఇది ప్రత్యేకంగా నిలిచింది.^[444] విప్లవకారుడిగా హింస పాత్రను పెంచిందని భావించబడింది.^[445]

ప్రజాస్వామ్యం - జాతీయ ప్రశ్న

[లెనిన్] మార్క్సు అందించిన సత్యాన్ని అంగీకరించాడు. ఆ సత్యాన్ని బలోపేతం చేయడానికి డేటా, వాదనలను ఎంచుకున్నాడు. ఆయన పాత మార్క్సిస్టు గ్రంథాన్ని ప్రశ్నించలేదు, ఆయన కేవలం వ్యాఖ్యానించాడు. వ్యాఖ్యలు కొత్త గ్రంథంగా మారాయి.

— లూయిసు ఫిషరు, 1964^[446]

పెట్టుబడిదారీ దేశాల ప్రతినిధి ప్రజాస్వామ్యం "బూర్జువా వర్గ నియంతృత్వాన్ని" కొనసాగిస్తూ ప్రజాస్వామ్యం భ్రాంతిని ఇచ్చిందని లెనిన్ నమ్మాడు; యునైటెడు స్టేట్సు ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థను వివరిస్తూ, ఆయన "రెండు బూర్జువా పార్టీల మధ్య అద్భుతమైన, అర్థరహిత ద్వంద్వ పోరాటాలను" ప్రస్తావించాడు. ఈ రెండూ అమెరికను శ్రామికవర్గాన్ని దోపిడీ చేసే "చతురతగల మల్టీ మిలియనీర్ల" కు నాయకత్వం వహించాయి. ^[447] ఆయన ఉదారవాదాన్ని వ్యతిరేకించాడు. డిమిత్రి వోల్కోగోనోవు ప్రకారం, స్వేచ్ఛ పట్ల ఆయనకున్న సాధారణ వ్యతిరేకతకు ఇది "గుర్తు" ^[448] ఉదారవాద స్వేచ్ఛలు మోసపూరితమైనవని నమ్మాడు ఎందుకంటే అది కార్మికులను పెట్టుబడిదారీ దోపిడీ నుండి విముక్తి చేయలేదు అని భావించాడు. ^[449]

"సోవియటు ప్రభుత్వం అత్యంత ప్రజాస్వామ్య-బూర్జువా గణతంత్రం కంటే అనేక మిలియన్ల రెట్లు ఎక్కువ ప్రజాస్వామ్యం" అని లెనిను ప్రకటించాడు. దానిలో రెండోది కేవలం "ప్రజలకు ప్రజాస్వామ్యం".^[450] శ్రామికవర్గ రాజ్యం ఎలా ఉండాలనే దాని మీద లెనిను నమ్మకం మార్క్సిస్టు ప్రధాన స్రవంతి స్వీకరించిన దాని నుండి వైదొలిగింది; కౌట్స్కీ వంటి యూరోపియను మార్క్సిస్టులు ప్రజాస్వామ్యయుతంగా ఎన్నికైన పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వాన్ని ఊహించారు. దీనిలో శ్రామికవర్గం మెజారిటీని కలిగి ఉంటుంది. అయితే లెనిను బూర్జువా నుండి ఎటువంటి ఇన్‌పుటు‌ను మినహాయించే బలమైన, కేంద్రీకృత రాష్ట్ర యంత్రాంగాన్ని కోరాడు. ^[444] ఆయన తన శ్రామికవర్గ నియంతృత్వాన్ని ప్రజాస్వామ్యంగా పరిగణించాడు ఎందుకంటే ఆయన అలాగే దానిని పేర్కొన్నాడు. ఇది సోవియటులకు ప్రతినిధుల ఎన్నిక, కార్మికులు తమ సొంత అధికారులను ఎన్నుకోవడం, రాష్ట్ర పరిపాలనలో అన్ని కార్మికుల క్రమం తప్పకుండా భ్రమణం, ప్రమేయం కలిగి ఉంటుంది. ^[451] అయితే అంతర్యుద్ధంలో విజయం ముగిసే సమయానికి సోవియటు రాష్ట్రం అంతర్జాతీయ ఒంటరితనాన్ని ఎదుర్కొంది. పాలనకు ప్రమాదానికి మూలంగా భావించబడిన ఎన్‌ఇపి విధానాలను స్వీకరించింది. లెనిను తన ప్రభుత్వం యుద్ధముప్పు లేదా సోవియటు ప్రభుత్వం మీద దాడి పోయేలా "స్వేచ్ఛ లేదా ప్రజాస్వామ్యాన్ని వాగ్దానం చేయలేదని" పేర్కొన్నాడు. ఏ ఇతర ప్రభుత్వం కూడా "యుద్ధంలో" వ్యవహరిస్తుందని దానిని తిరస్కరించే ఉద్దేశ్యంతో ఆయన చెప్పాడు. రాజకీయ స్వేచ్ఛలు తాత్కాలికంగా ఉండాలి.^[452]^[453]

లెనిను ఒక అంతర్జాతీయవాది. ప్రపంచ విప్లవానికి తీవ్రమైన మద్దతుదారుడు. జాతీయ సరిహద్దులను కాలం చెల్లిన భావనగా జాతీయవాదం వర్గ పోరాటం నుండి దృష్టి మరల్చేదిగా భావించాడు.^[454] సోషలిస్టు సమాజంలో ప్రపంచ దేశాలు అనివార్యంగా విలీనం అవుతాయని, ఒకే ప్రపంచం, ఒకే ప్రభుత్వం ఏర్పడతాయని ఆయన నమ్మాడు.^[455] ఈ సోషలిస్టు రాజ్యం కేంద్రీకృత, ఏకీకృత రాజ్యంగా ఉండాలని ఆయన విశ్వసించారు. సమాఖ్యవాదంను బూర్జువా భావనగా పరిగణించారు.^[456] తన రచనలలో లెనిను సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక ఆలోచనలను సమర్థించారు. అన్ని దేశాలు "స్వయం నిర్ణయాధికార హక్కు"కు అర్హులని పేర్కొన్నారు.^[457] సోషలిస్టు రాజ్యాలు "పవిత్రమైనవి లేదా తప్పులకు వ్యతిరేకంగా బీమా చేయబడినవి కావు" కాబట్టి మైనారిటీ సమూహం సోషలిస్టు రాజ్యం నుండి విడిపోవడానికి అటువంటి ఘర్షణలు అవసరమని అంగీకరించారు. జాతీయ విముక్తి యుద్ధాలకు మద్దతు ఇచ్చారు ".^[458]

1917లో అధికారం చేపట్టడానికి ముందు జాతి, జాతీయ మైనారిటీలు స్వాతంత్ర్యం కోసం పిలుపునిస్తూ సోవియటు రాజ్యాన్ని అపరిపాలనలోకి నెట్టివేస్తారని ఆయన ఆందోళన చెందాడు; చరిత్రకారుడు సైమను సెబాగు మోంటెఫియోరు అభిప్రాయం ప్రకారం లెనిను స్టాలిను‌ను "స్వయంప్రతిపత్తి ఆదర్శాన్ని విడిపోయే హక్కును అందించే సిద్ధాంతాన్ని" అభివృద్ధి చేయమని ప్రోత్సహించాడు.^[459] అధికారం చేపట్టిన తర్వాత లెనిను మైనారిటీ జాతి సమూహాలను రష్యను సామ్రాజ్యంలో ఉండమని బలవంతం చేసిన బంధాలను విచ్ఛిన్నం చేయాలని పిలుపునిచ్చాడు. వారి విడిపోయే హక్కును సమర్థించాడు కానీ వారు శ్రామికవర్గ అంతర్జాతీయవాద స్ఫూర్తితో వెంటనే తిరిగి కలుస్తారని కూడా ఆశించాడు.^[460] ఈ ఐక్యతను నిర్ధారించడానికి సైనిక శక్తిని ఉపయోగించేందుకు ఆయన సిద్ధంగా ఉన్నాడు, ఫలితంగా ఉక్రెయిన్, జార్జియా, పోలాండ్, ఫిన్లాండ్, బాల్టిక్ దేశాలలో ఏర్పడిన స్వతంత్ర రాజ్యాలఓకి సాయుధ చొరబాట్లు జరిగాయి.^[461] ఫిన్లాండ్, బాల్టిక్ రాజ్యాలు లెనిను ప్రభుత్వం అధికారికంగా పోలాండ్ స్వాతంత్ర్యాన్ని గుర్తించినా అది విఫలమైంది.^[462]

వ్యక్తిగత జీవితం - లక్షణాలు

లెనిను తనను తాను విధినిర్వహణ చేసిన వ్యక్తిగా భావించాడు. తన లక్ష్యం, నీతిని, విప్లవాత్మక నాయకుడిగా తన స్వంత సామర్థ్యాన్ని దృఢంగా విశ్వసించాడు.^[463] జీవిత చరిత్ర రచయిత లూయిసు ఫిషరు అతన్ని "రాడికల్ మార్పు, గరిష్ట తిరుగుబాటు ప్రేమికుడు"గా అభివర్ణించాడు. ఆయనకు "ఎప్పుడూ మధ్యస్థం లేదు. ఆయన నలుపు లేదా ఎరుపు రంగులో అతిశయోక్తి చేసేవాడు".^[464] లెనిను "క్రమశిక్షణా పనికి అసాధారణ సామర్థ్యం", "విప్లవాత్మక లక్ష్యం పట్ల భక్తి"ని హైలైటు చేస్తూ, పైప్సు ఆయన చాలా ఆకర్షణను ప్రదర్శించాడని గుర్తించాడు.^[465] అదేవిధంగా "తన వ్యక్తిత్వ బలంతోనే [లెనిను] ప్రజల మీద ప్రభావం చూపేవాడు" అని వోల్కోగోనోవు నమ్మాడు.^[466] దీనికి విరుద్ధంగా లెనిను స్నేహితుడు మాగ్జిం గోర్కీ "బట్టతల, బలిష్టమైన, దృఢమైన వ్యక్తి"గా తన శారీరక రూపంలో, కమ్యూనిస్టు విప్లవకారుడు "చాలా సాధారణుడు" అని, "నాయకుడిగా ముద్ర వేయలేదని" వ్యాఖ్యానించాడు.^[467]

చరిత్రకారుడు జీవిత చరిత్ర రచయిత రాబర్టు సర్వీసు లెనిన్ తీవ్రమైన భావోద్వేగ యువకుడు^[468] అని నొక్కి చెప్పాడు. ఆయన జారిస్టు అధికారుల పట్ల బలమైన ద్వేషాన్ని ప్రదర్శించాడు.^[469] సర్వీసు ప్రకారం లెనిను మార్క్సు, ఎంగెల్సు, చెర్నిషెవ్స్కీ వంటి తన సైద్ధాంతిక నాయకులతో "భావోద్వేగ అనుబంధాన్ని" పెంచుకున్నాడు; వారి చిత్రపటాలు^[470] ఆయన దగ్గర ఉన్నాయి. మార్క్సు, ఎంగెల్సూ లతో తాను "ప్రేమలో ఉన్నానని" ప్రైవేటు‌గా వర్ణించుకున్నాడు.^[471] లెనిను జీవిత చరిత్ర రచయిత జేమ్సు డి. వైటు అభిప్రాయం ప్రకారం లెనిను వారి రచనలను "పవిత్ర రచన"గా, "మతపరమైన సిద్ధాంతం"గా పరిగణించాడు. దీనిని "ప్రశ్నించకూడదు కానీ నమ్మాలి".^[472] వోల్కోగోనోవు దృష్టిలో లెనిను మార్క్సిజాన్ని "సంపూర్ణ సత్యం"గా అంగీకరించాడు. తదనుగుణంగా "మతపరమైన అభిమాని"లా వ్యవహరించాడు.^[473] అదేవిధంగా లెనిను మార్క్సియను మీద "అచంచలమైన విశ్వాసం - మతపరమైన విశ్వాసం" ప్రదర్శించాడని బెర్ట్రాండు రస్సెలు భావించాడు".^[474] జీవిత చరిత్ర రచయిత క్రిస్టోఫరు రీడ్ లెనిను "ప్రజాదరణ పొందిన ఆదేశాల నుండి కాకుండా వారి సిద్ధాంతాల [గ్రహించిన] సత్యం నుండి వారి చట్టబద్ధతను పొందిన దైవపరిపాలనా నాయకులకు లౌకిక సమానం" అని సూచించారు.^[475] అయినప్పటికీ లెనిను నాస్తికుడు, మత విమర్శకుడు, సోషలిజం అంతర్గతంగా నాస్తికమైనదని నమ్మాడు; అందువలన ఆయన క్రైస్తవ సోషలిజం పరంగా వైరుధ్యంగా భావించాడు.^[476]

[లెనిన్ సేకరించిన రచనలు] ఉక్కు సంకల్పం, స్వీయ-బానిసత్వం, స్వీయ-క్రమశిక్షణ, ప్రత్యర్థుల పట్ల, అడ్డంకుల పట్ల ధిక్కారం, ఒక మతోన్మాది, చల్లని సంకల్పం, ప్రేరణ లక్ష్యం పట్ల తన ఏకాంతం, తీవ్రత, వ్యక్తిత్వం లేని విధానం, వ్యక్తిగత త్యాగం, రాజకీయ చతురత, సంపూర్ణ సత్యాన్ని కలిగి ఉండటంలో పూర్తి దృఢ నిశ్చయం ద్వారా బలహీన వ్యక్తులను ఒప్పించగల లేదా ఓడించగల సామర్థ్యం ఉన్న వ్యక్తిని వివరంగా వెల్లడిస్తాయి. ఆయన జీవితం బోల్షివికు ఉద్యమ చరిత్రగా మారింది.

— లూయిస్ ఫిషర్, 1964^[477]

లెనిను "మూడీ, అస్థిరుడు" అని సర్వీసు పేర్కొన్నాడు.^[478] పైప్సు ఆయనను "ఒక క్షుణ్ణంగా నడిచే దుష్ప్రవర్తన కలిగిన వ్యక్తి"గా భావించాడు.^[479] లెనిను దయను ప్రదర్శించిన అనేక సందర్భాలను, ముఖ్యంగా పిల్లల పట్ల హైలైటు చేసిన రీడ్ అభిప్రాయాన్ని తిరస్కరించాడు.^[480] అనేక మంది జీవిత చరిత్ర రచయితల అభిప్రాయం ప్రకారం లెనిను వ్యతిరేకతను అసహనంగా ఉండేవాడు. తరచుగా ఆయన అభిప్రాయాలకు భిన్నమైన అభిప్రాయాలను తోసిపుచ్చేవాడు.^[481] ఆయన "ఇతరులను విమర్శించడం విషపూరితంగా" ఉండవచ్చు. తనతో విభేదించే వారి మీద ఎగతాళి, యాడ్ హోమినెం దాడులకు ప్రవృత్తిని ప్రదర్శిస్తాడు.^[482] ఆయన తన వాదనకు సరిపోని వాస్తవాలను విస్మరించాడు.^[483] రాజీని అసహ్యించుకున్నాడు.^[484] చాలా అరుదుగా తన సొంత లోపాలున్న విషయాన్ని అంగీకరించాడు.^[485] ఆయన తన అభిప్రాయాలను పూర్తిగా తిరస్కరించే వరకు మార్చడానికి నిరాకరించాడు. ఆ తర్వాత ఆయన కొత్త దృక్పథాన్ని అది మార్చలేనిదిగా భావిస్తాడు.^[486] లెనిను సాడిజం లేదా వ్యక్తిగతంగా హింసాత్మక చర్యలకు పాల్పడాలని కోరుకునే సంకేతాలను చూపించలేదు. కానీ ఆయన ఇతరుల హింసాత్మక చర్యలను ఆమోదించాడు. విప్లవకారుడి కోసం చంపబడిన వారి పట్ల ఎటువంటి పశ్చాత్తాపం వ్యక్తం చేయలేదు.^[487] ఉపయోగకరమైన వైఖరిని స్వీకరించడం ద్వారా లెనిను దృష్టిలో ముగింపు ఎల్లప్పుడూ సాధనాలను సమర్థిస్తుంది;^[488] సర్వీసు ప్రకారం లెనిను "నైతికతకు ప్రమాణం సరళమైనది: ఒక నిర్దిష్ట చర్య విప్లవ లక్ష్యాన్ని ముందుకు తీసుకువెళుతుందా లేదా అడ్డుకుంటుందా?"^[489]ప్రశ్నార్ధకంగా ఉంది.

జాతిపరంగా లెనిను‌ను రష్యను‌గా గుర్తించారు.^[490] లెనిను‌ను "జాతీయ, సామాజిక, సాంస్కృతిక పరంగా కొంచెం చిన్నచూపు" కలిగిన వ్యక్తిగా సర్వీసు అభివర్ణించాడు.^[491] ఇతర యూరోపియను దేశాలు, ముఖ్యంగా జర్మనీ, రష్యా కంటే సాంస్కృతికంగా ఉన్నతమైనవని బోల్షెవికు నాయకుడు విశ్వసించాడు. ^[492] రెండోదాన్ని "ఆసియా దేశాలలో అత్యంత దయనీయమైన, మధ్యయుగ, సిగ్గుచేటుగా వెనుకబడిన దేశాలలో ఒకటి"గా అభివర్ణించాడు.^[447] రష్యను ప్రజలలో మనస్సాక్షి, క్రమశిక్షణ లేకపోవడం పట్ల ఆయన చిరాకుపడ్డాడు. ఆయన యవ్వనం నుండి రష్యా మరింత సాంస్కృతికంగా పాశ్చాత్య, యూరోపియను కావాలని కోరుకున్నాడు.^[493]

బాహ్యంగా చాలా సౌమ్యంగా మంచి స్వభావం గల వ్యక్తిగా కనిపించే లెనిను నవ్వును ఆస్వాదించేవాడు. జంతువులను ప్రేమించేవాడు. భావోద్వేగ జ్ఞాపకాలకు లోనయ్యేవాడు. తరగతి లేదా రాజకీయ ప్రశ్నలు తలెత్తినప్పుడు రూపాంతరం చెందాడు. ఆయన వెంటనే క్రూరంగా పదునుగా, రాజీపడనివాడు, పశ్చాత్తాపం లేనివాడుగా మారుతూ ప్రతీకారవాది అయ్యాడు. అలాంటి స్థితిలో కూడా ఆయన బ్లాక్ హ్యూమరు చేయగలడు.

— డిమిత్రి వోల్కోగోనోవ్, 1994^[494]

ఆయన విప్లవాత్మక రాజకీయాలు ఉన్నప్పటికీ లెనిను సాహిత్యం, కళలలో విప్లవాత్మక ప్రయోగాలను ఇష్టపడలేదు. వ్యక్తీకరణవాదం, భవిష్యత్వాదం, క్యూబిజం పట్ల తన అయిష్టతను వ్యక్తం చేశాడు. దీనికి విరుద్ధంగా వాస్తవికత రష్యను క్లాసికు సాహిత్యం పట్ల తన అభిమానాన్ని వ్యక్తం చేశాడు.^[495] లెనిను కూడా సెక్సు, వివాహం పట్ల సంప్రదాయవాద వైఖరిని కలిగి ఉన్నాడు.^[496] తన వయోజన జీవితమంతా ఆయన వివాహం చేసుకున్న తోటి మార్క్సిస్టు క్రుప్స్కాయతో సంబంధంలో ఉన్నాడు. లెనిను, క్రుప్స్కయా ఇద్దరూ తమకు పిల్లలు లేరని బాధపడ్డారు.^[497] వారు తమ స్నేహితుల సంతానాన్ని అలరించడం ఆనందించారు.^[498] లెనిను తన దగ్గరి కుటుంబ సభ్యులతో "చాలా సన్నిహితమైన, వెచ్చని, జీవితకాల సంబంధాలు" కలిగి ఉన్నాడని రీడ్ గమనించాడు;^[499] ఆయనకు జీవితకాల స్నేహితులు లేరు. అర్మాండు ఆయన ఏకైక నమ్మకస్తుడు, సన్నిహిత వ్యక్తిగా పేర్కొనబడ్డాడు.^[500]

రష్యను భాషతో పాటు లెనిను ఫ్రెంచి, జర్మనీ, ఇంగ్లీషు మాట్లాడతాడు, చదువుతాడు.^[501]^[502] శారీరక దృఢత్వం గురించి ఆందోళన చెందుతూ ఆయన క్రమం తప్పకుండా వ్యాయామం చేస్తాడు.^[503] సైక్లింగు, ఈత కొట్టడం, వేట,^[504] స్విస్ శిఖరాలలో పర్వత నడక పట్ల మక్కువను కూడా పెంచుకున్నాడు.^[505] ఆయన పెంపుడు జంతువులను కూడా ఇష్టపడ్డాడు. ముఖ్యంగా పిల్లులను ^[506].^[507] విలాసాలను విడిచిపెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తూ ఆయన స్పార్టను జీవనశైలిని గడిపాడు.^[508] లెనిను "తన వ్యక్తిగత కోరికలలో చాలా నిరాడంబరంగా", "కఠినమైన, దాదాపు సన్యాసి, జీవనశైలిని" నడిపిస్తున్నాడని పైప్సు గుర్తించాడు.^[509] లెనిను అపరిశుభ్రతను అసహ్యించుకునేవాడు. ఎల్లప్పుడూ తన పని డెస్కు‌ను చక్కగా ఉంచుకుని, పెన్సిళ్లను పదును పెట్టుకునేవాడు. ఆయన పని చేస్తున్నప్పుడు పూర్తి నిశ్శబ్దాన్ని నొక్కి చెప్పేవాడు.^[510] ఫిషరు అభిప్రాయం ప్రకారం లెనిను "వ్యర్థత చాలా తక్కువ".^[511] ఈ కారణంగా సోవియటు పరిపాలన తన చుట్టూ నిర్మించడం ప్రారంభించిన వ్యక్తిత్వ సంస్కృతి ఆయనకు నచ్చలేదు; అయినప్పటికీ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాన్ని ఏకం చేయడంలో దాని వలన కొన్ని ప్రయోజనాలు ఉండవచ్చని ఆయన అంగీకరించాడు.^[512]

లెగసీ

లెనినిస్టు భావజాలాన్ని త్యజిస్తూ వోల్కోగోనోవు మాట్లాడుతూ "ఇంత పెద్ద సమాజాన్ని ఇంత లోతుగా మార్చగలిగిన మరొక వ్యక్తి చరిత్రలో ఉండలేడు" అని అన్నారు.^[513] ఏడు దశాబ్దాలుగా రష్యాను పాలించిన ప్రభుత్వ వ్యవస్థకు లెనిను పరిపాలన చట్రాన్ని రూపొందించింది. 20వ శతాబ్దం మధ్యలో జనావాస ప్రపంచంలో మూడో వంతును కవరు చేసిన తరువాత కమ్యూనిస్టు నేతృత్వంలోని రాజ్యాలకు నమూనాను అందించింది.^[514] ఫలితంగా లెనిను ప్రభావం ప్రపంచవ్యాప్తంగా^[515] వివాదాస్పద వ్యక్తి అయిన లెనిను ఇప్పటికీ తిట్టబడ్డాడు అలాగే గౌరవించబడ్డాడు^[445] విగ్రహారాధన, రాక్షసత్వం రెండింటినీ పొందిన వ్యక్తి.^[516] తన జీవితకాలంలో కూడా లెనిను‌ను రష్యను ప్రజలు "ప్రేమించారు, ద్వేషించారు, ఆరాధించారు, తృణీకరించారు".^[517] ఇది లెనిను, లెనినిజం విద్యా అధ్యయనాలకు విస్తరించింది. ఇవి తరచుగా రాజకీయ మార్గాలలో ధ్రువీకరించబడ్డాయి.^[518]

చరిత్రకారుడు ఆల్బర్టు రెసిసు అక్టోబరు విప్లవాన్ని 20వ శతాబ్దంలో అత్యంత ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణిస్తే లెనిను‌ను "మంచి లేదా చెడు కోసం శతాబ్దపు అత్యంత ముఖ్యమైన రాజకీయ నాయకుడిగా పరిగణించాలి" అని సూచించారు.^[519] వైట్ లెనిన్‌ను "ఆధునిక చరిత్రలో తిరుగులేని అత్యుత్తమ వ్యక్తులలో ఒకరు" అని అభివర్ణించగా^[520] రష్యను నాయకుడు 20వ శతాబ్దపు "ప్రధాన నటులలో" ఒకరిగా విస్తృతంగా అర్థం చేసుకున్నారని సర్వీసు గుర్తించారు. ^[521] రీడ్ ఆయనను "ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు అత్యంత విస్తృతమైన, విశ్వవ్యాప్తంగా గుర్తించదగిన చిహ్నాలలో ఒకరు" అని భావించారు. ^[522] అయితే ర్యాను ఆయనను "ఆధునిక చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన, ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరు" అని పిలిచారు. ^[523] టైం లెనిను‌ను 20వ శతాబ్దపు 100 మంది అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యక్తులలో,^[524] వారి అత్యున్నత 25 రాజకీయ నాయకులలో ఒకరు. అన్ని కాలాలలోనూ గుర్తింపు పొందిన చిహ్నాలుగా ఉన్నారు.^[525]

పాశ్చాత్య ప్రపంచంలో లెనిను మరణించిన వెంటనే జీవిత చరిత్ర రచయితలు అతని గురించి రాయడం ప్రారంభించారు; క్రిస్టోఫరు హిల్ వంటి కొందరు ఆయన పట్ల సానుభూతి చూపారు. రిచర్డు పైప్సు, రాబర్టు గెల్లాట్లీ వంటి మరికొందరు స్పష్టంగా వ్యతిరేకించారు. రీడ్, లార్సు లిహ్ వంటి కొంతమంది తరువాతి జీవిత చరిత్ర రచయితలు ఆయన గురించి ప్రతికూల లేదా సానుకూల వ్యాఖ్యలు చేయకుండా ఉండటానికి ప్రయత్నించారు. తద్వారా రాజకీయీకరించబడిన స్టీరియోటైపు‌లను తప్పించుకున్నారు.^[526] సానుభూతిపరులలో ఆయన మార్క్సిస్టు సిద్ధాంతాన్ని రష్యా ప్రత్యేక సామాజిక-ఆర్థిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మార్చుకున్నట్లు చిత్రీకరించబడ్డాడు.^[527] సోవియటు దృక్పథం ఆయనను చారిత్రాత్మకంగా అనివార్యమైనదాన్ని గుర్తించి, తదనుగుణంగా అనివార్యమైనదాన్ని సాధించడంలో సహాయపడిన వ్యక్తిగా వర్ణించింది.^[528] దీనికి విరుద్ధంగా మెజారిటీ పాశ్చాత్య చరిత్రకారులు ఆయనను రాజకీయ అధికారాన్ని పొందడానికి, నిలుపుకోవడానికి సంఘటనలను తారుమారు చేసిన వ్యక్తిగా భావించారు. అంతేకాకుండా ఆయన ఆలోచనలను తన ఆచరణాత్మకతను సైద్ధాంతికంగా సమర్థించుకునే ప్రయత్నాలుగా పరిగణించారు. విధానాలు.^[529] తరువాత రష్యా పశ్చిమ దేశాలలో రివిజన్వాదులు లెనిను ఆయన విధానాల మీద ముందుగా ఉన్న ఆలోచనలు ప్రజాదరణ పొందిన ఒత్తిళ్లు చూపిన ప్రభావాన్ని హైలైటు చేశారు.^[530]

తూర్పు బెర్లినులోని లెనిన్‌ప్లాట్జు‌లో తూర్పు జర్మన్ మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్టు ప్రభుత్వం నిర్మించిన లెనిన్ విగ్రహం (1992లో తొలగించబడింది)

వివిధ చరిత్రకారులు, జీవిత చరిత్ర రచయితలు లెనిను పరిపాలనను పోలీసు రాజ్యం^[531]గా వర్ణించారు. చాలామంది దీనిని ఏక-పార్టీగా నియంతృత్వ ధోరిణి కలిగినదిగా అభివర్ణించారు. ^[532] లెనిను ఒక నియంత.^[533] "లెనిను నియంత అయినప్పటికీ, [అతను] తరువాత స్టాలిను అయినంత నియంత కాదు" అని ఫిషరు పేర్కొన్నాడు.^[534] లెనిను "పార్టీ నియంతృత్వాన్ని" స్థాపించినప్పటికీ సోవియటు యూనియను స్టాలిను పాలనలోనే "ఒక వ్యక్తి నియంతృత్వం"గా మారిందని వోల్కోగోనోవు నమ్మాడు.^[535] ర్యాన్ "తన మొత్తం "సిఫార్సులను ఆమోదించి అమలు చేశారు". ఎందుకంటే ఆయన సహచరులు చాలా మంది వివిధ అంశాల మీద ఆయన విభేదించారు. ^[536] మోషే లెవిను "ఆయన తన పార్టీలో నియంత కాదు, దాని నాయకుడు" అని రాశారు. ^[537]

కొంతమంది చరిత్రకారులు ఆయన విధానాలు యుఎస్‌ఎస్‌ఆర్ నిరంకుశ వ్యవస్థను స్థాపించడానికి దారితీశాయని గుర్తించారు.^[538]^[539] ఇతరులు (వోల్కోగోనోవు‌తో సహా) ఆయన ప్రభుత్వాన్ని నిరంకుశ పాలనగా నేరుగా వర్ణించారు.^[540] తరువాతి వాదన 1980ల నుండి సోవియటు కమ్యూనిస్టు అధ్యయనాల సాంప్రదాయవాద పాఠశాల మధ్య చర్చనీయాంశంగా ఉంది. దీనిని "కోల్డు వార్ చరిత్రకారులు" లేదా "కోల్డు వారు చరిత్రకారులు" అని కూడా పిలుస్తారు. శీతల యుద్ధం, "రివిజనిస్టులు". స్టాలినిస్టు నిరంకుశత్వం లెనినిజం కొనసాగింపు మాత్రమే అని, 1917–1924 నాటి సోవియటు రష్యా స్టాలిను నేతృత్వంలోని సోవియటు యూనియను వలె నిరంకుశమైనదని సంప్రదాయవాదులు విశ్వసించారు. అయితే రివిజనిస్టులు అలాంటి నిర్వచనాన్ని వ్యతిరేకించారు. లెనిను, స్టాలిను మధ్య చీలికను చూశారు; సాంప్రదాయవాదులకు విరుద్ధంగా వారు విప్లవం నిజమైన ప్రజాదరణ పొందిన స్వభావాన్ని నొక్కి చెప్పారు.^[541]^[542] మోషే లెవిను "సోవియటు పాలన చాలా కాలం 'స్టాలినిజం' కాలాన్ని అనుభవించింది. ఇది దాని ప్రాథమిక లక్షణాలలో [లెనిన్] నిబంధన సిఫార్సులకు పూర్తిగా విరుద్ధంగా ఉంది" అని వాదించారు.^[543] లెనింజు వంటి రివిజనిస్టు చరిత్రకారులు 1960ల చివరలో ఏకాభిప్రాయాన్ని ఉల్లంఘించే వరకు, స్టాలినిజం లెనినిజం కొనసాగింపుగా, లెనినిజం నిరంకుశ వ్యవస్థగా వర్ణించడం పాశ్చాత్య చరిత్ర చరిత్రలో ఏకాభిప్రాయంగా ఉంది.^[544] ఇవాను మావ్డ్స్లీ అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ అంశం మీద రివిజనిస్టు వైఖరి "1970ల నుండి ప్రబలంగా ఉంది".^[541]

దీనికి విరుద్ధంగా పాశ్చాత్య చరిత్రకారులు హిల్, జాన్ రీసుతో సహా వివిధ మార్క్సిస్టు పరిశీలకులు, లెనిను ప్రభుత్వం నియంతృత్వం అనే అభిప్రాయానికి వ్యతిరేకంగా వాదించారు. బదులుగా లిబరలు ప్రజాస్వామ్య రాష్ట్రాలలో కనిపించే కొన్ని ప్రక్రియలు లేకుండా ప్రజాస్వామ్య అంశాలను పరిరక్షించే అసంపూర్ణ మార్గంగా దీనిని చూశారు.^[545] వామపక్ష చరిత్రకారుడు పాల్ లే బ్లాంకు "లెనిను‌ను క్రూరమైన విధానాలకు దారితీసిన వ్యక్తిగత లక్షణాలు ఇరవయ్యో శతాబ్దపు కొంతమంది ప్రధాన పాశ్చాత్య నాయకుల కంటే బలంగా లేవని చాలా చెల్లుబాటు అయ్యే విషయాన్ని ర్యాను వాదించాడు. శతాబ్దం".^[546] లెనిను దృష్టిలో విప్లవాత్మక హింస అనేది కేవలం ముగింపుకు ఒక మార్గం అని అంటే సోషలిస్టు, చివరికి కమ్యూనిస్టు ప్రపంచాన్ని స్థాపించడం - హింస లేని ప్రపంచం అని కూడా ర్యాను అభిప్రాయపడ్డాడు.^[547] చరిత్రకారుడు జె. "సామాజిక న్యాయం, సమానత్వం ఆధారంగా రాజకీయ ఉద్యమం ఉండగలదనే భావనకు లెనిను చాలా ప్రశంసలు పొందాలి" అని ఆర్చి గెట్టి పేర్కొన్నారు. ^[548] స్లావోజు జిజెకు, అలైను బాడియో, లార్సు టి. లిహ్, ఫ్రెడ్రికు జేమ్సను వంటి కొంతమంది వామపక్ష మేధావులు సమకాలీన ప్రపంచ సమస్యలను పరిష్కరించడానికి లెనిను రాజీలేని విప్లవాత్మక స్ఫూర్తిని పునరుద్ధరించాలని వాదించారు.^[549]

సోవియటు యూనియను లోపల

సోవియటు యూనియను‌లో, లెనిను‌కు అంకితమైన వ్యక్తిత్వ ఆరాధన ఆయన జీవితకాలంలో అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభమైంది. కానీ ఆయన మరణం తర్వాత మాత్రమే పూర్తిగా స్థాపించబడింది.^[550] చరిత్రకారిణి నీనా తుమార్కిను అభిప్రాయం ప్రకారం ఇది యునైటెడు స్టేట్సు‌లో జార్జి వాషింగ్టన్ తర్వాత ప్రపంచంలోని "అత్యంత విస్తృతమైన విప్లవాత్మక నాయకుడి ఆరాధన"ను సూచిస్తుంది. రాజ్యాలు,^[551] పదే పదే "క్వాసీ-మతపరమైన" స్వభావం కలిగినదిగా వర్ణించబడింది.^[552] దాదాపు ప్రతి గ్రామంలో లెనినూ విగ్రహాలు నిర్మించబడ్డాయి.^[553] ఆయన ముఖం తపాలా స్టాంపులు, మట్టి పాత్రలు, పోస్టర్లు, సోవియటు వార్తాపత్రికల ప్రావ్దా, ఇజ్వెస్టియా.^[554] ఆయన నివసించిన లేదా బస చేసిన ప్రదేశాలను ఆయనకు అంకితం చేసిన మ్యూజియంలుగా మార్చారు.^[553] గ్రంథాలయాలు, వీధులు, పొలాలు, మ్యూజియంలు, పట్టణాలు, మొత్తం ప్రాంతాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు,^[553] 1924లో పెట్రోగ్రాడ్ నగరం "లెనిన్గ్రాడ్"గా పేరు మార్చబడింది,^[555] మరియు అతని జన్మస్థలం సింబిర్స్క్ ఉలియానోవ్స్కు‌గా మారింది.^[556] ఆర్డరు ఆఫ్ లెనిను దేశంలోని ఎత్తైన ప్రదేశాలలో ఒకటిగా స్థాపించబడింది.^[554] ఇవన్నీ లెనిను సొంత కోరికలకు విరుద్ధంగా ఉన్నాయి. ఆయన భార్య బహిరంగంగా విమర్శించబడింది.^[416]

సోవియటు యూనియను‌లో లెనిను రచనలను మతపరమైన గ్రంథాల మాదిరిగానే వ్యవహరించారని వివిధ జీవిత చరిత్ర రచయితలు పేర్కొన్నారు. ^[557] అయితే పైప్సు "ఆయన ప్రతి అభిప్రాయాన్ని ఏదో ఒక విధానాన్ని సమర్థించడానికి ఉదహరించారు. సువార్తగా పరిగణించారు" అని జోడించారు.^[558] స్టాలిను స్వెర్డ్లోవు విశ్వవిద్యాలయంలో వరుస ఉపన్యాసాల ద్వారా లెనినిజాన్ని క్రమబద్ధీకరించాడు. తరువాత వాటిని క్వశ్చన్సు ఆఫ్ లెనినిజం.^[559] స్టాలిను మరణించిన నాయకుడి రచనలలో ఎక్కువ భాగాన్ని క్రోడీకరించి మార్క్సు–ఎంగెల్సు–లెనిను ఇన్‌స్టిట్యూటులోని ఒక రహస్య ఆర్కైవు‌లో భద్రపరిచాడు.^[560] క్రాకోలోని లెనిను పుస్తకాల సేకరణ వంటి వస్తువులను విదేశాల నుండి కూడా సేకరించి ఇన్‌స్టిట్యూటు‌లో నిల్వ చేసేవారు. తరచుగా చాలా ఖర్చుతో.^[561] సోవియటు యుగంలో ఈ రచనలు కఠినంగా నియంత్రించబడ్డాయి. చాలా తక్కువ మందికి మాత్రమే అందుబాటులో ఉండేవి.^[562] లెనిను రచనలన్నీ ఉపయోగకరంగా నిరూపించబడ్డాయి స్టాలిన్ ప్రచురించబడ్డారు, కానీ మిగిలినవి దాచబడ్డాయి.^[563] లెనిను రష్యను కాని వంశపారంపర్యత, ఆయన గొప్ప హోదా రెండింటి గురించిన జ్ఞానం అణచివేయబడింది.^[554] ముఖ్యంగా ఆయన యూదు వంశపారంపర్యత గురించిన జ్ఞానం 1980ల వరకు అణచివేయబడింది.^[564] బహుశా సోవియటు వ్యతిరేక సెమిటిజం కారణంగా^[565] స్టాలిను, రస్సిఫికేషను ప్రయత్నాలను అణగదొక్కకుండా ఉండటానికి,^[566] బహుశా అంతర్జాతీయంగా సోవియటు వ్యతిరేక భావాలకు ఆజ్యం పోసేందుకు కాదు. సెమిటీసు వ్యతిరేకులు.^[565] లెనిను యూదు వంశపారంపర్యతను కనుగొన్న తర్వాత ఈ అంశాన్ని రష్యను తీవ్రవాదం పదే పదే నొక్కి చెప్పింది. ఆయన వారసత్వంగా వచ్చిన యూదు జన్యుశాస్త్రం సాంప్రదాయ రష్యను సమాజాన్ని నిర్మూలించాలనే ఆయన కోరికను వివరించిందని పేర్కొన్నాడు.^[567] స్టాలిను పాలనలో, లెనిను‌ను స్టాలిను సన్నిహిత స్నేహితుడిగా చిత్రీకరించారు. ఆయన తదుపరి సోవియటు నాయకుడిగా స్టాలిను ప్రయత్నానికి మద్దతు ఇచ్చాడు.^[568] సోవియటు యుగంలో లెనిను ప్రచురించిన రచనల ఐదు ప్రత్యేక సంచికలు రష్యను భాషలో ప్రచురించబడ్డాయి. మొదటిది 1920లో ప్రారంభమైంది. చివరిది 1958 నుండి 1965 వరకు; ఐదవ ఎడిషను‌ను "పూర్తి" అని వర్ణించారు. కానీ వాస్తవానికి, రాజకీయ ప్రయోజనం కోసం చాలా తొలగించారు.^[569]

స్టాలిను మరణం తరువాత నికితా క్రుష్చెవు సోవియటు యూనియను నాయకురాలిగా మారారు. ఈ ప్రక్రియను చట్టబద్ధం చేయడానికి లెనిను రచనలను, స్టాలిను గురించిన వాటిని కూడా ఉటంకిస్తూ స్టాలినిజేషను రద్దు ప్రక్రియను ప్రారంభించారు.^[570] మిఖాయిల్ గోర్బచేవ్ 1985లో అధికారం చేపట్టి గ్లాస్నోస్టు, పెరెస్ట్రోయికా విధానాలను ప్రవేశపెట్టినప్పుడు. ఆయన కూడా ఈ చర్యలను లెనిను సూత్రాలకు తిరిగి వచ్చాయని పేర్కొన్నాడు.^[571] 1991 చివరలో సోవియటు యూనియను రద్దు, రష్యను అధ్యక్షుడు బోరిసు యెల్ట్సిను లెనిను ఆర్కైవు‌ను కమ్యూనిస్టు పార్టీ నియంత్రణ నుండి తొలగించి రష్యను సెంటరు ఫర్ ది ప్రిజర్వేషను అండ్ స్టడీ ఆఫ్ డాక్యుమెంట్సు ఆఫ్ రీసెంటు హిస్టరీ అనే రాష్ట్ర సంస్థ నియంత్రణలో ఉంచాలని ఆదేశించారు. దీనిలో లెనిను రచనలలో 6,000 కంటే ఎక్కువ ప్రచురించబడలేదు. వీటిని వర్గీకరించలేదు. పండిత అధ్యయనం కోసం అందుబాటులో ఉంచారు. ^[572] 1991 నుండి లెనిను మృతదేహాన్ని సమాధి నుండి క్రెమ్లిను వాల్ నెక్రోపోలిసుకు తరలించడం గురించి కొంత చర్చ జరుగుతోంది. రష్యను ఆర్థోడాక్సు చర్చి మద్దతుతో అధ్యక్షుడు బోరిసు యెల్ట్సిను సమాధిని మూసివేసి సెయింటు పీటర్సు‌బర్గ్లోని వోల్కోవు స్మశానవాటికలో లెనిను‌ను ఆయన తల్లి మరియా అలెగ్జాండ్రోవ్నా ఉలియానోవా పక్కన ఖననం చేయాలని భావించారు. ఆయన వారసుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ దీనిని వ్యతిరేకిస్తూ లెనిను‌ను తిరిగి ఖననం చేయడం వల్ల సోవియటు పాలనలో తరాల పౌరులు తప్పుడు విలువలను పాటించారని అర్థం అవుతుందని అన్నారు.^[573]^[574]

2012లో రష్యాలో యునైటెడు రష్యా పార్టీకి చెందిన ఒక డిప్యూటీ నుండి, పాలక లిబరలు డెమోక్రటికు పార్టీ ఆఫ్ రష్యా పార్టీకి చెందిన ఒక ప్రతిపాదన, రష్యాలోని లెనిను స్మారక చిహ్నాలను తొలగించాలని ప్రతిపాదించింది. ఈ ప్రతిపాదనను రష్యను ఫెడరేషను కమ్యూనిస్టు పార్టీ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించింది. దానిని ఎప్పుడూ పరిగణనలోకి తీసుకోలేదు.^[575] 1991లో ఉన్న 7,000 లెనిను విగ్రహాలలో ఎక్కువ భాగాన్ని రష్యా నిలుపుకుంది; 2022 నాటికి రష్యాలో లెనిను‌కు దాదాపు 6,000 స్మారక చిహ్నాలు ఉన్నాయి.^[576]

ఉక్రెయిన్‌లో 2013–2014 యూరోమైడాను నిరసనల సమయంలో దేశవ్యాప్తంగా నిరసనకారులు లెనిను విగ్రహాలను ధ్వంసం చేశారు, లేదా నాశనం చేశారు. ^[577] 2015 ఏప్రిల్ లో ఉక్రెయిన్ డీకమ్యూనికేషను చట్టాలకు అనుగుణంగా మిగతావన్నీ కూల్చివేయాలని ఆదేశించింది.^[578] 2022లో ఉక్రెయిన్‌ మీద రష్యా పూర్తి స్థాయి దండయాత్ర సమయంలో మునుపటి సంవత్సరాలలో ఉక్రేనియన్ కార్యకర్తలు కూల్చివేసిన అనేక లెనిను విగ్రహాలు, రష్యను ఆక్రమిత ప్రాంతాలలో రష్యను ఆక్రమణదారులచే రష్యను-ఆక్రమిత చిత్రాలతో తిరిగి నిర్మించబడ్డాయి. ఇది ఉక్రెయిన్‌లో రష్యా ఆధిపత్యాన్ని సూచిస్తుంది. .^[579]^[580]^[581]^[582] 1998 నుండి స్వతంత్ర సంస్థ లెవాడా రష్యన్లలో లెనిను వారసత్వం అవగాహనను కొలిచే పోల్సు‌ను నిరంతరం నిర్వహిస్తోంది: 2017లో, 56% మంది ప్రతివాదులు లెనిను దేశ చరిత్రలో సానుకూల పాత్ర పోషించారని విశ్వసించగా, 22% మంది ఆయన ప్రతికూల పాత్ర పోషించారని విశ్వసించారు;^[583]^[584] 2024లో మునుపటి సంఖ్య ఆల్-టైం గరిష్టంగా 67%కి పెరిగింది.^[585]

అంతర్జాతీయ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో

లెనిను మరణం తరువాత, స్టాలిను పరిపాలన మార్క్సిజం–లెనినిజం అని పిలువబడే ఒక భావజాలాన్ని స్థాపించింది. ఈ ఉద్యమం కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోని పోటీ వర్గాల ద్వారా భిన్నంగా అర్థం చేసుకోబడింది.^[586] లెనిను జీవిత చరిత్ర రచయిత డేవిడు షుబు 1965లో రాసిన దాని వ్రాయబడిన అభిప్రాయం ప్రకారం ప్రస్తుతం లెనిను ఆలోచనలు, ఉదాహరణగా "కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి ఆధారం" ".^[587] లెనిను ఆలోచనలను అనుసరించే సోషలిస్టు రాష్ట్రాలు 20వ శతాబ్దంలో ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో కనిపించాయి. ^[588] స్టాలినిజం, మావోయిజం, జుచే, హో చి మిన్ ఆలోచన, కాస్ట్రోయిజం వంటి వైవిధ్యాలుగా ఏర్పడ్డాయి.^[522] 1972లో వ్రాస్తూ చరిత్రకారుడు మార్సెలు లైబు‌మాను "లాటిను అమెరికా నుండి అంగోలా వరకు నేడు లెనినిజం వారసత్వాన్ని క్లెయిం చేయని తిరుగుబాటు ఉద్యమం ఏదీ లేదు" అని పేర్కొన్నాడు.^[589] దీనికి విరుద్ధంగా తరువాతి కాలంలోని అనేక మంది పాశ్చాత్య కమ్యూనిస్టులు లెనిను, ఆయన ఆలోచనలు తమ స్వంత ఆలోచనలకు అసంబద్ధం అనే అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు.^[590]

మూలాలు

కొన్ని రచనలు

చదువదగిన రచనలు

Cliff, Tony (1986). Building the Party: Lenin, 1893-1914. Haymarket Books. ISBN 1-931859-01-9.
Fischer, Louis (2001). The Life of Lenin. Orion Publishing Co. ISBN 1-84212-230-4.
Gooding, John (2002). Socialism In Russia: Lenin and His Legacy, 1890-1991. Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-97235-X.
Lenin, Vladimir (2002). Revolution at the Gates: A Selection of Writings from February to October 1917 by V. I. Lenin. Verso Books. ISBN 1-85984-661-0.
Kolakowski, Leszek; Falla, P. S. (2005). Main Currents of Marxism. W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-06054-3.
Pannekoek, Anton; Richey, Lance Byron (2003). Lenin as Philosopher. Marquette University Press. ISBN 0-87462-654-4.
Payne, Robert (1967). The Life And Death Of Lenin. Simon & Schuster. ISBN 0-671-41640-5.
Pipes, Richard (1999). The Unknown Lenin: From the Secret Archive. Yale University Press. ISBN 0-300-07662-2.
Service, Robert (2002). Lenin: A Biography. Belknap Press. ISBN 0-674-00828-6.
Shub, David (1965). Lenin: A Biography. Penguin Books. ISBN 0-14-020809-7.
Toynbee, Arnold (July 1970). "A Centenary View of Lenin". International Affairs. 46 (3): 490–500. doi:10.2307/2613225. ISSN 0020-5850.
Trotsky, Leon (1971). On Lenin: Notes Towards a Biography. Harrap Publishing. ISBN 0-245-50302-1.
Tucker, Robert C. (1975). The Lenin Anthology. W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-09236-4.
Volkogonov, Dmitri (2006). Lenin: A New Biography. Free Press. ISBN 0-02-933435-7. Dmitrij Volkogonov: Lenin. Počátek teroru. Dialog, Liberec 1996, 399 pp. (Czech edition)

బయటి లింకులు

Marxists.org Lenin Internet Archive — Extensive compendium of writings, a biography, and many photographs
Article on Lenin written by Trotsky for the Encyclopedia Britannica
Reminiscences of Lenin by N. K. Krupskaya
Impressions of Soviet Russia, by John Dewey
Information on Lenin's Grave
The Lenin Museum in Tampere, Finland
Lenin and the First Communist Revolutions
Lenin Internet Archive Biography includes interviews with Lenin and essays on the leader

ఇతర మూలాలు

↑ The Constituent Assembly was declared dissolved by the Bolshevik-Left SR Soviet government, rendering the end the term served.
↑ Russian: Владимир Ульянов Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:IPA/data' not found. (22 April [O.S. 10 April] 1870 – 21 జనవరి 1924), దీనిని వ్లాదిమిర్, లెనిన్'న్'

↑ సెబెస్టియన్ 2017, p. 33.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 6; రైస్ 1990, p. 12; సర్వీస్ 2000, p. 13.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 6; బియ్యం 1990, pp. 12, 14; సేవ 2000, p. 25; తెలుపు 2001, pp. 19–20; చదవండి 2005, p. 4; లిహ్ 2011, pp. 21, 22.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 3, 8; బియ్యం 1990, pp. 14–15; సేవ 2000, p. 29.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 1–2; రైస్ 1990, pp. 12–13; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 7; సర్వీస్ 2000, pp. 21–23; తెలుపు 2001, pp. 13–15; చదవండి 2005, p. 6.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 1–2; రైస్ 1990, pp. 12–13; సేవ 2000, pp. 21–23; తెలుపు 2001, pp. 13–15; చదవండి 2005, p. 6.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 5; రైస్ 1990, p. 13; సేవ 2000, p. 23.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 2–3; రైస్ 1990, p. 12; సర్వీస్ 2000, pp. 16–19, 23; తెలుపు 2001, pp. 15–18; చదవండి 2005, p. 5; లిహ్ 2011, p. 20.
↑ పెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్ 2010, pp. 66–67.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 6; బియ్యం 1990, pp. 13–14, 18; సేవ 2000, pp. 25, 27; తెలుపు 2001, pp. 18–19; చదవండి 2005, pp. 4, 8; లిహ్ 2011, p. 21; యాకోవ్లెవ్ 1988, p. 112.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 8; సేవ 2000, p. 27; తెల్ల 2001, p. 19.
↑ రైస్ 1990, p. 18; సేవ 2000, p. 26; తెల్ల 2001, p. 20; చదవండి 2005, p. 7; పెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్ 2010, p. 64.
↑ Fischer 1964, p. 7; Rice 1990, p. 16; Service 2000, pp. 32–36.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 7; బియ్యం 1990, p. 17; సేవ 2000, pp. 36–46; తెలుపు 2001, p. 20; చదవండి 2005, p. 9.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 6, 9; బియ్యం 1990, p. 19; సేవ 2000, pp. 48–49; చదవండి 2005, p. 10.
↑ Fischer 1964, p. 9; Service 2000, pp. 50–51, 64; Read 2005, p. 16; Petrovsky-Shtern 2010, p. 69.
↑ Fischer 1964, pp. 10–17; Rice 1990, pp. 20, 22–24; Service 2000, pp. 52–58; White 2001, pp. 21–28; Read 2005, p. 10; Lih 2011, pp. 23–25.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 18; బియ్యం 1990, p. 25; సేవ 2000, p. 61; తెలుపు 2001, p. 29; చదవండి 2005, p. 16; థీన్ 2004, p. 33.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 18; రైస్ 1990, p. 26; సర్వీస్ 2000, pp. 61–63.
↑ Rice 1990, pp. 26–27; Service 2000, pp. 64–68, 70; White 2001, p. 29.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 18; రైస్ 1990, p. 27; సర్వీస్ 2000, pp. 68–69; తెలుపు 2001, p. 29; చదవండి 2005, p. 15; లిహ్ 2011, p. 32.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 18; బియ్యం 1990, p. 28; తెలుపు 2001, p. 30; చదవండి 2005, p. 12; లిహ్ 2011, pp. 32–33.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 18; బియ్యం 1990, p. 310; సేవ 2000, p. 71.
↑ మూస:సైట్ బుక్
↑ రైస్ 1990, p. 34; సర్వీస్ 2000, p. 78; వైట్ 2001, p. 31.
↑ Rice 1990, p. 33; Service 2000, pp. 74–76; White 2001, p. 31; Read 2005, p. 17.
↑ బియ్యం 1990, p. 34; సేవ 2000, p. 77; చదవండి 2005, p. 18.
↑ బియ్యం 1990, pp. 34, 36–37; సేవ 2000, pp. 55–55, 80, 88–89; తెలుపు 2001, p. 31; చదవండి 2005, pp. 37–38; లిహ్ 2011, pp. 34–35.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 23–25, 26; సేవ 2000, p. 55; చదవండి 2005, pp. 11, 24.
↑ సర్వీస్ 2000, pp. 79, 98.
↑ రైస్ 1990, pp. 34–36; సర్వీస్ 2000, pp. 82–86; వైట్ 2001, p. 31; చదవండి 2005, pp. 18, 19; లిహ్ 2011, p. 40.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 21; బియ్యం 1990, p. 36; సేవ 2000, p. 86; తెలుపు 2001, p. 31; చదవండి 2005, p. 18; లిహ్ 2011, p. 40.
↑ Fischer 1964, p. 21; Rice 1990, pp. 36, 37.
↑ Fischer 1964, p. 21; Rice 1990, p. 38; Service 2000, pp. 93–94.
↑ పైప్స్ 1990, p. 354; రైస్ 1990, pp. 38–39; సర్వీస్ 2000, pp. 90–92; వైట్ 2001, p. 33; లిహ్ 2011, pp. 40, 52.
↑ Pipes 1990, p. 354; Rice 1990, pp. 39–40; Lih 2011, p. 53.
↑ Rice 1990, pp. 40, 43; Service 2000, p. 96.
↑ పైప్స్ 1990, p. 355; బియ్యం 1990, pp. 41–42; సేవ 2000, p. 105; చదవండి 2005, pp. 22–23.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 22; బియ్యం 1990, p. 41; చదవండి 2005, pp. 20–21.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 27; రైస్ 1990, pp. 42–43; తెలుపు 2001, pp. 34, 36; చదవండి 2005, p. 25; లిహ్ 2011, pp. 45–46.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 30; పైప్స్ 1990, p. 354; బియ్యం 1990, pp. 44–46; సేవ 2000, p. 103; తెలుపు 2001, p. 37; చదవండి 2005, p. 26; లిహ్ 2011, p. 55.
↑ బియ్యం 1990, p. 46; సేవ 2000, p. 103; తెలుపు 2001, p. 37; చదవండి 2005, p. 26.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 30; బియ్యం 1990, p. 46; సేవ 2000, p. 103; తెలుపు 2001, p. 37; చదివిన 2005, p. 26.
↑ బియ్యం 1990, pp. 47–48; చదివిన 2005, p. 26.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 31; పైప్స్ 1990, p. 355; బియ్యం 1990, p. 48; తెలుపు 2001, p. 38; చదవండి 2005, p. 26.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 31; రైస్ 1990, pp. 48–51; సర్వీస్ 2000, pp. 107–108; చదవండి 2005, p. 31; Lih 2011, p. 61.
↑ Fischer 1964, p. 31; Rice 1990, pp. 48–51; Service 2000, pp. 107–108.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 31; రైస్ 1990, pp. 52–55; సర్వీస్ 2000, pp. 109–110; తెలుపు 2001, pp. 38, 45, 47; చదవండి 2005, p. 31.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 31–32; రైస్ 1990, pp. 53, 55–56; సర్వీస్ 2000, pp. 110–113; తెలుపు 2001, p. 40; చదవండి 2005, pp. 30, 31.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 33; పైప్స్ 1990, p. 356; సర్వీస్ 2000, pp. 114, 140; తెలుపు 2001, p. 40; చదవండి 2005, p. 30; లిహ్ 2011, p. 63.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 33–34; రైస్ 1990, pp. 53, 55–56; సర్వీస్ 2000, p. 117; చదవండి 2005, p. 33.
↑ రైస్ 1990, pp. 61–63; సర్వీస్ 2000, p. 124; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 31.
↑ రైస్ 1990, pp. 57–58; సర్వీస్ 2000, pp. 121–124, 137; తెలుపు 2001, pp. 40–45; చదవండి 2005, pp. 34, 39; Lih 2011, pp. 62–63.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 34–35; బియ్యం 1990, p. 64; సేవ 2000, pp. 124–125; తెలుపు 2001, p. 54; చదవండి 2005, p. 43; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 27–28.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 35; పైప్స్ 1990, p. 357; బియ్యం 1990, pp. 66–65; తెలుపు 2001, pp. 55–56; చదవండి 2005, p. 43; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 28.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 35; పైప్స్ 1990, p. 357; రైస్ 1990, pp. 64–69; సర్వీస్ 2000, pp. 130–135; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 32–33.
↑ రైస్ 1990, pp. 69–70; రీడ్ 2005, p. 51; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 41–42, 53–55.
↑ రైస్ 1990, pp. 69–70.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 4–5; సేవ 2000, p. 137; చదవండి 2005, p. 44; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 66.
↑ రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 66; లిహ్ 2011, pp. 8–9.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 39; పైప్స్ 1990, p. 359; రైస్ 1990, pp. 73–75; సేవ 2000, pp. 137–142; తెలుపు 2001, pp. 56–62; చదవండి 2005, pp. 52–54; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 62; లిహ్ 2011, pp. 69, 78–80.
↑ [https: //www. britishmuseum.org/about-us/british-museum-story/architecture/reading-room "Reading Room"]. The British Museum (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 29 ఏప్రిల్ 2020. {{cite web}}: Check |url= value (help)
↑ ఫిషర్ 1964, p. 37; రైస్ 1990, p. 70; సర్వీస్ 2000, p. 136; చదవండి 2005, p. 44; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 36–37.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 37; బియ్యం 1990, pp. 78–79; సేవ 2000, pp. 143–144; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 81, 84.
↑ చదవండి 2005, p. 60.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 38; Lih 2011, p. 80.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 38–39; రైస్ 1990, pp. 75–76; సర్వీస్ 2000, p. 147.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 40, 50–51; బియ్యం 1990, p. 76; సేవ 2000, pp. 148–150; చదవండి 2005, p. 48; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 82–84.
↑ రైస్ 1990, pp. 77–78; సేవ 2000, p. 150; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 85–87.
↑ Pipes 1990, p. 360; రైస్ 1990, pp. 79–80; సర్వీస్ 2000, pp. 151–152; వైట్ 2001, p. 62; రీడ్ 2005, p. 60; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 92; Lih 2011, p. 81.
↑ Rice 1990, pp. 81–82; Service 2000, pp. 154–155; White 2001, p. 63; Read 2005, pp. 60–61.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 39; రైస్ 1990, p. 82; సర్వీస్ 2000, pp. 155–156; రీడ్ 2005, p. 61; వైట్ 2001, p. 64; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 95.
↑ Rice 1990, p. 83; Rappaport 2010, p. 107.
↑ బియ్యం 1990, pp. 83–84; సేవ 2000, p. 157; తెల్ల 2001, p. 65; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 97–98.
↑ సేవ 2000, pp. 158–159, 163–164; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 97, 99, 108–109.
↑ రైస్ 1990, p. 85; సర్వీస్ 2000, p. 163.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 41; రైస్ 1990, p. 85; సర్వీస్ 2000, p. 165; వైట్ 2001, p. 70; రీడ్ 2005, p. 64; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 114.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 44; బియ్యం 1990, pp. 86–88; సేవ 2000, p. 167; చదవండి 2005, p. 75; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 117–120; లిహ్ 2011, p. 87.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 44–45; పైప్స్ 1990, pp. 362–363; రైస్ 1990, pp. 88–89.
↑ సర్వీస్ 2000, pp. 170–171.
↑ Pipes 1990, pp. 363–364; Rice 1990, pp. 89–90; Service 2000, pp. 168–170; Read 2005, p. 78; Rappaport 2010, p. 124.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 60; పైప్స్ 1990, p. 367; రైస్ 1990, pp. 90–91; సేవ 2000, p. 179; చదవండి 2005, p. 79; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 131.
↑ బియ్యం 1990, pp. 88–89.
↑ Fischer 1964, p. 51; Rice 1990, p. 94; Service 2000, pp. 175–176; Read 2005, p. 81; Read 2005, pp. 77, 81; Rappaport 2010, pp. 132, 134–135.
↑ రైస్ 1990, pp. 94–95; వైట్ 2001, pp. 73–74; రీడ్ 2005, pp. 81–82; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 138.
↑ రైస్ 1990, pp. 96–97; సర్వీస్ 2000, pp. 176–178.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 70–71; పైప్స్ 1990, pp. 369–370; రైస్ 1990, p. 104.
↑ బియ్యం 1990, p. 95; సేవ 2000, pp. 178–179.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 53; పైప్స్ 1990, p. 364; బియ్యం 1990, pp. 99–100; సేవ 2000, pp. 179–180; తెలుపు 2001, p. 76.
↑ రైస్ 1990, pp. 103–105; సర్వీస్ 2000, pp. 180–182; వైట్ 2001, pp. 77–79.
↑ రైస్ 1990, pp. 105–106; సర్వీస్ 2000, pp. 184–186; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 144.
↑ బ్రాక్‌మ్యాన్ 2000, pp. 59, 62.
↑ సర్వీస్ 2000, pp. 186–187.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 67–68; రైస్ 1990, p. 111; సర్వీస్ 2000, pp. 188–189.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 64; రైస్ 1990, p. 109; సేవ 2000, pp. 189–190; చదవండి 2005, pp. 89–90.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 63–64; బియ్యం 1990, p. 110; సేవ 2000, pp. 190–191; తెలుపు 2001, pp. 83, 84.
↑ బియ్యం 1990, pp. 110–111; సేవ 2000, pp. 191–192; చదవండి 2005, p. 91.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 64–67; రైస్ 1990, p. 110; సేవ 2000, pp. 192–193; తెలుపు 2001, pp. 84, 87–88; చదవండి 2005, p. 90.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 69; రైస్ 1990, p. 111; సర్వీస్ 2000, p. 195.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 81–82; పైప్స్ 1990, pp. 372–375; రైస్ 1990, pp. 120–121; సేవ 2000, p. 206; తెలుపు 2001, p. 102; చదవండి 2005, pp. 96–97.
↑ Fischer 1964, p. 70; Rice 1990, pp. 114–116.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 68–69; రైస్ 1990, p. 112; సర్వీస్ 2000, pp. 195–196.
↑ Fischer 1964, pp. 75–80; Rice 1990, p. 112; Pipes 1990, p. 384; Service 2000, pp. 197–199; Read 2005, p. 103.
↑ రైస్ 1990, p. 115; సేవ 2000, p. 196; తెలుపు 2001, pp. 93–94.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 71–72; బియ్యం 1990, pp. 116–117; సేవ 2000, pp. 204–206; తెలుపు 2001, pp. 96–97; చదవండి 2005, p. 95.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 72; బియ్యం 1990, pp. 118–119; సేవ 2000, pp. 209–211; తెలుపు 2001, p. 100; చదవండి 2005, p. 104.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 93–94; పైప్స్ 1990, p. 376; బియ్యం 1990, p. 121; సేవ 2000, pp. 214–215; తెలుపు 2001, pp. 98–99.
↑ రైస్ 1990, p. 122; తెలుపు 2001, p. 100.
↑ సేవ 2000, p. 216; తెలుపు 2001, p. 103; చదవండి 2005, p. 105.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 73–74; బియ్యం 1990, pp. 122–123; సేవ 2000, pp. 217–218; చదవండి 2005, p. 105.
↑ Fischer 1964, p. 85.
↑ Rice 1990, p. 127; Service 2000, pp. 222–223.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 94; పైప్స్ 1990, pp. 377–378; బియ్యం 1990, pp. 127–128; సేవ 2000, pp. 223–225; తెలుపు 2001, p. 104; చదవండి 2005, p. 105.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 94; పైప్స్ 1990, p. 378; బియ్యం 1990, p. 128; సేవ 2000, p. 225; తెలుపు 2001, p. 104; చదవండి 2005, p. 127.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 107; సర్వీస్ 2000, p. 236.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 85; పైప్స్ 1990, pp. 378–379; రైస్ 1990, p. 127; సర్వీస్ 2000, p. 225; వైట్ 2001, pp. 103–104.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 94; బియ్యం 1990, pp. 130–131; పైప్స్ 1990, pp. 382–383; సేవ 2000, p. 245; తెలుపు 2001, pp. 113–114, 122–113; చదవండి 2005, pp. 132–134.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 85; బియ్యం 1990, p. 129; సేవ 2000, pp. 227–228; చదవండి 2005, p. 111.
↑ పైప్స్ 1990, p. 380; సేవ 2000, pp. 230–231; చదవండి 2005, p. 130.
↑ బియ్యం 1990, p. 135; సేవ 2000, p. 235.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 95–100, 107; రైస్ 1990, pp. 132–134; సేవ 2000, pp. 245–246; తెలుపు 2001, pp. 118–121; చదవండి 2005, pp. 116–126.
↑ సర్వీస్ 2000, pp. 241–242.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 243.
↑ సర్వీస్ 2000, pp. 238–239.
↑ రైస్ 1990, pp. 136–138; సర్వీస్ 2000, p. 253.
↑ సర్వీస్ 2000, pp. 254–255.
↑ Fischer 1964, pp. 109–110; Rice 1990, p. 139; Pipes 1990, pp. 386, 389–391; Service 2000, pp. 255–256; White 2001, pp. 127–128.
↑ Ted Widmer (20 ఏప్రిల్ 2017). "Lenin and the Russian Spark". The New Yorker. Retrieved 26 నవంబరు 2019.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 110–113; బియ్యం 1990, pp. 140–144; పైప్స్ 1990, pp. 391–392; సర్వీస్ 2000, pp. 257–260.
↑ Merridale 2017, p. ix.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 113, 124; రైస్ 1990, p. 144; పైప్స్ 1990, p. 392; సేవ 2000, p. 261; వైట్ 2001, pp. 131–132.
↑ Pipes 1990, pp. 393–394; Service 2000, p. 266; White 2001, pp. 132–135; Read 2005, pp. 143, 146–147.
↑ Service 2000, pp. 266–268, 279; White 2001, pp. 134–136; Read 2005, pp. 147, 148.
↑ Service 2000, pp. 267, 271–272; చదవండి 2005, pp. 152, 154.
↑ Service 2000, p. 282; Read 2005, p. 157.
↑ Pipes 1990, p. 421; Rice 1990, p. 147; Service 2000, pp. 276, 283; White 2001, p. 140; Read 2005, p. 157.
↑ Pipes 1990, pp. 422–425; Rice 1990, pp. 147–148; Service 2000, pp. 283–284; Read 2005, pp. 158–61; White 2001, pp. 140–141; Read 2005, pp. 157–159.
↑ పైప్స్ 1990, pp. 431–434; బియ్యం 1990, p. 148; సేవ 2000, pp. 284–285; తెలుపు 2001, p. 141; చదవండి 2005, p. 161.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 125; బియ్యం 1990, pp. 148–149; సేవ 2000, p. 285.
↑ పైప్స్ 1990, pp. 436, 467; సేవ 2000, p. 287; తెలుపు 2001, p. 141; చదవండి 2005, p. 165.
↑ పైప్స్ 1990, pp. 468–469; బియ్యం 1990, p. 149; సేవ 2000, p. 289; తెలుపు 2001, pp. 142–143; చదవండి 2005, pp. 166–172.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 288.
↑ పైప్స్ 1990, p. 468; బియ్యం 1990, p. 150; సేవ 2000, pp. 289–292; చదవండి 2005, p. 165.
↑ Pipes 1990, pp. 439–465; Rice 1990, pp. 150–151; Service 2000, p. 299; White 2001, pp. 143–144; Read 2005, p. 173.
↑ Pipes 1990, p. 465.
↑ Pipes 1990, pp. 465–467; White 2001, p. 144; Lee 2003, p. 17; Read 2005, p. 174.
↑ Pipes 1990, p. 471; Rice 1990, pp. 151–152; Read 2005, p. 180.
↑ Pipes 1990, pp. 473, 482; Rice 1990, p. 152; Service 2000, pp. 302–303; Read 2005, p. 179.
↑ Pipes 1990, pp. 482–484; Rice 1990, pp. 153–154; Service 2000, pp. 303–304; White 2001, pp. 146–147.
↑ Pipes 1990, pp. 471–472; Service 2000, p. 304; White 2001, p. 147.
↑ Service 2000, pp. 306–307.
↑ Rigby 1979, pp. 14–15; Leggett 1981, pp. 1–3; Pipes 1990, p. 466; Rice 1990, p. 155.
↑ Pipes 1990, pp. 485–486, 491; Rice 1990, pp. 157, 159; Service 2000, p. 308.
↑ Pipes 1990, pp. 492–493, 496; Service 2000, p. 311; Read 2005, p. 182.
↑ Pipes 1990, p. 491; Service 2000, p. 309.
↑ Pipes 1990, p. 499; Service 2000, pp. 314–315.
↑ ^157.0 ^157.1 ^157.2 Pipes 1990, pp. 496–497; Rice 1990, pp. 159–161; Service 2000, pp. 314–315; Read 2005, p. 183.
↑ ^158.0 ^158.1 ^158.2 Pipes 1990, p. 504; Service 2000, p. 315.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 316.
↑ Shub 1966, p. 314; Service 2000, p. 317.
↑ Shub 1966, p. 315; Pipes 1990, pp. 540–541; బియ్యం 1990, p. 164; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 173; సేవ 2000, p. 331; చదవండి 2005, p. 192.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 176; సేవ 2000, pp. 331–332; తెలుపు 2001, p. 156; చదవండి 2005, p. 192.
↑ రైస్ 1990, p. 164.
↑ పైప్స్ 1990, pp. 546–547.
↑ Pipes 1990, pp. 552–553; Rice 1990, p. 165; Volkogonov 1994, pp. 176–177; Service 2000, pp. 332, 336–337; Read 2005, p. 192.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 158; షబ్ 1966, pp. 301–302; రిగ్బీ 1979, p. 26; లెగ్గెట్ 1981, p. 5; పైప్స్ 1990, pp. 508, 519; సర్వీస్ 2000, pp. 318–319; చదవండి 2005, pp. 189–190.
↑ Rigby 1979, pp. 166–167; Leggett 1981, pp. 20–21; Pipes 1990, pp. 533–534, 537; Volkogonov 1994, p. 171; Service 2000, pp. 322–323; White 2001, p. 159; Read 2005, p. 191.
↑ Fischer 1964, pp. 219, 256, 379; Shub 1966, p. 374; Service 2000, p. 355; White 2001, p. 159; Read 2005, p. 219.
↑ Rigby 1979, pp. 160–164; Volkogonov 1994, pp. 374–375; Service 2000, p. 377.
↑ Sandle 1999, p. 74; Rigby 1979, pp. 168–169.
↑ Fischer 1964, p. 432.
↑ Leggett 1981, p. 316; Lee 2003, pp. 98–99.
↑ Rigby 1979, pp. 160–161; Leggett 1981, p. 21; Lee 2003, p. 99.
↑ సేవ 2000, p. 388; లీ 2003, p. 98.
↑ సేవ 2000, p. 388.
↑ రిగ్బీ 1979, pp. 168, 170; సర్వీస్ 2000, p. 388.
↑ సర్వీస్ 2000, pp. 325–326, 333; చదవండి 2005, pp. 211–212.
↑ Shub 1966, p. 361; Pipes 1990, p. 548; Volkogonov 1994, p. 229; Service 2000, pp. 335–336; Read 2005, p. 198.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 156; షబ్ 1966, p. 350; పైప్స్ 1990, p. 594; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 185; సేవ 2000, p. 344; చదవండి 2005, p. 212.
↑ పైప్స్ 1990, p. 566; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 232–233; సేవ 2000, p. 337; చదవండి 2005, p. 198.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 280; షబ్ 1966, pp. 361–362; పైప్స్ 1990, pp. 806–807; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 219–221; సర్వీస్ 2000, pp. 367–368; వైట్ 2001, p. 155.
↑ రైస్ 1990, p. 161.
↑ Fischer 1964, pp. 252–253; Pipes 1990, p. 499; Volkogonov 1994, p. 341; Service 2000, pp. 316–317; White 2001, p. 149; Read 2005, pp. 194–195.
↑ Shub 1966, p. 310; Leggett 1981, pp. 5–6, 8, 306; Pipes 1990, pp. 521–522; Service 2000, pp. 317–318; White 2001, p. 153; Read 2005, pp. 235–236.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 249; పైప్స్ 1990, p. 514; సేవ 2000, p. 321.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 249; పైప్స్ 1990, p. 514; చదవండి 2005, p. 219.
↑ వైట్ 2001, pp. 159–160.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 249.
↑ Sandle 1999, p. 84; Read 2005, p. 211.
↑ Leggett 1981, pp. 172–173; Pipes 1990, pp. 796–797; Read 2005, p. 242.
↑ Leggett 1981, p. 172; Pipes 1990, pp. 798–799; Ryan 2012, p. 121.
↑ హజార్డ్ 1965, p. 270; లెగ్గెట్ 1981, p. 172; పైప్స్ 1990, pp. 796–797.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 170.
↑ ^194.0 ^194.1 సేవ 2000, p. 321.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 260–261.
↑ సాండిల్ 1999, p. 174.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 554–555; శాండిల్ 1999, p. 83.
↑ శాండిల్ 1999, pp. 122–123.
↑ డేవిడ్ 1974, p. 417.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 552; లెగ్గెట్ 1981, p. 308; శాండిల్ 1999, p. 126; చదవండి 2005, pp. 238–239; ర్యాన్ 2012, pp. 176, 182.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 373; లెగ్గెట్ 1981, p. 308; ర్యాన్ 2012, p. 177.
↑ Pipes 1990, p. 709; Service 2000, p. 321.
↑ Volkogonov 1994, p. 171.
↑ Rigby 1979, pp. 45–46; Pipes 1990, pp. 682, 683; సేవ 2000, p. 321; తెలుపు 2001, p. 153.
↑ రిగ్బీ 1979, p. 50; పైప్స్ 1990, p. 689; శాండిల్ 1999, p. 64; సేవ 2000, p. 321; చదవండి 2005, p. 231.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 437–438; పైప్స్ 1990, p. 709; శాండిల్ 1999, pp. 64, 68.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 263–264; పైప్స్ 1990, p. 672.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 264.
↑ Pipes 1990, pp. 681, 692–693; Sandle 1999, pp. 96–97.
↑ Pipes 1990, pp. 692–693; Sandle 1999, p. 97.
↑ ^211.0 ^211.1 ఫిషర్ 1964, p. 236; సేవ 2000, pp. 351–352.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 259, 444–445.
↑ Sandle 1999, p. 120.
↑ Service 2000, pp. 354–355.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 307–308; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 178–179; తెలుపు 2001, p. 156; చదవండి 2005, pp. 252–253; ర్యాన్ 2012, pp. 123–124.
↑ Shub 1966, pp. 329–330; Service 2000, p. 385; White 2001, p. 156; Read 2005, pp. 253–254; Ryan 2012, p. 125.
↑ Shub 1966, p. 383.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 193–194.
↑ Shub 1966, p. 331; Pipes 1990, p. 567.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 151; పైప్స్ 1990, p. 567; సేవ 2000, p. 338.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 190–191; షబ్ 1966, p. 337; పైప్స్ 1990, p. 567; బియ్యం 1990, p. 166.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 151–152; పైప్స్ 1990, pp. 571–572.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 154; పైప్స్ 1990, p. 572; రైస్ 1990, p. 166.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 161; షబ్ 1966, p. 331; పైప్స్ 1990, p. 576.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 162–163; పైప్స్ 1990, p. 576.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 171–172, 200–202; పైప్స్ 1990, p. 578.
↑ రైస్ 1990, p. 166; సేవ 2000, p. 338.
↑ సేవ 2000, p. 338.
↑ Fischer 1964, p. 195; Shub 1966, pp. 334, 337; Service 2000, pp. 338–339, 340; Read 2005, p. 199.
↑ Fischer 1964, pp. 206, 209; Shub 1966, p. 337; Pipes 1990, pp. 586–587; Service 2000, pp. 340–341.
↑ Pipes 1990, p. 587; Rice 1990, pp. 166–167; Service 2000, p. 341; Read 2005, p. 199.
↑ Shub 1966, p. 338; Pipes 1990, pp. 592–593; Service 2000, p. 341.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 211–212; షబ్ 1966, p. 339; పైప్స్ 1990, p. 595; బియ్యం 1990, p. 167; సేవ 2000, p. 342; తెలుపు 2001, pp. 158–159.
↑ Pipes 1990, p. 595; Service 2000, p. 342.
↑ Fischer 1964, pp. 213–214; Pipes 1990, pp. 596–597.
↑ Service 2000, p. 344.
↑ Fischer 1964, pp. 313–314; Shub 1966, pp. 387–388; Pipes 1990, pp. 667–668; Volkogonov 1994, pp. 193–194; Service 2000, p. 384.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 303–304; పైప్స్ 1990, p. 668; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 194; సేవ 2000, p. 384.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 182.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 236; పైప్స్ 1990, pp. 558, 723; బియ్యం 1990, p. 170; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 190.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 236–237; షుబ్ 1966, p. 353; పైప్స్ 1990, pp. 560, 722, 732–736; బియ్యం 1990, p. 170; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 181, 342–343; సేవ 2000, pp. 349, 358–359; తెలుపు 2001, p. 164; చదవండి 2005, p. 218.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 254; పైప్స్ 1990, pp. 728, 734–736; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 197; ర్యాన్ 2012, p. 105.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 277–278; పైప్స్ 1990, p. 737; సేవ 2000, p. 365; తెలుపు 2001, pp. 155–156; ర్యాన్ 2012, p. 106.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 450; పైప్స్ 1990, p. 726.
↑ పైప్స్ 1990, pp. 700–702; లీ 2003, p. 100.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 195; పైప్స్ 1990, p. 794; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 181; చదవండి 2005, p. 249.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 237.
↑ సేవ 2000, p. 385; తెలుపు 2001, p. 164; చదవండి 2005, p. 218.
↑ Shub 1966, p. 344; Pipes 1990, pp. 790–791; Volkogonov 1994, pp. 181, 196; Read 2005, pp. 247–248.
↑ Shub 1966, p. 312.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 435–436.
↑ Shub 1966, pp. 345–347; Rigby 1979, pp. 20–21; Pipes 1990, p. 800; Volkogonov 1994, p. 233; Service 2000, pp. 321–322; White 2001, p. 153; Red 2005, pp. 186, 208–209.
↑ Leggett 1981, p. 174; Volkogonov 1994, pp. 233–234; Sandle 1999, p. 112; Ryan 2012, p. 111.
↑ Shub 1966, p. 366; Sandle 1999, p. 112.
↑ ర్యాన్ 2012, p. 116.
↑ Pipes 1990, p. 821; Ryan 2012, pp. 114–115.
↑ Shub 1966, p. 366; Sandle 1999, p. 113; Read 2005, p. 210; Ryan 2012, pp. 114–115.
↑ Leggett 1981, pp. 173–174; Pipes 1990, p. 801.
↑ Leggett 1981, pp. 199–200; Pipes 1990, pp. 819–820; Ryan 2012, p. 107.
↑ Shub 1966, p. 364; Ryan 2012, p. 114.
↑ Pipes 1990, p. 837.
↑ Ryan 2012, p. 114.
↑ Pipes 1990, p. 834.
↑ Volkogonov 1994, p. 202; Read 2005, p. 247.
↑ Pipes 1990, p. 796.
↑ Volkogonov 1994, p. 202.
↑ Pipes 1990, p. 825; Ryan 2012, pp. 117, 120.
↑ Leggett 1981, pp. 174–175, 183; Pipes 1990, pp. 828–829; Ryan 2012, p. 121.
↑ Pipes 1990, pp. 829–830, 832.
↑ Leggett 1981, pp. 176–177; Pipes 1990, pp. 832, 834.
↑ Pipes 1990, p. 835; Volkogonov 1994, p. 235.
↑ Leggett 1981, p. 178; Pipes 1990, p. 836.
↑ Leggett 1981, p. 176; Pipes 1990, pp. 832–833.
↑ Volkogonov 1994, pp. 358–360; Ryan 2012, pp. 172–173, 175–176.
↑ Volkogonov 1994, pp. 376–377; Read 2005, p. 239; Ryan 2012, p. 179.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 381.
↑ Pipes 1990, p. 610.
↑ ^278.0 ^278.1 Service 2000, p. 357.
↑ సేవ 2000, pp. 391–392.
↑ ^280.0 ^280.1 లీ 2003, pp. 84, 88.
↑ చదవండి 2005, p. 205.
↑ Shub 1966, p. 355; Leggett 1981, p. 204; బియ్యం 1990, pp. 173, 175; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 198; సేవ 2000, pp. 357, 382; చదవండి 2005, p. 187.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 334, 343, 357; Leggett 1981, p. 204; సేవ 2000, pp. 382, 392; చదవండి 2005, pp. 205–206.
↑ Leggett 1981, p. 204; చదవండి 2005, p. 206.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 288–289; పైప్స్ 1990, pp. 624–630; సేవ 2000, p. 360; తెలుపు 2001, pp. 161–162; చదవండి 2005, p. 205.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 262–263.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 291; షుబ్ 1966, p. 354.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 331, 333.
↑ పైప్స్ 1990, pp. 610, 612; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 198.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 337; పైప్స్ 1990, pp. 609, 612, 629; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 198; సేవ 2000, p. 383; చదవండి 2005, p. 217.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 248, 262.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 251; తెలుపు 2001, p. 163; చదవండి 2005, p. 220.
↑ Leggett 1981, p. 201; Pipes 1990, p. 792; Volkogonov 1994, pp. 202–203; Read 2005, p. 250.
↑ Leggett 1981, p. 201; Volkogonov 1994, pp. 203–204.
↑ Oleg Budnitskii (2012). రష్యన్ యూదులు రెడ్లు మరియు శ్వేతజాతీయుల మధ్య, 1917-1920. University of Pennsylvania Press. p. 3. ISBN 9780812208146.
↑ Shub 1966, pp. 357–358; Pipes 1990, pp. 781–782; Volkogonov 1994, pp. 206–207; Service 2000, pp. 364–365.
↑ Pipes 1990, pp. 763, 770–771; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 211.
↑ ర్యాన్ 2012, p. 109.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 208.
↑ పైప్స్ 1990, p. 635.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 244; షబ్ 1966, p. 355; పైప్స్ 1990, pp. 636–640; సేవ 2000, pp. 360–361; తెలుపు 2001, p. 159; చదవండి 2005, p. 199.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 242; పైప్స్ 1990, pp. 642–644; చదవండి 2005, p. 250.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 244; పైప్స్ 1990, p. 644; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 172.
↑ Leggett 1981, p. 184; Service 2000, p. 402; Read 2005, p. 206.
↑ Hall 2015, p. 83.
↑ గోల్డ్‌స్టెయిన్ 2013, p. 50.
↑ హాల్ 2015, p. 84.
↑ డేవిస్ 2003, pp. 26–27.
↑ డేవిస్ 2003, pp. 27–30.
↑ డేవిస్ 2003, pp. 22, 27.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 389; బియ్యం 1990, p. 182; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 281; సేవ 2000, p. 407; తెలుపు 2001, p. 161; డేవీస్ 2003, pp. 29–30.
↑ డేవీస్ 2003, p. 22.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 389; బియ్యం 1990, p. 182; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 281; సేవ 2000, p. 407; తెలుపు 2001, p. 161.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 391–395; షబ్ 1966, p. 396; రైస్ 1990, pp. 182–183; సర్వీస్ 2000, pp. 408–409, 412; తెలుపు 2001, p. 161.
↑ బియ్యం 1990, p. 183; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 388; సేవ 2000, p. 412.
↑ Shub 1966, p. 387; రైస్ 1990, p. 173.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 333; షుబ్ 1966, p. 388; రైస్ 1990, p. 173; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 395.
↑ ^318.0 ^318.1 సర్వీస్ 2000, pp. 385–386.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 531, 536.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 386.
↑ షుబ్ 1966, pp. 389–390.
↑ షుబ్ 1966, p. 390.
↑ Shub 1966, p. 390.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 525; Shub 1966, p. 390; రైస్ 1990, p. 174; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 390; సర్వీస్ 2000, p. 386; వైట్ 2001, p. 160; రీడ్ 2005, p. 225.
↑ Fischer 1964, p. 525; Shub 1966, pp. 390–391; Rice 1990, p. 174; Service 2000, p. 386; White 2001, p. 160.
↑ Service 2000, p. 387; White 2001, p. 160.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 525; షబ్ 1966, p. 398; చదవండి 2005, pp. 225–226.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 387.
↑ షుబ్ 1966, p. 395; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 391.
↑ Shub 1966, p. 397; Service 2000, p. 409.
↑ సేవ 2000, pp. 409–410.
↑ Fischer 1964, pp. 415–420; White 2001, pp. 161, 180–181.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 410.
↑ Shub 1966, p. 397.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 341; షబ్ 1966, p. 396; రైస్ 1990, p. 174.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 437–438; షుబ్ 1966, p. 406; రైస్ 1990, p. 183; సర్వీస్ 2000, p. 419; వైట్ 2001, pp. 167–168.
↑ Shub 1966, p. 406; Service 2000, p. 419; White 2001, p. 167.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 436, 442; రైస్ 1990, pp. 183–184; శాండిల్ 1999, pp. 104–105; సర్వీస్ 2000, pp. 422–423; వైట్ 2001, p. 168; చదవండి 2005, p. 269.
↑ తెలుపు 2001, p. 170.
↑ ర్యాన్ 2012, p. 164.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 343, 347.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 508; షబ్ 1966, p. 414; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 345; వైట్ 2001, p. 172.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 346.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 374–375.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 375–376; చదవండి 2005, p. 251; ర్యాన్ 2012, pp. 176, 177.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 376; ర్యాన్ 2012, p. 178.
↑ Fischer 1964, p. 467; Shub 1966, p. 406; Volkogonov 1994, p. 343; Service 2000, p. 425; White 2001, p. 168; Read 2005, p. 220; Ryan 2012, p. 154.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 459; లెగ్గెట్ 1981, pp. 330–333; సేవ 2000, pp. 423–424; తెలుపు 2001, p. 168; ర్యాన్ 2012, pp. 154–155.
↑ Shub 1966, pp. 406–407; Leggett 1981, pp. 324–325; Rice 1990, p. 184; Read 2005, p. 220; Ryan 2012, p. 170.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 469–470; షబ్ 1966, p. 405; లెగ్గెట్ 1981, pp. 325–326; బియ్యం 1990, p. 184; సేవ 2000, p. 427; తెలుపు 2001, p. 169; ర్యాన్ 2012, p. 170.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 470–471; షబ్ 1966, pp. 408–409; లెగ్గెట్ 1981, pp. 327–328; బియ్యం 1990, pp. 184–185; సేవ 2000, pp. 427–428; ర్యాన్ 2012, pp. 171–172.
↑ Shub 1966, pp. 412–413.
↑ Shub 1966, p. 411; రైస్ 1990, p. 185; సర్వీస్ 2000, pp. 421, 424–427, 429.
↑ మూస:సైట్ బుక్
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 479–480; శాండిల్ 1999, p. 155; సేవ 2000, p. 430; తెలుపు 2001, pp. 170, 171.
↑ Shub 1966, p. 411; శాండిల్ 1999, pp. 153, 158; సేవ 2000, p. 430; తెలుపు 2001, p. 169; చదవండి 2005, pp. 264–265.
↑ Shub 1966, p. 412; Service 2000, p. 430; Read 2005, p. 266; Ryan 2012, p. 159.
↑ Fischer 1964, p. 479; Shub 1966, p. 412; Sandle 1999, p. 155; Ryan 2012, p. 159.
↑ Sandle 1999, p. 151; Service 2000, p. 422; White 2001, p. 171.
↑ Service 2000, pp. 421, 434.
↑ Pipes 1990, pp. 703–707; Sandle 1999, p. 103; Ryan 2012, p. 143.
↑ Fischer 1964, pp. 423, 582; Sandle 1999, p. 107; White 2001, p. 165; Read 2005, p. 230.
↑ Fischer 1964, pp. 567–569.
↑ Fischer 1964, pp. 574, 576–577; సర్వీస్ 2000, pp. 432, 441.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 424–427.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 414; రైస్ 1990, pp. 177–178; సేవ 2000, p. 405; చదవండి 2005, pp. 260–261.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 283.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 404–409; రైస్ 1990, pp. 178–179; సర్వీస్ 2000, p. 440.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 409–411.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 433–434; షబ్ 1966, pp. 380–381; బియ్యం 1990, p. 181; సేవ 2000, pp. 414–415; చదవండి 2005, p. 258.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 434; షబ్ 1966, pp. 381–382; బియ్యం 1990, p. 181; సేవ 2000, p. 415; చదవండి 2005, p. 258.
↑ బియ్యం 1990, pp. 181–182; సేవ 2000, pp. 416–417; చదవండి 2005, p. 258.
↑ Shub 1966, p. 426; Lewin 1969, p. 33; Brie 1990, p. 187; Volkogonov 1994, p. 409; Service 2000, p. 435.
↑ Shub 1966, p. 426; Rice 1990, p. 187; Service 2000, p. 435.
↑ సేవ 2000, p. 436; చదవండి 2005, p. 281; బియ్యం 1990, p. 187.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 420, 425–426; సేవ 2000, p. 439; చదవండి 2005, pp. 280, 282.
↑ Volkogonov 1994, p. 443; Service 2000, p. 437.
↑ Fischer 1964, pp. 598–599; Shub 1966, p. 426; Service 2000, p. 443; White 2001, p. 172; Read 2005, p. 258.
↑ Fischer 1964, p. 600; Shub 1966, pp. 426–427; Lewin 1969, p. 33; Service 2000, p. 443; White 2001, p. 173; Read 2005, p. 258.
↑ Shub 1966, pp. 427–428; Service 2000, p. 446.
↑ Fischer 1964, p. 634; Shub 1966, pp. 431–432; Lewin 1969, pp. 33–34; White 2001, p. 173.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 600–602; షబ్ 1966, pp. 428–430; లెగ్గెట్ 1981, p. 318; శాండిల్ 1999, p. 164; సేవ 2000, pp. 442–443; చదవండి 2005, p. 269; ర్యాన్ 2012, pp. 174–175.
↑ Volkogonov 1994, p. 310; Leggett 1981, pp. 320–322; Aves 1996, pp. 175–178; Sandle 1999, p. 164; Lee 2003, pp. 103–104; Ryan 2012, p. 172.
↑ లెవిన్ 1969, pp. 8–9; వైట్ 2001, p. 176; చదవండి 2005, pp. 270–272.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 578; రైస్ 1990, p. 189.
↑ రైస్ 1990, pp. 192–193.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 638–639; షుబ్ 1966, p. 433; లెవిన్ 1969, pp. 73–75; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 417; సర్వీస్ 2000, p. 464; వైట్ 2001, pp. 173–174.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 647; షబ్ 1966, pp. 434–435; బియ్యం 1990, p. 192; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 273; సేవ 2000, p. 469; తెలుపు 2001, pp. 174–175; చదవండి 2005, pp. 278–279.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 640; షబ్ 1966, pp. 434–435; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 249, 418; సర్వీస్ 2000, p. 465; వైట్ 2001, p. 174.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 666–667, 669; లెవిన్ 1969, pp. 120–121; సేవ 2000, p. 468; చదవండి 2005, p. 273.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 650–654; సేవ 2000, p. 470.
↑ సేవ 2000, p. 369.
↑ Shub 1966, pp. 426, 434; Lewin 1969, pp. 34–35.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 263–264.
↑ లెవిన్ 1969, p. 70; రైస్ 1990, p. 191; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 273, 416.
↑ Fischer 1964, p. 635; Lewin 1969, pp. 35–40; Service 2000, pp. 451–452; White 2001, p. 173.
↑ Fischer 1964, pp. 637–638, 669; Shub 1966, pp. 435–436; Lewin 1969, pp. 71, 85, 101; Volkogonov 1994, pp. 273–274, 422–423; Service 2000, pp. 463, 472–473; White 2001, pp. 173, 176; Read 2005, p. 279.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 607–608; లెవిన్ 1969, pp. 43–49; బియ్యం 1990, pp. 190–191; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 421; సేవ 2000, pp. 452, 453–455; తెలుపు 2001, pp. 175–176.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 608; లెవిన్ 1969, p. 50; లెగ్గెట్ 1981, p. 354; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 421; సేవ 2000, p. 455; తెలుపు 2001, p. 175.
↑ సర్వీస్ 2000, pp. 455, 456.
↑ లెవిన్ 1969, pp. 40, 99–100; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 421; సర్వీస్ 2000, pp. 460–461, 468.
↑ రిగ్బీ 1979, p. 221.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 671; షబ్ 1966, p. 436; లెవిన్ 1969, p. 103; లెగ్గెట్ 1981, p. 355; బియ్యం 1990, p. 193; తెలుపు 2001, p. 176; చదవండి 2005, p. 281.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 671; షబ్ 1966, p. 436; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 425; సర్వీస్ 2000, p. 474; లెర్నర్, ఫింకెల్స్టెయిన్ & విట్జ్టమ్ 2004, p. 372.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 672; రిగ్బీ 1979, p. 192; రైస్ 1990, pp. 193–194; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 429–430.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 672; షుబ్ 1966, p. 437; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 431; సేవ 2000, p. 476; చదవండి 2005, p. 281.
↑ రైస్ 1990, p. 194; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 299; సర్వీస్ 2000, pp. 477–478.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 673–674; షబ్ 1966, p. 438; బియ్యం 1990, p. 194; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 435; సేవ 2000, pp. 478–479; తెలుపు 2001, p. 176; చదవండి 2005, p. 269.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 435; లెర్నర్, ఫింకెల్‌స్టెయిన్ & విట్జ్‌టమ్ 2004, p. 372.
↑ రైస్ 1990, p. 7.
↑ రైస్ 1990, pp. 7–8.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 674; షబ్ 1966, p. 439; రైస్ 1990, pp. 7–8; సేవ 2000, p. 479.
↑ ^413.0 ^413.1 రైస్ 1990, p. 9.
↑ చరిత్ర, ఏప్రిల్ 2009.
↑ Shub 1966, p. 439; Rice 1990, p. 9; Service 2000, pp. 479–480.
↑ ^416.0 ^416.1 వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 440.
↑ Fischer 1964, p. 674; Shub 1966, p. 438; Volkogonov 1994, pp. 437–438; Service 2000, p. 481.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 625–626; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 446.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 444, 445.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 445.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 444.
↑ Moscow.info.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 150.
↑ ^424.0 ^424.1 ^424.2 ^424.3 ర్యాన్ 2012, p. 18.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 409.
↑ Sandle 1999, p. 35; Service 2000, p. 237.
↑ ^427.0 ^427.1 ^427.2 Sandle 1999, p. 41.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 206.
↑ Sandle 1999, p. 35.
↑ Shub 1966, p. 432.
↑ Sandle 1999, pp. 42–43.
↑ మూస:సైట్ బుక్
↑ మూస:సైట్ న్యూస్
↑ Sandle 1999, p. 38.
↑ Sandle 1999, pp. 43–44, 63.
↑ Sandle 1999, p. 36.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 203.
↑ Sandle 1999, p. 29; White 2001, p. 1.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 173.
↑ ర్యాన్ 2012, p. 13.
↑ Sandle 1999, p. 57; White 2001, p. 151.
↑ Sandle 1999, p. 34.
↑ వైట్ 2001, pp. 150–151.
↑ ^444.0 ^444.1 ^444.2 ర్యాన్ 2012, p. 19.
↑ ^445.0 ^445.1 ర్యాన్ 2012, p. 3.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 213.
↑ ^447.0 ^447.1 రైస్ 1990, p. 121.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 471.
↑ షుబ్ 1966, p. 443.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 310; షబ్ 1966, p. 442.
↑ Sandle 1999, pp. 36–37.
↑ లెవిన్ 2005, p. 41.
↑ మూస:ఉదహరించిన పుస్తకం
↑ ఫిషర్ 1964, p. 54; షుబ్ 1966, p. 423; పైప్స్ 1990, p. 352.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 88–89.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 87; మోంటెఫియోర్ 2007, p. 266.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 87.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 91, 93.
↑ మోంటెఫియోర్ 2007, p. 266.
↑ Page 1948, p. 17; Page 1950, p. 354.
↑ Page 1950, p. 355.
↑ పేజీ 1950, p. 342.
↑ సేవ 2000, pp. 159, 202; చదవండి 2005, p. 207.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 47, 148.
↑ పైప్స్ 1990, pp. 348, 351.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 246.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 57.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 73.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 44; సర్వీస్ 2000, p. 81.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 118.
↑ సేవ 2000, p. 232; Lih 2011, p. 13.
↑ వైట్ 2001, p. 88.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 362.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 409.
↑ చదవండి 2005, p. 262.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 40–41; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 373; సేవ 2000, p. 149.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 21–22.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 116.
↑ పైప్స్ 1996, p. 11; చదవండి 2005, p. 287.
↑ చదవండి 2005, p. 259.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 67; పైప్స్ 1990, p. 353; చదవండి 2005, pp. 207, 212.
↑ పెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్ 2010, p. 93.
↑ పైప్స్ 1990, p. 353.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 69.
↑ Service 2000, p. 244; Read 2005, p. 153.
↑ Fischer 1964, p. 59.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 45; పైప్స్ 1990, p. 350; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 182; సేవ 2000, p. 177; చదవండి 2005, p. 208; ర్యాన్ 2012, p. 6.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 415; షుబ్ 1966, p. 422; చదవండి 2005, p. 247.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 293.
↑ పెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్ 2010, p. 67.
↑ సేవ 2000, p. 453.
↑ సేవ 2000, p. 389.
↑ Pipes 1996, p. 11; Service 2000, pp. 389–400.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 200.
↑ ఫిషర్ 1964, pp. 489, 491; Shub 1966, pp. 420–421; Sandle 1999, p. 125; Read 2005, p. 237.
↑ Fischer 1964, p. 79; Read 2005, p. 237.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 199.
↑ Shub 1966, p. 424; సర్వీస్ 2000, p. 213; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 38.
↑ చదవండి 2005, p. 19.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 515; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 246.
↑ Service 2000, p. 242.
↑ Goode, William Thomas (4 December 1919). "లెనిన్‌తో ఇంటర్వ్యూ". The Guardian. Retrieved 6 April 2024.
↑ Fischer 1964, p. 56; Rice 1990, p. 106; Service 2000, p. 160.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 56; సేవ 2000, p. 188.
↑ చదవండి 2005, pp. 20, 64, 132–37.
↑ షుబ్ 1966, p. 423.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 367.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 368.
↑ పైప్స్ 1990, p. 812.
↑ సర్వీస్ 2000, pp. 99–100, 160.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 245.
↑ పైప్స్ 1990, pp. 349–350; చదవండి 2005, pp. 284, 259–260.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 326.
↑ సేవ 2000, p. 391.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 259.
↑ చదవండి 2005, p. 284.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 414.
↑ లీబ్మాన్ 1975, pp. 19–20.
↑ ఎన్సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా.
↑ వైట్ 2001, p. iix.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 488.
↑ ^522.0 ^522.1 చదవండి 2005, p. 283.
↑ ర్యాన్ 2012, p. 5.
↑ టైమ్, 13 ఏప్రిల్ 1998.
↑ సమయం, 4 ఫిబ్రవరి 2011.
↑ Lee 2003, p. 14; Ryan 2012, p. 3.
↑ Lee 2003, p. 14.
↑ Lee 2003, p. 123.
↑ లీ 2003, p. 123.
↑ లీ 2003, p. 124.
↑ లెగ్గెట్ 1981, p. 364.
↑ లెవిన్ 1969, p. 12; రిగ్బీ 1979, pp. x, 161; శాండిల్ 1999, p. 164; సేవ 2000, p. 506; లీ 2003, p. 97; చదవండి 2005, p. 190; ర్యాన్ 2012, p. 9.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 417; షబ్ 1966, p. 416; పైప్స్ 1990, p. 511; పైప్స్ 1996, p. 3; చదవండి 2005, p. 247.
↑ ఫిషర్ 1964, p. 524.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 313.
↑ ర్యాన్ 2012, p. 1.
↑ లెవిన్ 2005, p. 42.
↑ మూస:బ్రిటానికా
↑ Shub 1966, p. 415; Leggett 1981, p. 364.
↑ Fischer 1964, p. 516; Volkogonov 1994, pp. 307, 312.
↑ ^541.0 ^541.1 Mawdsley, Evan (2011). The Russian Civil War. Birlinn. ISBN 9780857901231.
↑ Ronald Suny. ఎర్ర జెండా విప్పబడింది: చరిత్ర, చరిత్రకారులు మరియు రష్యన్ విప్లవం (వెర్సో బుక్సు, 2017).
↑ లెవిన్ 2005, p. 136.
↑ స్టాలినిజం: చారిత్రక వివరణలో వ్యాసాలు. Transaction. pp. 10–11. ISBN 978-1-4128-3502-2.
↑ లీ 2003, p. 120.
↑ ర్యాన్ 2012, p. 191.
↑ ర్యాన్ 2012, p. 184.
↑ జీవిత చరిత్ర.
↑ ర్యాన్ 2012, p. 3; బడ్జెన్, కౌవెలాకిస్ & Žižek 2007, pp. 1–4.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 327; టుమార్కిన్ 1997, p. 2; తెలుపు 2001, p. 185; చదవండి 2005, p. 260.
↑ టుమార్కిన్ 1997, p. 2.
↑ పైప్స్ 1990, p. 814; సేవ 2000, p. 485; తెలుపు 2001, p. 185; పెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్ 2010, p. 114; చదవండి 2005, p. 284.
↑ ^553.0 ^553.1 ^553.2 వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 328.
↑ ^554.0 ^554.1 ^554.2 సేవ 2000, p. 486.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 437; సేవ 2000, p. 482.
↑ లిహ్ 2011, p. 22.
↑ Shub 1966, p. 439; Pipes 1996, p. 1; Service 2000, p. 482.
↑ Pipes 1996, p. 1.
↑ సేవ 2000, p. 484; తెలుపు 2001, p. 185; చదవండి 2005, pp. 260, 284.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 274–275.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 262.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 261.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 263.
↑ పెట్రోవ్స్కీ-ష్టర్న్ 2010, p. 99; లిహ్ 2011, p. 20.
↑ ^565.0 ^565.1 చదవండి 2005, p. 6.
↑ పెట్రోవ్స్కీ-ష్టర్న్ 2010, p. 108.
↑ పెట్రోవ్స్కీ-ష్టర్న్ 2010, pp. 134, 159–161.
↑ సర్వీస్ 2000, p. 485.
↑ Pipes 1996, pp. 1–2; White 2001, p. 183.
↑ వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 452–453; సర్వీస్ 2000, pp. 491–492; లీ 2003, p. 131.
↑ సర్వీస్ 2000, pp. 491–492.
↑ పైప్స్ 1996, pp. 2–3.
↑ ఉదాహరణకు, సాంక్ట్-పీటర్‌బర్గ్స్కీ వేడోమోస్టీలో అధ్యక్షుడు పుతిన్ చేసిన ప్రకటన, 19 జూలై 2001 చూడండి.
↑ మూస:సైట్ వెబ్
↑ ది మాస్కో టైమ్స్, 24 అక్టోబరు 2013.
↑ మూస:సైట్ వెబ్
↑ BBC, 22 ఫిబ్రవరి 2014.
↑ BBC, 14 ఏప్రిల్ 2015.
↑ మూస:ఉదహరించిన వార్తలు
↑ Fink, Andrew (20 ఏప్రిల్ 2022). "లెనిన్ ఉక్రెయిన్‌కు తిరిగి వస్తాడు". The Dispatch. Archived from the original on 23 ఏప్రిల్ 2022. Retrieved 4 మే 2022.
↑ Bowman, Verity (27 ఏప్రిల్ 2022). "కైవ్ సోవియట్-యుగం స్మారక చిహ్నాన్ని కూల్చివేస్తాడు రష్యన్-ఉక్రేనియన్ స్నేహాన్ని సూచిస్తుంది". The Telegraph. Archived from the original on 27 ఏప్రిల్ 2022. Retrieved 4 మే 2022.
↑ Trofimov, Yaroslav (1 మే 2022). "దక్షిణ ఉక్రెయిన్‌ను రష్యా ఆక్రమించడం, రూబుల్స్‌తో గట్టిపడుతుంది, రష్యన్ పాఠశాలలు మరియు లెనిన్ విగ్రహాలు". ది వాల్ స్ట్రీట్ జర్నల్. Archived from the original on 3 మే 2022. Retrieved 4 మే 2022.
↑ "100 సంవత్సరాల విప్లవం తర్వాత, చాలా మంది రష్యన్లు లెనిన్ సానుకూల పాత్ర పోషించారని అంటున్నారు: పోల్". Radio Free Europe. 5 నవంబరు 2017.
↑ "Levada Center: Vladimir Lenin" (in రష్యన్). 19 ఏప్రిల్ 2017.
↑ ""వ్లాదిమిర్ లెనిన్ వ్యక్తిత్వం మరియు దేశ చరిత్రలో అతని పాత్ర గురించిన ఆలోచనలు"". Levada. 16 April 2024. {{cite web}}: |archive-url= requires |archive-date= (help)
↑ Shub 1966, p. 9; Service 2000, p. 482.
↑ Shub 1966, p. 10.
↑ Ryan 2012, p. 5.
↑ Liebman 1975, p. 22.
↑ లీ 2003, pp. 132–133.

[1] The Constituent Assembly was declared dissolved by the Bolshevik-Left SR Soviet government, rendering the end the term served.

[2] Russian: Владимир Ульянов Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:IPA/data' not found. (22 April [O.S. 10 April] 1870 – 21 జనవరి 1924), దీనిని వ్లాదిమిర్, లెనిన్'న్'

[FOOTNOTEసెబెస్టియన్201733-3] సెబెస్టియన్ 2017, p. 33.

[FOOTNOTEఫిషర్19646రైస్199012సర్వీస్200013-4] ఫిషర్ 1964, p. 6; రైస్ 1990, p. 12; సర్వీస్ 2000, p. 13.

[FOOTNOTEఫిషర్19646బియ్యం199012,_14సేవ200025తెలుపు200119–20చదవండి20054లిహ్201121,_22-5] ఫిషర్ 1964, p. 6; బియ్యం 1990, pp. 12, 14; సేవ 2000, p. 25; తెలుపు 2001, pp. 19–20; చదవండి 2005, p. 4; లిహ్ 2011, pp. 21, 22.

[FOOTNOTEఫిషర్19643,_8బియ్యం199014–15సేవ200029-6] ఫిషర్ 1964, pp. 3, 8; బియ్యం 1990, pp. 14–15; సేవ 2000, p. 29.

[FOOTNOTEఫిషర్19641–2రైస్199012–13వోల్కోగోనోవ్19947సర్వీస్200021–23తెలుపు200113–15చదవండి20056-7] ఫిషర్ 1964, pp. 1–2; రైస్ 1990, pp. 12–13; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 7; సర్వీస్ 2000, pp. 21–23; తెలుపు 2001, pp. 13–15; చదవండి 2005, p. 6.

[FOOTNOTEఫిషర్19641–2రైస్199012–13సేవ200021–23తెలుపు200113–15చదవండి20056-8] ఫిషర్ 1964, pp. 1–2; రైస్ 1990, pp. 12–13; సేవ 2000, pp. 21–23; తెలుపు 2001, pp. 13–15; చదవండి 2005, p. 6.

[FOOTNOTEఫిషర్19645రైస్199013సేవ200023-9] ఫిషర్ 1964, p. 5; రైస్ 1990, p. 13; సేవ 2000, p. 23.

[FOOTNOTEఫిషర్19642–3రైస్199012సర్వీస్200016–19,_23తెలుపు200115–18చదవండి20055లిహ్201120-10] ఫిషర్ 1964, pp. 2–3; రైస్ 1990, p. 12; సర్వీస్ 2000, pp. 16–19, 23; తెలుపు 2001, pp. 15–18; చదవండి 2005, p. 5; లిహ్ 2011, p. 20.

[FOOTNOTEపెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్201066–67-11] పెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్ 2010, pp. 66–67.

[FOOTNOTEఫిషర్19646బియ్యం199013–14,_18సేవ200025,_27తెలుపు200118–19చదవండి20054,_8లిహ్201121యాకోవ్లెవ్1988112-12] ఫిషర్ 1964, p. 6; బియ్యం 1990, pp. 13–14, 18; సేవ 2000, pp. 25, 27; తెలుపు 2001, pp. 18–19; చదవండి 2005, pp. 4, 8; లిహ్ 2011, p. 21; యాకోవ్లెవ్ 1988, p. 112.

[FOOTNOTEఫిషర్19648సేవ200027తెల్ల200119-13] ఫిషర్ 1964, p. 8; సేవ 2000, p. 27; తెల్ల 2001, p. 19.

[FOOTNOTEరైస్199018సేవ200026తెల్ల200120చదవండి20057పెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్201064-14] రైస్ 1990, p. 18; సేవ 2000, p. 26; తెల్ల 2001, p. 20; చదవండి 2005, p. 7; పెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్ 2010, p. 64.

[FOOTNOTEFischer19647Rice199016Service200032–36-15] Fischer 1964, p. 7; Rice 1990, p. 16; Service 2000, pp. 32–36.

[FOOTNOTEఫిషర్19647బియ్యం199017సేవ200036–46తెలుపు200120చదవండి20059-16] ఫిషర్ 1964, p. 7; బియ్యం 1990, p. 17; సేవ 2000, pp. 36–46; తెలుపు 2001, p. 20; చదవండి 2005, p. 9.

[FOOTNOTEఫిషర్19646,_9బియ్యం199019సేవ200048–49చదవండి200510-17] ఫిషర్ 1964, pp. 6, 9; బియ్యం 1990, p. 19; సేవ 2000, pp. 48–49; చదవండి 2005, p. 10.

[FOOTNOTEFischer19649Service200050–51,_64Read200516Petrovsky-Shtern201069-18] Fischer 1964, p. 9; Service 2000, pp. 50–51, 64; Read 2005, p. 16; Petrovsky-Shtern 2010, p. 69.

[FOOTNOTEFischer196410–17Rice199020,_22–24Service200052–58White200121–28Read200510Lih201123–25-19] Fischer 1964, pp. 10–17; Rice 1990, pp. 20, 22–24; Service 2000, pp. 52–58; White 2001, pp. 21–28; Read 2005, p. 10; Lih 2011, pp. 23–25.

[FOOTNOTEఫిషర్196418బియ్యం199025సేవ200061తెలుపు200129చదవండి200516థీన్200433-20] ఫిషర్ 1964, p. 18; బియ్యం 1990, p. 25; సేవ 2000, p. 61; తెలుపు 2001, p. 29; చదవండి 2005, p. 16; థీన్ 2004, p. 33.

[FOOTNOTEఫిషర్196418రైస్199026సర్వీస్200061–63-21] ఫిషర్ 1964, p. 18; రైస్ 1990, p. 26; సర్వీస్ 2000, pp. 61–63.

[FOOTNOTERice199026–27Service200064–68,_70White200129-22] Rice 1990, pp. 26–27; Service 2000, pp. 64–68, 70; White 2001, p. 29.

[FOOTNOTEఫిషర్196418రైస్199027సర్వీస్200068–69తెలుపు200129చదవండి200515లిహ్201132-23] ఫిషర్ 1964, p. 18; రైస్ 1990, p. 27; సర్వీస్ 2000, pp. 68–69; తెలుపు 2001, p. 29; చదవండి 2005, p. 15; లిహ్ 2011, p. 32.

[FOOTNOTEఫిషర్196418బియ్యం199028తెలుపు200130చదవండి200512లిహ్201132–33-24] ఫిషర్ 1964, p. 18; బియ్యం 1990, p. 28; తెలుపు 2001, p. 30; చదవండి 2005, p. 12; లిహ్ 2011, pp. 32–33.

[FOOTNOTEఫిషర్196418బియ్యం1990310సేవ200071-25] ఫిషర్ 1964, p. 18; బియ్యం 1990, p. 310; సేవ 2000, p. 71.

[:0-26] మూస:సైట్ బుక్

[FOOTNOTEరైస్199034సర్వీస్200078వైట్200131-27] రైస్ 1990, p. 34; సర్వీస్ 2000, p. 78; వైట్ 2001, p. 31.

[FOOTNOTERice199033Service200074–76White200131Read200517-28] Rice 1990, p. 33; Service 2000, pp. 74–76; White 2001, p. 31; Read 2005, p. 17.

[FOOTNOTEబియ్యం199034సేవ200077చదవండి200518-29] బియ్యం 1990, p. 34; సేవ 2000, p. 77; చదవండి 2005, p. 18.

[FOOTNOTEబియ్యం199034,_36–37సేవ200055–55,_80,_88–89తెలుపు200131చదవండి200537–38లిహ్201134–35-30] బియ్యం 1990, pp. 34, 36–37; సేవ 2000, pp. 55–55, 80, 88–89; తెలుపు 2001, p. 31; చదవండి 2005, pp. 37–38; లిహ్ 2011, pp. 34–35.

[FOOTNOTEఫిషర్196423–25,_26సేవ200055చదవండి200511,_24-31] ఫిషర్ 1964, pp. 23–25, 26; సేవ 2000, p. 55; చదవండి 2005, pp. 11, 24.

[FOOTNOTEసర్వీస్200079,_98-32] సర్వీస్ 2000, pp. 79, 98.

[FOOTNOTEరైస్199034–36సర్వీస్200082–86వైట్200131చదవండి200518,_19లిహ్201140-33] రైస్ 1990, pp. 34–36; సర్వీస్ 2000, pp. 82–86; వైట్ 2001, p. 31; చదవండి 2005, pp. 18, 19; లిహ్ 2011, p. 40.

[FOOTNOTEఫిషర్196421బియ్యం199036సేవ200086తెలుపు200131చదవండి200518లిహ్201140-34] ఫిషర్ 1964, p. 21; బియ్యం 1990, p. 36; సేవ 2000, p. 86; తెలుపు 2001, p. 31; చదవండి 2005, p. 18; లిహ్ 2011, p. 40.

[FOOTNOTEFischer196421Rice199036,_37-35] Fischer 1964, p. 21; Rice 1990, pp. 36, 37.

[FOOTNOTEFischer196421Rice199038Service200093–94-36] Fischer 1964, p. 21; Rice 1990, p. 38; Service 2000, pp. 93–94.

[FOOTNOTEపైప్స్1990354రైస్199038–39సర్వీస్200090–92వైట్200133లిహ్201140,_52-37] పైప్స్ 1990, p. 354; రైస్ 1990, pp. 38–39; సర్వీస్ 2000, pp. 90–92; వైట్ 2001, p. 33; లిహ్ 2011, pp. 40, 52.

[FOOTNOTEPipes1990354Rice199039–40Lih201153-38] Pipes 1990, p. 354; Rice 1990, pp. 39–40; Lih 2011, p. 53.

[FOOTNOTERice199040,_43Service200096-39] Rice 1990, pp. 40, 43; Service 2000, p. 96.

[FOOTNOTEపైప్స్1990355బియ్యం199041–42సేవ2000105చదవండి200522–23-40] పైప్స్ 1990, p. 355; బియ్యం 1990, pp. 41–42; సేవ 2000, p. 105; చదవండి 2005, pp. 22–23.

[FOOTNOTEఫిషర్196422బియ్యం199041చదవండి200520–21-41] ఫిషర్ 1964, p. 22; బియ్యం 1990, p. 41; చదవండి 2005, pp. 20–21.

[FOOTNOTEఫిషర్196427రైస్199042–43తెలుపు200134,_36చదవండి200525లిహ్201145–46-42] ఫిషర్ 1964, p. 27; రైస్ 1990, pp. 42–43; తెలుపు 2001, pp. 34, 36; చదవండి 2005, p. 25; లిహ్ 2011, pp. 45–46.

[FOOTNOTEఫిషర్196430పైప్స్1990354బియ్యం199044–46సేవ2000103తెలుపు200137చదవండి200526లిహ్201155-43] ఫిషర్ 1964, p. 30; పైప్స్ 1990, p. 354; బియ్యం 1990, pp. 44–46; సేవ 2000, p. 103; తెలుపు 2001, p. 37; చదవండి 2005, p. 26; లిహ్ 2011, p. 55.

[FOOTNOTEబియ్యం199046సేవ2000103తెలుపు200137చదవండి200526-44] బియ్యం 1990, p. 46; సేవ 2000, p. 103; తెలుపు 2001, p. 37; చదవండి 2005, p. 26.

[FOOTNOTEఫిషర్196430బియ్యం199046సేవ2000103తెలుపు200137చదివిన200526-45] ఫిషర్ 1964, p. 30; బియ్యం 1990, p. 46; సేవ 2000, p. 103; తెలుపు 2001, p. 37; చదివిన 2005, p. 26.

[FOOTNOTEబియ్యం199047–48చదివిన200526-46] బియ్యం 1990, pp. 47–48; చదివిన 2005, p. 26.

[FOOTNOTEఫిషర్196431పైప్స్1990355బియ్యం199048తెలుపు200138చదవండి200526-47] ఫిషర్ 1964, p. 31; పైప్స్ 1990, p. 355; బియ్యం 1990, p. 48; తెలుపు 2001, p. 38; చదవండి 2005, p. 26.

[FOOTNOTEఫిషర్196431రైస్199048–51సర్వీస్2000107–108చదవండి200531Lih201161-48] ఫిషర్ 1964, p. 31; రైస్ 1990, pp. 48–51; సర్వీస్ 2000, pp. 107–108; చదవండి 2005, p. 31; Lih 2011, p. 61.

[FOOTNOTEFischer196431Rice199048–51Service2000107–108-49] Fischer 1964, p. 31; Rice 1990, pp. 48–51; Service 2000, pp. 107–108.

[FOOTNOTEఫిషర్196431రైస్199052–55సర్వీస్2000109–110తెలుపు200138,_45,_47చదవండి200531-50] ఫిషర్ 1964, p. 31; రైస్ 1990, pp. 52–55; సర్వీస్ 2000, pp. 109–110; తెలుపు 2001, pp. 38, 45, 47; చదవండి 2005, p. 31.

[FOOTNOTEఫిషర్196431–32రైస్199053,_55–56సర్వీస్2000110–113తెలుపు200140చదవండి200530,_31-51] ఫిషర్ 1964, pp. 31–32; రైస్ 1990, pp. 53, 55–56; సర్వీస్ 2000, pp. 110–113; తెలుపు 2001, p. 40; చదవండి 2005, pp. 30, 31.

[FOOTNOTEఫిషర్196433పైప్స్1990356సర్వీస్2000114,_140తెలుపు200140చదవండి200530లిహ్201163-52] ఫిషర్ 1964, p. 33; పైప్స్ 1990, p. 356; సర్వీస్ 2000, pp. 114, 140; తెలుపు 2001, p. 40; చదవండి 2005, p. 30; లిహ్ 2011, p. 63.

[FOOTNOTEఫిషర్196433–34రైస్199053,_55–56సర్వీస్2000117చదవండి200533-53] ఫిషర్ 1964, pp. 33–34; రైస్ 1990, pp. 53, 55–56; సర్వీస్ 2000, p. 117; చదవండి 2005, p. 33.

[FOOTNOTEరైస్199061–63సర్వీస్2000124రాప్పపోర్ట్201031-54] రైస్ 1990, pp. 61–63; సర్వీస్ 2000, p. 124; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 31.

[FOOTNOTEరైస్199057–58సర్వీస్2000121–124,_137తెలుపు200140–45చదవండి200534,_39Lih201162–63-55] రైస్ 1990, pp. 57–58; సర్వీస్ 2000, pp. 121–124, 137; తెలుపు 2001, pp. 40–45; చదవండి 2005, pp. 34, 39; Lih 2011, pp. 62–63.

[FOOTNOTEఫిషర్196434–35బియ్యం199064సేవ2000124–125తెలుపు200154చదవండి200543రాప్పపోర్ట్201027–28-56] ఫిషర్ 1964, pp. 34–35; బియ్యం 1990, p. 64; సేవ 2000, pp. 124–125; తెలుపు 2001, p. 54; చదవండి 2005, p. 43; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 27–28.

[FOOTNOTEఫిషర్196435పైప్స్1990357బియ్యం199066–65తెలుపు200155–56చదవండి200543రాప్పపోర్ట్201028-57] ఫిషర్ 1964, p. 35; పైప్స్ 1990, p. 357; బియ్యం 1990, pp. 66–65; తెలుపు 2001, pp. 55–56; చదవండి 2005, p. 43; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 28.

[FOOTNOTEఫిషర్196435పైప్స్1990357రైస్199064–69సర్వీస్2000130–135రాప్పపోర్ట్201032–33-58] ఫిషర్ 1964, p. 35; పైప్స్ 1990, p. 357; రైస్ 1990, pp. 64–69; సర్వీస్ 2000, pp. 130–135; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 32–33.

[FOOTNOTEరైస్199069–70రీడ్200551రాప్పపోర్ట్201041–42,_53–55-59] రైస్ 1990, pp. 69–70; రీడ్ 2005, p. 51; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 41–42, 53–55.

[FOOTNOTEరైస్199069–70-60] రైస్ 1990, pp. 69–70.

[FOOTNOTEఫిషర్19644–5సేవ2000137చదవండి200544రాప్పపోర్ట్201066-61] ఫిషర్ 1964, pp. 4–5; సేవ 2000, p. 137; చదవండి 2005, p. 44; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 66.

[FOOTNOTEరాప్పపోర్ట్201066లిహ్20118–9-62] రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 66; లిహ్ 2011, pp. 8–9.

[FOOTNOTEఫిషర్196439పైప్స్1990359రైస్199073–75సేవ2000137–142తెలుపు200156–62చదవండి200552–54రాప్పపోర్ట్201062లిహ్201169,_78–80-63] ఫిషర్ 1964, p. 39; పైప్స్ 1990, p. 359; రైస్ 1990, pp. 73–75; సేవ 2000, pp. 137–142; తెలుపు 2001, pp. 56–62; చదవండి 2005, pp. 52–54; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 62; లిహ్ 2011, pp. 69, 78–80.

[BM-64] [https: //www. britishmuseum.org/about-us/british-museum-story/architecture/reading-room "Reading Room"]. The British Museum (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 29 ఏప్రిల్ 2020. {{cite web}}: Check |url= value (help)

[FOOTNOTEఫిషర్196437రైస్199070సర్వీస్2000136చదవండి200544రాప్పపోర్ట్201036–37-65] ఫిషర్ 1964, p. 37; రైస్ 1990, p. 70; సర్వీస్ 2000, p. 136; చదవండి 2005, p. 44; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 36–37.

[FOOTNOTEఫిషర్196437బియ్యం199078–79సేవ2000143–144రాప్పపోర్ట్201081,_84-66] ఫిషర్ 1964, p. 37; బియ్యం 1990, pp. 78–79; సేవ 2000, pp. 143–144; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 81, 84.

[FOOTNOTEచదవండి200560-67] చదవండి 2005, p. 60.

[FOOTNOTEఫిషర్196438Lih201180-68] ఫిషర్ 1964, p. 38; Lih 2011, p. 80.

[FOOTNOTEఫిషర్196438–39రైస్199075–76సర్వీస్2000147-69] ఫిషర్ 1964, pp. 38–39; రైస్ 1990, pp. 75–76; సర్వీస్ 2000, p. 147.

[FOOTNOTEఫిషర్196440,_50–51బియ్యం199076సేవ2000148–150చదవండి200548రాప్పపోర్ట్201082–84-70] ఫిషర్ 1964, pp. 40, 50–51; బియ్యం 1990, p. 76; సేవ 2000, pp. 148–150; చదవండి 2005, p. 48; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 82–84.

[FOOTNOTEరైస్199077–78సేవ2000150రాప్పపోర్ట్201085–87-71] రైస్ 1990, pp. 77–78; సేవ 2000, p. 150; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 85–87.

[FOOTNOTEPipes1990360రైస్199079–80సర్వీస్2000151–152వైట్200162రీడ్200560రాప్పపోర్ట్201092Lih201181-72] Pipes 1990, p. 360; రైస్ 1990, pp. 79–80; సర్వీస్ 2000, pp. 151–152; వైట్ 2001, p. 62; రీడ్ 2005, p. 60; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 92; Lih 2011, p. 81.

[FOOTNOTERice199081–82Service2000154–155White200163Read200560–61-73] Rice 1990, pp. 81–82; Service 2000, pp. 154–155; White 2001, p. 63; Read 2005, pp. 60–61.

[FOOTNOTEఫిషర్196439రైస్199082సర్వీస్2000155–156రీడ్200561వైట్200164రాప్పపోర్ట్201095-74] ఫిషర్ 1964, p. 39; రైస్ 1990, p. 82; సర్వీస్ 2000, pp. 155–156; రీడ్ 2005, p. 61; వైట్ 2001, p. 64; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 95.

[FOOTNOTERice199083Rappaport2010107-75] Rice 1990, p. 83; Rappaport 2010, p. 107.

[FOOTNOTEబియ్యం199083–84సేవ2000157తెల్ల200165రాప్పపోర్ట్201097–98-76] బియ్యం 1990, pp. 83–84; సేవ 2000, p. 157; తెల్ల 2001, p. 65; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 97–98.

[FOOTNOTEసేవ2000158–159,_163–164రాప్పపోర్ట్201097,_99,_108–109-77] సేవ 2000, pp. 158–159, 163–164; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 97, 99, 108–109.

[FOOTNOTEరైస్199085సర్వీస్2000163-78] రైస్ 1990, p. 85; సర్వీస్ 2000, p. 163.

[FOOTNOTEఫిషర్196441రైస్199085సర్వీస్2000165వైట్200170రీడ్200564రాప్పపోర్ట్2010114-79] ఫిషర్ 1964, p. 41; రైస్ 1990, p. 85; సర్వీస్ 2000, p. 165; వైట్ 2001, p. 70; రీడ్ 2005, p. 64; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 114.

[FOOTNOTEఫిషర్196444బియ్యం199086–88సేవ2000167చదవండి200575రాప్పపోర్ట్2010117–120లిహ్201187-80] ఫిషర్ 1964, p. 44; బియ్యం 1990, pp. 86–88; సేవ 2000, p. 167; చదవండి 2005, p. 75; రాప్పపోర్ట్ 2010, pp. 117–120; లిహ్ 2011, p. 87.

[FOOTNOTEఫిషర్196444–45పైప్స్1990362–363రైస్199088–89-81] ఫిషర్ 1964, pp. 44–45; పైప్స్ 1990, pp. 362–363; రైస్ 1990, pp. 88–89.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000170–171-82] సర్వీస్ 2000, pp. 170–171.

[FOOTNOTEPipes1990363–364Rice199089–90Service2000168–170Read200578Rappaport2010124-83] Pipes 1990, pp. 363–364; Rice 1990, pp. 89–90; Service 2000, pp. 168–170; Read 2005, p. 78; Rappaport 2010, p. 124.

[FOOTNOTEఫిషర్196460పైప్స్1990367రైస్199090–91సేవ2000179చదవండి200579రాప్పపోర్ట్2010131-84] ఫిషర్ 1964, p. 60; పైప్స్ 1990, p. 367; రైస్ 1990, pp. 90–91; సేవ 2000, p. 179; చదవండి 2005, p. 79; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 131.

[FOOTNOTEబియ్యం199088–89-85] బియ్యం 1990, pp. 88–89.

[FOOTNOTEFischer196451Rice199094Service2000175–176Read200581Read200577,_81Rappaport2010132,_134–135-86] Fischer 1964, p. 51; Rice 1990, p. 94; Service 2000, pp. 175–176; Read 2005, p. 81; Read 2005, pp. 77, 81; Rappaport 2010, pp. 132, 134–135.

[FOOTNOTEరైస్199094–95వైట్200173–74రీడ్200581–82రాప్పపోర్ట్2010138-87] రైస్ 1990, pp. 94–95; వైట్ 2001, pp. 73–74; రీడ్ 2005, pp. 81–82; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 138.

[FOOTNOTEరైస్199096–97సర్వీస్2000176–178-88] రైస్ 1990, pp. 96–97; సర్వీస్ 2000, pp. 176–178.

[FOOTNOTEఫిషర్196470–71పైప్స్1990369–370రైస్1990104-89] ఫిషర్ 1964, pp. 70–71; పైప్స్ 1990, pp. 369–370; రైస్ 1990, p. 104.

[FOOTNOTEబియ్యం199095సేవ2000178–179-90] బియ్యం 1990, p. 95; సేవ 2000, pp. 178–179.

[FOOTNOTEఫిషర్196453పైప్స్1990364బియ్యం199099–100సేవ2000179–180తెలుపు200176-91] ఫిషర్ 1964, p. 53; పైప్స్ 1990, p. 364; బియ్యం 1990, pp. 99–100; సేవ 2000, pp. 179–180; తెలుపు 2001, p. 76.

[FOOTNOTEరైస్1990103–105సర్వీస్2000180–182వైట్200177–79-92] రైస్ 1990, pp. 103–105; సర్వీస్ 2000, pp. 180–182; వైట్ 2001, pp. 77–79.

[FOOTNOTEరైస్1990105–106సర్వీస్2000184–186రాప్పపోర్ట్2010144-93] రైస్ 1990, pp. 105–106; సర్వీస్ 2000, pp. 184–186; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 144.

[FOOTNOTEబ్రాక్‌మ్యాన్200059,_62-94] బ్రాక్‌మ్యాన్ 2000, pp. 59, 62.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000186–187-95] సర్వీస్ 2000, pp. 186–187.

[FOOTNOTEఫిషర్196467–68రైస్1990111సర్వీస్2000188–189-96] ఫిషర్ 1964, pp. 67–68; రైస్ 1990, p. 111; సర్వీస్ 2000, pp. 188–189.

[FOOTNOTEఫిషర్196464రైస్1990109సేవ2000189–190చదవండి200589–90-97] ఫిషర్ 1964, p. 64; రైస్ 1990, p. 109; సేవ 2000, pp. 189–190; చదవండి 2005, pp. 89–90.

[FOOTNOTEఫిషర్196463–64బియ్యం1990110సేవ2000190–191తెలుపు200183,_84-98] ఫిషర్ 1964, pp. 63–64; బియ్యం 1990, p. 110; సేవ 2000, pp. 190–191; తెలుపు 2001, pp. 83, 84.

[FOOTNOTEబియ్యం1990110–111సేవ2000191–192చదవండి200591-99] బియ్యం 1990, pp. 110–111; సేవ 2000, pp. 191–192; చదవండి 2005, p. 91.

[FOOTNOTEఫిషర్196464–67రైస్1990110సేవ2000192–193తెలుపు200184,_87–88చదవండి200590-100] ఫిషర్ 1964, pp. 64–67; రైస్ 1990, p. 110; సేవ 2000, pp. 192–193; తెలుపు 2001, pp. 84, 87–88; చదవండి 2005, p. 90.

[FOOTNOTEఫిషర్196469రైస్1990111సర్వీస్2000195-101] ఫిషర్ 1964, p. 69; రైస్ 1990, p. 111; సర్వీస్ 2000, p. 195.

[FOOTNOTEఫిషర్196481–82పైప్స్1990372–375రైస్1990120–121సేవ2000206తెలుపు2001102చదవండి200596–97-102] ఫిషర్ 1964, pp. 81–82; పైప్స్ 1990, pp. 372–375; రైస్ 1990, pp. 120–121; సేవ 2000, p. 206; తెలుపు 2001, p. 102; చదవండి 2005, pp. 96–97.

[FOOTNOTEFischer196470Rice1990114–116-103] Fischer 1964, p. 70; Rice 1990, pp. 114–116.

[FOOTNOTEఫిషర్196468–69రైస్1990112సర్వీస్2000195–196-104] ఫిషర్ 1964, pp. 68–69; రైస్ 1990, p. 112; సర్వీస్ 2000, pp. 195–196.

[FOOTNOTEFischer196475–80Rice1990112Pipes1990384Service2000197–199Read2005103-105] Fischer 1964, pp. 75–80; Rice 1990, p. 112; Pipes 1990, p. 384; Service 2000, pp. 197–199; Read 2005, p. 103.

[FOOTNOTEరైస్1990115సేవ2000196తెలుపు200193–94-106] రైస్ 1990, p. 115; సేవ 2000, p. 196; తెలుపు 2001, pp. 93–94.

[FOOTNOTEఫిషర్196471–72బియ్యం1990116–117సేవ2000204–206తెలుపు200196–97చదవండి200595-107] ఫిషర్ 1964, pp. 71–72; బియ్యం 1990, pp. 116–117; సేవ 2000, pp. 204–206; తెలుపు 2001, pp. 96–97; చదవండి 2005, p. 95.

[FOOTNOTEఫిషర్196472బియ్యం1990118–119సేవ2000209–211తెలుపు2001100చదవండి2005104-108] ఫిషర్ 1964, p. 72; బియ్యం 1990, pp. 118–119; సేవ 2000, pp. 209–211; తెలుపు 2001, p. 100; చదవండి 2005, p. 104.

[FOOTNOTEఫిషర్196493–94పైప్స్1990376బియ్యం1990121సేవ2000214–215తెలుపు200198–99-109] ఫిషర్ 1964, pp. 93–94; పైప్స్ 1990, p. 376; బియ్యం 1990, p. 121; సేవ 2000, pp. 214–215; తెలుపు 2001, pp. 98–99.

[FOOTNOTEరైస్1990122తెలుపు2001100-110] రైస్ 1990, p. 122; తెలుపు 2001, p. 100.

[FOOTNOTEసేవ2000216తెలుపు2001103చదవండి2005105-111] సేవ 2000, p. 216; తెలుపు 2001, p. 103; చదవండి 2005, p. 105.

[FOOTNOTEఫిషర్196473–74బియ్యం1990122–123సేవ2000217–218చదవండి2005105-112] ఫిషర్ 1964, pp. 73–74; బియ్యం 1990, pp. 122–123; సేవ 2000, pp. 217–218; చదవండి 2005, p. 105.

[FOOTNOTEFischer196485-113] Fischer 1964, p. 85.

[FOOTNOTERice1990127Service2000222–223-114] Rice 1990, p. 127; Service 2000, pp. 222–223.

[FOOTNOTEఫిషర్196494పైప్స్1990377–378బియ్యం1990127–128సేవ2000223–225తెలుపు2001104చదవండి2005105-115] ఫిషర్ 1964, p. 94; పైప్స్ 1990, pp. 377–378; బియ్యం 1990, pp. 127–128; సేవ 2000, pp. 223–225; తెలుపు 2001, p. 104; చదవండి 2005, p. 105.

[FOOTNOTEఫిషర్196494పైప్స్1990378బియ్యం1990128సేవ2000225తెలుపు2001104చదవండి2005127-116] ఫిషర్ 1964, p. 94; పైప్స్ 1990, p. 378; బియ్యం 1990, p. 128; సేవ 2000, p. 225; తెలుపు 2001, p. 104; చదవండి 2005, p. 127.

[FOOTNOTEఫిషర్1964107సర్వీస్2000236-117] ఫిషర్ 1964, p. 107; సర్వీస్ 2000, p. 236.

[FOOTNOTEఫిషర్196485పైప్స్1990378–379రైస్1990127సర్వీస్2000225వైట్2001103–104-118] ఫిషర్ 1964, p. 85; పైప్స్ 1990, pp. 378–379; రైస్ 1990, p. 127; సర్వీస్ 2000, p. 225; వైట్ 2001, pp. 103–104.

[FOOTNOTEఫిషర్196494బియ్యం1990130–131పైప్స్1990382–383సేవ2000245తెలుపు2001113–114,_122–113చదవండి2005132–134-119] ఫిషర్ 1964, p. 94; బియ్యం 1990, pp. 130–131; పైప్స్ 1990, pp. 382–383; సేవ 2000, p. 245; తెలుపు 2001, pp. 113–114, 122–113; చదవండి 2005, pp. 132–134.

[FOOTNOTEఫిషర్196485బియ్యం1990129సేవ2000227–228చదవండి2005111-120] ఫిషర్ 1964, p. 85; బియ్యం 1990, p. 129; సేవ 2000, pp. 227–228; చదవండి 2005, p. 111.

[FOOTNOTEపైప్స్1990380సేవ2000230–231చదవండి2005130-121] పైప్స్ 1990, p. 380; సేవ 2000, pp. 230–231; చదవండి 2005, p. 130.

[FOOTNOTEబియ్యం1990135సేవ2000235-122] బియ్యం 1990, p. 135; సేవ 2000, p. 235.

[FOOTNOTEఫిషర్196495–100,_107రైస్1990132–134సేవ2000245–246తెలుపు2001118–121చదవండి2005116–126-123] ఫిషర్ 1964, pp. 95–100, 107; రైస్ 1990, pp. 132–134; సేవ 2000, pp. 245–246; తెలుపు 2001, pp. 118–121; చదవండి 2005, pp. 116–126.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000241–242-124] సర్వీస్ 2000, pp. 241–242.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000243-125] సర్వీస్ 2000, p. 243.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000238–239-126] సర్వీస్ 2000, pp. 238–239.

[FOOTNOTEరైస్1990136–138సర్వీస్2000253-127] రైస్ 1990, pp. 136–138; సర్వీస్ 2000, p. 253.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000254–255-128] సర్వీస్ 2000, pp. 254–255.

[FOOTNOTEFischer1964109–110Rice1990139Pipes1990386,_389–391Service2000255–256White2001127–128-129] Fischer 1964, pp. 109–110; Rice 1990, p. 139; Pipes 1990, pp. 386, 389–391; Service 2000, pp. 255–256; White 2001, pp. 127–128.

[130] Ted Widmer (20 ఏప్రిల్ 2017). "Lenin and the Russian Spark". The New Yorker. Retrieved 26 నవంబరు 2019.

[FOOTNOTEఫిషర్1964110–113బియ్యం1990140–144పైప్స్1990391–392సర్వీస్2000257–260-131] ఫిషర్ 1964, pp. 110–113; బియ్యం 1990, pp. 140–144; పైప్స్ 1990, pp. 391–392; సర్వీస్ 2000, pp. 257–260.

[FOOTNOTEMerridale2017ix-132] Merridale 2017, p. ix.

[FOOTNOTEఫిషర్1964113,_124రైస్1990144పైప్స్1990392సేవ2000261వైట్2001131–132-133] ఫిషర్ 1964, pp. 113, 124; రైస్ 1990, p. 144; పైప్స్ 1990, p. 392; సేవ 2000, p. 261; వైట్ 2001, pp. 131–132.

[FOOTNOTEPipes1990393–394Service2000266White2001132–135Read2005143,_146–147-134] Pipes 1990, pp. 393–394; Service 2000, p. 266; White 2001, pp. 132–135; Read 2005, pp. 143, 146–147.

[FOOTNOTEService2000266–268,_279White2001134–136Read2005147,_148-135] Service 2000, pp. 266–268, 279; White 2001, pp. 134–136; Read 2005, pp. 147, 148.

[FOOTNOTEService2000267,_271–272చదవండి2005152,_154-136] Service 2000, pp. 267, 271–272; చదవండి 2005, pp. 152, 154.

[FOOTNOTEService2000282Read2005157-137] Service 2000, p. 282; Read 2005, p. 157.

[FOOTNOTEPipes1990421Rice1990147Service2000276,_283White2001140Read2005157-138] Pipes 1990, p. 421; Rice 1990, p. 147; Service 2000, pp. 276, 283; White 2001, p. 140; Read 2005, p. 157.

[FOOTNOTEPipes1990422–425Rice1990147–148Service2000283–284Read2005158–61White2001140–141Read2005157–159-139] Pipes 1990, pp. 422–425; Rice 1990, pp. 147–148; Service 2000, pp. 283–284; Read 2005, pp. 158–61; White 2001, pp. 140–141; Read 2005, pp. 157–159.

[FOOTNOTEపైప్స్1990431–434బియ్యం1990148సేవ2000284–285తెలుపు2001141చదవండి2005161-140] పైప్స్ 1990, pp. 431–434; బియ్యం 1990, p. 148; సేవ 2000, pp. 284–285; తెలుపు 2001, p. 141; చదవండి 2005, p. 161.

[FOOTNOTEఫిషర్1964125బియ్యం1990148–149సేవ2000285-141] ఫిషర్ 1964, p. 125; బియ్యం 1990, pp. 148–149; సేవ 2000, p. 285.

[FOOTNOTEపైప్స్1990436,_467సేవ2000287తెలుపు2001141చదవండి2005165-142] పైప్స్ 1990, pp. 436, 467; సేవ 2000, p. 287; తెలుపు 2001, p. 141; చదవండి 2005, p. 165.

[FOOTNOTEపైప్స్1990468–469బియ్యం1990149సేవ2000289తెలుపు2001142–143చదవండి2005166–172-143] పైప్స్ 1990, pp. 468–469; బియ్యం 1990, p. 149; సేవ 2000, p. 289; తెలుపు 2001, pp. 142–143; చదవండి 2005, pp. 166–172.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000288-144] సర్వీస్ 2000, p. 288.

[FOOTNOTEపైప్స్1990468బియ్యం1990150సేవ2000289–292చదవండి2005165-145] పైప్స్ 1990, p. 468; బియ్యం 1990, p. 150; సేవ 2000, pp. 289–292; చదవండి 2005, p. 165.

[FOOTNOTEPipes1990439–465Rice1990150–151Service2000299White2001143–144Read2005173-146] Pipes 1990, pp. 439–465; Rice 1990, pp. 150–151; Service 2000, p. 299; White 2001, pp. 143–144; Read 2005, p. 173.

[FOOTNOTEPipes1990465-147] Pipes 1990, p. 465.

[FOOTNOTEPipes1990465–467White2001144Lee200317Read2005174-148] Pipes 1990, pp. 465–467; White 2001, p. 144; Lee 2003, p. 17; Read 2005, p. 174.

[FOOTNOTEPipes1990471Rice1990151–152Read2005180-149] Pipes 1990, p. 471; Rice 1990, pp. 151–152; Read 2005, p. 180.

[FOOTNOTEPipes1990473,_482Rice1990152Service2000302–303Read2005179-150] Pipes 1990, pp. 473, 482; Rice 1990, p. 152; Service 2000, pp. 302–303; Read 2005, p. 179.

[FOOTNOTEPipes1990482–484Rice1990153–154Service2000303–304White2001146–147-151] Pipes 1990, pp. 482–484; Rice 1990, pp. 153–154; Service 2000, pp. 303–304; White 2001, pp. 146–147.

[FOOTNOTEPipes1990471–472Service2000304White2001147-152] Pipes 1990, pp. 471–472; Service 2000, p. 304; White 2001, p. 147.

[FOOTNOTEService2000306–307-153] Service 2000, pp. 306–307.

[FOOTNOTERigby197914–15Leggett19811–3Pipes1990466Rice1990155-154] Rigby 1979, pp. 14–15; Leggett 1981, pp. 1–3; Pipes 1990, p. 466; Rice 1990, p. 155.

[FOOTNOTEPipes1990485–486,_491Rice1990157,_159Service2000308-155] Pipes 1990, pp. 485–486, 491; Rice 1990, pp. 157, 159; Service 2000, p. 308.

[FOOTNOTEPipes1990492–493,_496Service2000311Read2005182-156] Pipes 1990, pp. 492–493, 496; Service 2000, p. 311; Read 2005, p. 182.

[FOOTNOTEPipes1990491Service2000309-157] Pipes 1990, p. 491; Service 2000, p. 309.

[FOOTNOTEPipes1990499Service2000314–315-158] Pipes 1990, p. 499; Service 2000, pp. 314–315.

[FOOTNOTEPipes1990496–497Rice1990159–161Service2000314–315Read2005183-159] 157.0 ^157.1 ^157.2 Pipes 1990, pp. 496–497; Rice 1990, pp. 159–161; Service 2000, pp. 314–315; Read 2005, p. 183.

[FOOTNOTEPipes1990504Service2000315-160] 158.0 ^158.1 ^158.2 Pipes 1990, p. 504; Service 2000, p. 315.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000316-161] సర్వీస్ 2000, p. 316.

[FOOTNOTEShub1966314Service2000317-162] Shub 1966, p. 314; Service 2000, p. 317.

[FOOTNOTEShub1966315Pipes1990540–541బియ్యం1990164వోల్కోగోనోవ్1994173సేవ2000331చదవండి2005192-163] Shub 1966, p. 315; Pipes 1990, pp. 540–541; బియ్యం 1990, p. 164; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 173; సేవ 2000, p. 331; చదవండి 2005, p. 192.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994176సేవ2000331–332తెలుపు2001156చదవండి2005192-164] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 176; సేవ 2000, pp. 331–332; తెలుపు 2001, p. 156; చదవండి 2005, p. 192.

[FOOTNOTEరైస్1990164-165] రైస్ 1990, p. 164.

[FOOTNOTEపైప్స్1990546–547-166] పైప్స్ 1990, pp. 546–547.

[FOOTNOTEPipes1990552–553Rice1990165Volkogonov1994176–177Service2000332,_336–337Read2005192-167] Pipes 1990, pp. 552–553; Rice 1990, p. 165; Volkogonov 1994, pp. 176–177; Service 2000, pp. 332, 336–337; Read 2005, p. 192.

[FOOTNOTEఫిషర్1964158షబ్1966301–302రిగ్బీ197926లెగ్గెట్19815పైప్స్1990508,_519సర్వీస్2000318–319చదవండి2005189–190-168] ఫిషర్ 1964, p. 158; షబ్ 1966, pp. 301–302; రిగ్బీ 1979, p. 26; లెగ్గెట్ 1981, p. 5; పైప్స్ 1990, pp. 508, 519; సర్వీస్ 2000, pp. 318–319; చదవండి 2005, pp. 189–190.

[FOOTNOTERigby1979166–167Leggett198120–21Pipes1990533–534,_537Volkogonov1994171Service2000322–323White2001159Read2005191-169] Rigby 1979, pp. 166–167; Leggett 1981, pp. 20–21; Pipes 1990, pp. 533–534, 537; Volkogonov 1994, p. 171; Service 2000, pp. 322–323; White 2001, p. 159; Read 2005, p. 191.

[FOOTNOTEFischer1964219,_256,_379Shub1966374Service2000355White2001159Read2005219-170] Fischer 1964, pp. 219, 256, 379; Shub 1966, p. 374; Service 2000, p. 355; White 2001, p. 159; Read 2005, p. 219.

[FOOTNOTERigby1979160–164Volkogonov1994374–375Service2000377-171] Rigby 1979, pp. 160–164; Volkogonov 1994, pp. 374–375; Service 2000, p. 377.

[FOOTNOTESandle199974Rigby1979168–169-172] Sandle 1999, p. 74; Rigby 1979, pp. 168–169.

[FOOTNOTEFischer1964432-173] Fischer 1964, p. 432.

[FOOTNOTELeggett1981316Lee200398–99-174] Leggett 1981, p. 316; Lee 2003, pp. 98–99.

[FOOTNOTERigby1979160–161Leggett198121Lee200399-175] Rigby 1979, pp. 160–161; Leggett 1981, p. 21; Lee 2003, p. 99.

[FOOTNOTEసేవ2000388లీ200398-176] సేవ 2000, p. 388; లీ 2003, p. 98.

[FOOTNOTEసేవ2000388-177] సేవ 2000, p. 388.

[FOOTNOTEరిగ్బీ1979168,_170సర్వీస్2000388-178] రిగ్బీ 1979, pp. 168, 170; సర్వీస్ 2000, p. 388.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000325–326,_333చదవండి2005211–212-179] సర్వీస్ 2000, pp. 325–326, 333; చదవండి 2005, pp. 211–212.

[FOOTNOTEShub1966361Pipes1990548Volkogonov1994229Service2000335–336Read2005198-180] Shub 1966, p. 361; Pipes 1990, p. 548; Volkogonov 1994, p. 229; Service 2000, pp. 335–336; Read 2005, p. 198.

[FOOTNOTEఫిషర్1964156షబ్1966350పైప్స్1990594వోల్కోగోనోవ్1994185సేవ2000344చదవండి2005212-181] ఫిషర్ 1964, p. 156; షబ్ 1966, p. 350; పైప్స్ 1990, p. 594; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 185; సేవ 2000, p. 344; చదవండి 2005, p. 212.

[FOOTNOTEపైప్స్1990566వోల్కోగోనోవ్1994232–233సేవ2000337చదవండి2005198-182] పైప్స్ 1990, p. 566; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 232–233; సేవ 2000, p. 337; చదవండి 2005, p. 198.

[FOOTNOTEఫిషర్1964280షబ్1966361–362పైప్స్1990806–807వోల్కోగోనోవ్1994219–221సర్వీస్2000367–368వైట్2001155-183] ఫిషర్ 1964, p. 280; షబ్ 1966, pp. 361–362; పైప్స్ 1990, pp. 806–807; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 219–221; సర్వీస్ 2000, pp. 367–368; వైట్ 2001, p. 155.

[FOOTNOTEరైస్1990161-184] రైస్ 1990, p. 161.

[FOOTNOTEFischer1964252–253Pipes1990499Volkogonov1994341Service2000316–317White2001149Read2005194–195-185] Fischer 1964, pp. 252–253; Pipes 1990, p. 499; Volkogonov 1994, p. 341; Service 2000, pp. 316–317; White 2001, p. 149; Read 2005, pp. 194–195.

[FOOTNOTEShub1966310Leggett19815–6,_8,_306Pipes1990521–522Service2000317–318White2001153Read2005235–236-186] Shub 1966, p. 310; Leggett 1981, pp. 5–6, 8, 306; Pipes 1990, pp. 521–522; Service 2000, pp. 317–318; White 2001, p. 153; Read 2005, pp. 235–236.

[FOOTNOTEఫిషర్1964249పైప్స్1990514సేవ2000321-187] ఫిషర్ 1964, p. 249; పైప్స్ 1990, p. 514; సేవ 2000, p. 321.

[FOOTNOTEఫిషర్1964249పైప్స్1990514చదవండి2005219-188] ఫిషర్ 1964, p. 249; పైప్స్ 1990, p. 514; చదవండి 2005, p. 219.

[FOOTNOTEవైట్2001159–160-189] వైట్ 2001, pp. 159–160.

[FOOTNOTEఫిషర్1964249-190] ఫిషర్ 1964, p. 249.

[FOOTNOTESandle199984Read2005211-191] Sandle 1999, p. 84; Read 2005, p. 211.

[FOOTNOTELeggett1981172–173Pipes1990796–797Read2005242-192] Leggett 1981, pp. 172–173; Pipes 1990, pp. 796–797; Read 2005, p. 242.

[FOOTNOTELeggett1981172Pipes1990798–799Ryan2012121-193] Leggett 1981, p. 172; Pipes 1990, pp. 798–799; Ryan 2012, p. 121.

[FOOTNOTEహజార్డ్1965270లెగ్గెట్1981172పైప్స్1990796–797-194] హజార్డ్ 1965, p. 270; లెగ్గెట్ 1981, p. 172; పైప్స్ 1990, pp. 796–797.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994170-195] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 170.

[FOOTNOTEసేవ2000321-196] 194.0 ^194.1 సేవ 2000, p. 321.

[FOOTNOTEఫిషర్1964260–261-197] ఫిషర్ 1964, pp. 260–261.

[FOOTNOTEసాండిల్1999174-198] సాండిల్ 1999, p. 174.

[FOOTNOTEఫిషర్1964554–555శాండిల్199983-199] ఫిషర్ 1964, pp. 554–555; శాండిల్ 1999, p. 83.

[FOOTNOTEశాండిల్1999122–123-200] శాండిల్ 1999, pp. 122–123.

[FOOTNOTEడేవిడ్1974417-201] డేవిడ్ 1974, p. 417.

[FOOTNOTEఫిషర్1964552లెగ్గెట్1981308శాండిల్1999126చదవండి2005238–239ర్యాన్2012176,_182-202] ఫిషర్ 1964, p. 552; లెగ్గెట్ 1981, p. 308; శాండిల్ 1999, p. 126; చదవండి 2005, pp. 238–239; ర్యాన్ 2012, pp. 176, 182.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994373లెగ్గెట్1981308ర్యాన్2012177-203] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 373; లెగ్గెట్ 1981, p. 308; ర్యాన్ 2012, p. 177.

[FOOTNOTEPipes1990709Service2000321-204] Pipes 1990, p. 709; Service 2000, p. 321.

[FOOTNOTEVolkogonov1994171-205] Volkogonov 1994, p. 171.

[FOOTNOTERigby197945–46Pipes1990682,_683సేవ2000321తెలుపు2001153-206] Rigby 1979, pp. 45–46; Pipes 1990, pp. 682, 683; సేవ 2000, p. 321; తెలుపు 2001, p. 153.

[FOOTNOTEరిగ్బీ197950పైప్స్1990689శాండిల్199964సేవ2000321చదవండి2005231-207] రిగ్బీ 1979, p. 50; పైప్స్ 1990, p. 689; శాండిల్ 1999, p. 64; సేవ 2000, p. 321; చదవండి 2005, p. 231.

[FOOTNOTEఫిషర్1964437–438పైప్స్1990709శాండిల్199964,_68-208] ఫిషర్ 1964, pp. 437–438; పైప్స్ 1990, p. 709; శాండిల్ 1999, pp. 64, 68.

[FOOTNOTEఫిషర్1964263–264పైప్స్1990672-209] ఫిషర్ 1964, pp. 263–264; పైప్స్ 1990, p. 672.

[FOOTNOTEఫిషర్1964264-210] ఫిషర్ 1964, p. 264.

[FOOTNOTEPipes1990681,_692–693Sandle199996–97-211] Pipes 1990, pp. 681, 692–693; Sandle 1999, pp. 96–97.

[FOOTNOTEPipes1990692–693Sandle199997-212] Pipes 1990, pp. 692–693; Sandle 1999, p. 97.

[FOOTNOTEఫిషర్1964236సేవ2000351–352-213] 211.0 ^211.1 ఫిషర్ 1964, p. 236; సేవ 2000, pp. 351–352.

[FOOTNOTEఫిషర్1964259,_444–445-214] ఫిషర్ 1964, pp. 259, 444–445.

[FOOTNOTESandle1999120-215] Sandle 1999, p. 120.

[FOOTNOTEService2000354–355-216] Service 2000, pp. 354–355.

[FOOTNOTEఫిషర్1964307–308వోల్కోగోనోవ్1994178–179తెలుపు2001156చదవండి2005252–253ర్యాన్2012123–124-217] ఫిషర్ 1964, pp. 307–308; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 178–179; తెలుపు 2001, p. 156; చదవండి 2005, pp. 252–253; ర్యాన్ 2012, pp. 123–124.

[FOOTNOTEShub1966329–330Service2000385White2001156Read2005253–254Ryan2012125-218] Shub 1966, pp. 329–330; Service 2000, p. 385; White 2001, p. 156; Read 2005, pp. 253–254; Ryan 2012, p. 125.

[FOOTNOTEShub1966383-219] Shub 1966, p. 383.

[FOOTNOTEఫిషర్1964193–194-220] ఫిషర్ 1964, pp. 193–194.

[FOOTNOTEShub1966331Pipes1990567-221] Shub 1966, p. 331; Pipes 1990, p. 567.

[FOOTNOTEఫిషర్1964151పైప్స్1990567సేవ2000338-222] ఫిషర్ 1964, p. 151; పైప్స్ 1990, p. 567; సేవ 2000, p. 338.

[FOOTNOTEఫిషర్1964190–191షబ్1966337పైప్స్1990567బియ్యం1990166-223] ఫిషర్ 1964, pp. 190–191; షబ్ 1966, p. 337; పైప్స్ 1990, p. 567; బియ్యం 1990, p. 166.

[FOOTNOTEఫిషర్1964151–152పైప్స్1990571–572-224] ఫిషర్ 1964, pp. 151–152; పైప్స్ 1990, pp. 571–572.

[FOOTNOTEఫిషర్1964154పైప్స్1990572రైస్1990166-225] ఫిషర్ 1964, p. 154; పైప్స్ 1990, p. 572; రైస్ 1990, p. 166.

[FOOTNOTEఫిషర్1964161షబ్1966331పైప్స్1990576-226] ఫిషర్ 1964, p. 161; షబ్ 1966, p. 331; పైప్స్ 1990, p. 576.

[FOOTNOTEఫిషర్1964162–163పైప్స్1990576-227] ఫిషర్ 1964, pp. 162–163; పైప్స్ 1990, p. 576.

[FOOTNOTEఫిషర్1964171–172,_200–202పైప్స్1990578-228] ఫిషర్ 1964, pp. 171–172, 200–202; పైప్స్ 1990, p. 578.

[FOOTNOTEరైస్1990166సేవ2000338-229] రైస్ 1990, p. 166; సేవ 2000, p. 338.

[FOOTNOTEసేవ2000338-230] సేవ 2000, p. 338.

[FOOTNOTEFischer1964195Shub1966334,_337Service2000338–339,_340Read2005199-231] Fischer 1964, p. 195; Shub 1966, pp. 334, 337; Service 2000, pp. 338–339, 340; Read 2005, p. 199.

[FOOTNOTEFischer1964206,_209Shub1966337Pipes1990586–587Service2000340–341-232] Fischer 1964, pp. 206, 209; Shub 1966, p. 337; Pipes 1990, pp. 586–587; Service 2000, pp. 340–341.

[FOOTNOTEPipes1990587Rice1990166–167Service2000341Read2005199-233] Pipes 1990, p. 587; Rice 1990, pp. 166–167; Service 2000, p. 341; Read 2005, p. 199.

[FOOTNOTEShub1966338Pipes1990592–593Service2000341-234] Shub 1966, p. 338; Pipes 1990, pp. 592–593; Service 2000, p. 341.

[FOOTNOTEఫిషర్1964211–212షబ్1966339పైప్స్1990595బియ్యం1990167సేవ2000342తెలుపు2001158–159-235] ఫిషర్ 1964, pp. 211–212; షబ్ 1966, p. 339; పైప్స్ 1990, p. 595; బియ్యం 1990, p. 167; సేవ 2000, p. 342; తెలుపు 2001, pp. 158–159.

[FOOTNOTEPipes1990595Service2000342-236] Pipes 1990, p. 595; Service 2000, p. 342.

[FOOTNOTEFischer1964213–214Pipes1990596–597-237] Fischer 1964, pp. 213–214; Pipes 1990, pp. 596–597.

[FOOTNOTEService2000344-238] Service 2000, p. 344.

[FOOTNOTEFischer1964313–314Shub1966387–388Pipes1990667–668Volkogonov1994193–194Service2000384-239] Fischer 1964, pp. 313–314; Shub 1966, pp. 387–388; Pipes 1990, pp. 667–668; Volkogonov 1994, pp. 193–194; Service 2000, p. 384.

[FOOTNOTEఫిషర్1964303–304పైప్స్1990668వోల్కోగోనోవ్1994194సేవ2000384-240] ఫిషర్ 1964, pp. 303–304; పైప్స్ 1990, p. 668; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 194; సేవ 2000, p. 384.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994182-241] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 182.

[FOOTNOTEఫిషర్1964236పైప్స్1990558,_723బియ్యం1990170వోల్కోగోనోవ్1994190-242] ఫిషర్ 1964, p. 236; పైప్స్ 1990, pp. 558, 723; బియ్యం 1990, p. 170; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 190.

[FOOTNOTEఫిషర్1964236–237షుబ్1966353పైప్స్1990560,_722,_732–736బియ్యం1990170వోల్కోగోనోవ్1994181,_342–343సేవ2000349,_358–359తెలుపు2001164చదవండి2005218-243] ఫిషర్ 1964, pp. 236–237; షుబ్ 1966, p. 353; పైప్స్ 1990, pp. 560, 722, 732–736; బియ్యం 1990, p. 170; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 181, 342–343; సేవ 2000, pp. 349, 358–359; తెలుపు 2001, p. 164; చదవండి 2005, p. 218.

[FOOTNOTEఫిషర్1964254పైప్స్1990728,_734–736వోల్కోగోనోవ్1994197ర్యాన్2012105-244] ఫిషర్ 1964, p. 254; పైప్స్ 1990, pp. 728, 734–736; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 197; ర్యాన్ 2012, p. 105.

[FOOTNOTEఫిషర్1964277–278పైప్స్1990737సేవ2000365తెలుపు2001155–156ర్యాన్2012106-245] ఫిషర్ 1964, pp. 277–278; పైప్స్ 1990, p. 737; సేవ 2000, p. 365; తెలుపు 2001, pp. 155–156; ర్యాన్ 2012, p. 106.

[FOOTNOTEఫిషర్1964450పైప్స్1990726-246] ఫిషర్ 1964, p. 450; పైప్స్ 1990, p. 726.

[FOOTNOTEపైప్స్1990700–702లీ2003100-247] పైప్స్ 1990, pp. 700–702; లీ 2003, p. 100.

[FOOTNOTEఫిషర్1964195పైప్స్1990794వోల్కోగోనోవ్1994181చదవండి2005249-248] ఫిషర్ 1964, p. 195; పైప్స్ 1990, p. 794; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 181; చదవండి 2005, p. 249.

[FOOTNOTEఫిషర్1964237-249] ఫిషర్ 1964, p. 237.

[FOOTNOTEసేవ2000385తెలుపు2001164చదవండి2005218-250] సేవ 2000, p. 385; తెలుపు 2001, p. 164; చదవండి 2005, p. 218.

[FOOTNOTEShub1966344Pipes1990790–791Volkogonov1994181,_196Read2005247–248-251] Shub 1966, p. 344; Pipes 1990, pp. 790–791; Volkogonov 1994, pp. 181, 196; Read 2005, pp. 247–248.

[FOOTNOTEShub1966312-252] Shub 1966, p. 312.

[FOOTNOTEఫిషర్1964435–436-253] ఫిషర్ 1964, pp. 435–436.

[FOOTNOTEShub1966345–347Rigby197920–21Pipes1990800Volkogonov1994233Service2000321–322White2001153Red2005186,_208–209-254] Shub 1966, pp. 345–347; Rigby 1979, pp. 20–21; Pipes 1990, p. 800; Volkogonov 1994, p. 233; Service 2000, pp. 321–322; White 2001, p. 153; Red 2005, pp. 186, 208–209.

[FOOTNOTELeggett1981174Volkogonov1994233–234Sandle1999112Ryan2012111-255] Leggett 1981, p. 174; Volkogonov 1994, pp. 233–234; Sandle 1999, p. 112; Ryan 2012, p. 111.

[FOOTNOTEShub1966366Sandle1999112-256] Shub 1966, p. 366; Sandle 1999, p. 112.

[FOOTNOTEర్యాన్2012116-257] ర్యాన్ 2012, p. 116.

[FOOTNOTEPipes1990821Ryan2012114–115-258] Pipes 1990, p. 821; Ryan 2012, pp. 114–115.

[FOOTNOTEShub1966366Sandle1999113Read2005210Ryan2012114–115-259] Shub 1966, p. 366; Sandle 1999, p. 113; Read 2005, p. 210; Ryan 2012, pp. 114–115.

[FOOTNOTELeggett1981173–174Pipes1990801-260] Leggett 1981, pp. 173–174; Pipes 1990, p. 801.

[FOOTNOTELeggett1981199–200Pipes1990819–820Ryan2012107-261] Leggett 1981, pp. 199–200; Pipes 1990, pp. 819–820; Ryan 2012, p. 107.

[FOOTNOTEShub1966364Ryan2012114-262] Shub 1966, p. 364; Ryan 2012, p. 114.

[FOOTNOTEPipes1990837-263] Pipes 1990, p. 837.

[FOOTNOTERyan2012114-264] Ryan 2012, p. 114.

[FOOTNOTEPipes1990834-265] Pipes 1990, p. 834.

[FOOTNOTEVolkogonov1994202Read2005247-266] Volkogonov 1994, p. 202; Read 2005, p. 247.

[FOOTNOTEPipes1990796-267] Pipes 1990, p. 796.

[FOOTNOTEVolkogonov1994202-268] Volkogonov 1994, p. 202.

[FOOTNOTEPipes1990825Ryan2012117,_120-269] Pipes 1990, p. 825; Ryan 2012, pp. 117, 120.

[FOOTNOTELeggett1981174–175,_183Pipes1990828–829Ryan2012121-270] Leggett 1981, pp. 174–175, 183; Pipes 1990, pp. 828–829; Ryan 2012, p. 121.

[FOOTNOTEPipes1990829–830,_832-271] Pipes 1990, pp. 829–830, 832.

[FOOTNOTELeggett1981176–177Pipes1990832,_834-272] Leggett 1981, pp. 176–177; Pipes 1990, pp. 832, 834.

[FOOTNOTEPipes1990835Volkogonov1994235-273] Pipes 1990, p. 835; Volkogonov 1994, p. 235.

[FOOTNOTELeggett1981178Pipes1990836-274] Leggett 1981, p. 178; Pipes 1990, p. 836.

[FOOTNOTELeggett1981176Pipes1990832–833-275] Leggett 1981, p. 176; Pipes 1990, pp. 832–833.

[FOOTNOTEVolkogonov1994358–360Ryan2012172–173,_175–176-276] Volkogonov 1994, pp. 358–360; Ryan 2012, pp. 172–173, 175–176.

[FOOTNOTEVolkogonov1994376–377Read2005239Ryan2012179-277] Volkogonov 1994, pp. 376–377; Read 2005, p. 239; Ryan 2012, p. 179.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994381-278] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 381.

[FOOTNOTEPipes1990610-279] Pipes 1990, p. 610.

[FOOTNOTEService2000357-280] 278.0 ^278.1 Service 2000, p. 357.

[FOOTNOTEసేవ2000391–392-281] సేవ 2000, pp. 391–392.

[FOOTNOTEలీ200384,_88-282] 280.0 ^280.1 లీ 2003, pp. 84, 88.

[FOOTNOTEచదవండి2005205-283] చదవండి 2005, p. 205.

[FOOTNOTEShub1966355Leggett1981204బియ్యం1990173,_175వోల్కోగోనోవ్1994198సేవ2000357,_382చదవండి2005187-284] Shub 1966, p. 355; Leggett 1981, p. 204; బియ్యం 1990, pp. 173, 175; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 198; సేవ 2000, pp. 357, 382; చదవండి 2005, p. 187.

[FOOTNOTEఫిషర్1964334,_343,_357Leggett1981204సేవ2000382,_392చదవండి2005205–206-285] ఫిషర్ 1964, pp. 334, 343, 357; Leggett 1981, p. 204; సేవ 2000, pp. 382, 392; చదవండి 2005, pp. 205–206.

[FOOTNOTELeggett1981204చదవండి2005206-286] Leggett 1981, p. 204; చదవండి 2005, p. 206.

[FOOTNOTEఫిషర్1964288–289పైప్స్1990624–630సేవ2000360తెలుపు2001161–162చదవండి2005205-287] ఫిషర్ 1964, pp. 288–289; పైప్స్ 1990, pp. 624–630; సేవ 2000, p. 360; తెలుపు 2001, pp. 161–162; చదవండి 2005, p. 205.

[FOOTNOTEఫిషర్1964262–263-288] ఫిషర్ 1964, pp. 262–263.

[FOOTNOTEఫిషర్1964291షుబ్1966354-289] ఫిషర్ 1964, p. 291; షుబ్ 1966, p. 354.

[FOOTNOTEఫిషర్1964331,_333-290] ఫిషర్ 1964, pp. 331, 333.

[FOOTNOTEపైప్స్1990610,_612వోల్కోగోనోవ్1994198-291] పైప్స్ 1990, pp. 610, 612; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 198.

[FOOTNOTEఫిషర్1964337పైప్స్1990609,_612,_629వోల్కోగోనోవ్1994198సేవ2000383చదవండి2005217-292] ఫిషర్ 1964, p. 337; పైప్స్ 1990, pp. 609, 612, 629; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 198; సేవ 2000, p. 383; చదవండి 2005, p. 217.

[FOOTNOTEఫిషర్1964248,_262-293] ఫిషర్ 1964, pp. 248, 262.

[FOOTNOTEఫిషర్1964251తెలుపు2001163చదవండి2005220-294] ఫిషర్ 1964, p. 251; తెలుపు 2001, p. 163; చదవండి 2005, p. 220.

[FOOTNOTELeggett1981201Pipes1990792Volkogonov1994202–203Read2005250-295] Leggett 1981, p. 201; Pipes 1990, p. 792; Volkogonov 1994, pp. 202–203; Read 2005, p. 250.

[FOOTNOTELeggett1981201Volkogonov1994203–204-296] Leggett 1981, p. 201; Volkogonov 1994, pp. 203–204.

[297] Oleg Budnitskii (2012). రష్యన్ యూదులు రెడ్లు మరియు శ్వేతజాతీయుల మధ్య, 1917-1920. University of Pennsylvania Press. p. 3. ISBN 9780812208146.

[FOOTNOTEShub1966357–358Pipes1990781–782Volkogonov1994206–207Service2000364–365-298] Shub 1966, pp. 357–358; Pipes 1990, pp. 781–782; Volkogonov 1994, pp. 206–207; Service 2000, pp. 364–365.

[FOOTNOTEPipes1990763,_770–771వోల్కోగోనోవ్1994211-299] Pipes 1990, pp. 763, 770–771; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 211.

[FOOTNOTEర్యాన్2012109-300] ర్యాన్ 2012, p. 109.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994208-301] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 208.

[FOOTNOTEపైప్స్1990635-302] పైప్స్ 1990, p. 635.

[FOOTNOTEఫిషర్1964244షబ్1966355పైప్స్1990636–640సేవ2000360–361తెలుపు2001159చదవండి2005199-303] ఫిషర్ 1964, p. 244; షబ్ 1966, p. 355; పైప్స్ 1990, pp. 636–640; సేవ 2000, pp. 360–361; తెలుపు 2001, p. 159; చదవండి 2005, p. 199.

[FOOTNOTEఫిషర్1964242పైప్స్1990642–644చదవండి2005250-304] ఫిషర్ 1964, p. 242; పైప్స్ 1990, pp. 642–644; చదవండి 2005, p. 250.

[FOOTNOTEఫిషర్1964244పైప్స్1990644వోల్కోగోనోవ్1994172-305] ఫిషర్ 1964, p. 244; పైప్స్ 1990, p. 644; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 172.

[FOOTNOTELeggett1981184Service2000402Read2005206-306] Leggett 1981, p. 184; Service 2000, p. 402; Read 2005, p. 206.

[FOOTNOTEHall201583-307] Hall 2015, p. 83.

[FOOTNOTEగోల్డ్‌స్టెయిన్201350-308] గోల్డ్‌స్టెయిన్ 2013, p. 50.

[FOOTNOTEహాల్201584-309] హాల్ 2015, p. 84.

[FOOTNOTEడేవిస్200326–27-310] డేవిస్ 2003, pp. 26–27.

[FOOTNOTEడేవిస్200327–30-311] డేవిస్ 2003, pp. 27–30.

[FOOTNOTEడేవిస్200322,_27-312] డేవిస్ 2003, pp. 22, 27.

[FOOTNOTEఫిషర్1964389బియ్యం1990182వోల్కోగోనోవ్1994281సేవ2000407తెలుపు2001161డేవీస్200329–30-313] ఫిషర్ 1964, p. 389; బియ్యం 1990, p. 182; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 281; సేవ 2000, p. 407; తెలుపు 2001, p. 161; డేవీస్ 2003, pp. 29–30.

[FOOTNOTEడేవీస్200322-314] డేవీస్ 2003, p. 22.

[FOOTNOTEఫిషర్1964389బియ్యం1990182వోల్కోగోనోవ్1994281సేవ2000407తెలుపు2001161-315] ఫిషర్ 1964, p. 389; బియ్యం 1990, p. 182; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 281; సేవ 2000, p. 407; తెలుపు 2001, p. 161.

[FOOTNOTEఫిషర్1964391–395షబ్1966396రైస్1990182–183సర్వీస్2000408–409,_412తెలుపు2001161-316] ఫిషర్ 1964, pp. 391–395; షబ్ 1966, p. 396; రైస్ 1990, pp. 182–183; సర్వీస్ 2000, pp. 408–409, 412; తెలుపు 2001, p. 161.

[FOOTNOTEబియ్యం1990183వోల్కోగోనోవ్1994388సేవ2000412-317] బియ్యం 1990, p. 183; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 388; సేవ 2000, p. 412.

[FOOTNOTEShub1966387రైస్1990173-318] Shub 1966, p. 387; రైస్ 1990, p. 173.

[FOOTNOTEఫిషర్1964333షుబ్1966388రైస్1990173వోల్కోగోనోవ్1994395-319] ఫిషర్ 1964, p. 333; షుబ్ 1966, p. 388; రైస్ 1990, p. 173; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 395.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000385–386-320] 318.0 ^318.1 సర్వీస్ 2000, pp. 385–386.

[FOOTNOTEఫిషర్1964531,_536-321] ఫిషర్ 1964, pp. 531, 536.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000386-322] సర్వీస్ 2000, p. 386.

[FOOTNOTEషుబ్1966389–390-323] షుబ్ 1966, pp. 389–390.

[FOOTNOTEషుబ్1966390-324] షుబ్ 1966, p. 390.

[FOOTNOTEShub1966390-325] Shub 1966, p. 390.

[FOOTNOTEఫిషర్1964525Shub1966390రైస్1990174వోల్కోగోనోవ్1994390సర్వీస్2000386వైట్2001160రీడ్2005225-326] ఫిషర్ 1964, p. 525; Shub 1966, p. 390; రైస్ 1990, p. 174; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 390; సర్వీస్ 2000, p. 386; వైట్ 2001, p. 160; రీడ్ 2005, p. 225.

[FOOTNOTEFischer1964525Shub1966390–391Rice1990174Service2000386White2001160-327] Fischer 1964, p. 525; Shub 1966, pp. 390–391; Rice 1990, p. 174; Service 2000, p. 386; White 2001, p. 160.

[FOOTNOTEService2000387White2001160-328] Service 2000, p. 387; White 2001, p. 160.

[FOOTNOTEఫిషర్1964525షబ్1966398చదవండి2005225–226-329] ఫిషర్ 1964, p. 525; షబ్ 1966, p. 398; చదవండి 2005, pp. 225–226.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000387-330] సర్వీస్ 2000, p. 387.

[FOOTNOTEషుబ్1966395వోల్కోగోనోవ్1994391-331] షుబ్ 1966, p. 395; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 391.

[FOOTNOTEShub1966397Service2000409-332] Shub 1966, p. 397; Service 2000, p. 409.

[FOOTNOTEసేవ2000409–410-333] సేవ 2000, pp. 409–410.

[FOOTNOTEFischer1964415–420White2001161,_180–181-334] Fischer 1964, pp. 415–420; White 2001, pp. 161, 180–181.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000410-335] సర్వీస్ 2000, p. 410.

[FOOTNOTEShub1966397-336] Shub 1966, p. 397.

[FOOTNOTEఫిషర్1964341షబ్1966396రైస్1990174-337] ఫిషర్ 1964, p. 341; షబ్ 1966, p. 396; రైస్ 1990, p. 174.

[FOOTNOTEఫిషర్1964437–438షుబ్1966406రైస్1990183సర్వీస్2000419వైట్2001167–168-338] ఫిషర్ 1964, pp. 437–438; షుబ్ 1966, p. 406; రైస్ 1990, p. 183; సర్వీస్ 2000, p. 419; వైట్ 2001, pp. 167–168.

[FOOTNOTEShub1966406Service2000419White2001167-339] Shub 1966, p. 406; Service 2000, p. 419; White 2001, p. 167.

[FOOTNOTEఫిషర్1964436,_442రైస్1990183–184శాండిల్1999104–105సర్వీస్2000422–423వైట్2001168చదవండి2005269-340] ఫిషర్ 1964, pp. 436, 442; రైస్ 1990, pp. 183–184; శాండిల్ 1999, pp. 104–105; సర్వీస్ 2000, pp. 422–423; వైట్ 2001, p. 168; చదవండి 2005, p. 269.

[FOOTNOTEతెలుపు2001170-341] తెలుపు 2001, p. 170.

[FOOTNOTEర్యాన్2012164-342] ర్యాన్ 2012, p. 164.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994343,_347-343] వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 343, 347.

[FOOTNOTEఫిషర్1964508షబ్1966414వోల్కోగోనోవ్1994345వైట్2001172-344] ఫిషర్ 1964, p. 508; షబ్ 1966, p. 414; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 345; వైట్ 2001, p. 172.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994346-345] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 346.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994374–375-346] వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 374–375.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994375–376చదవండి2005251ర్యాన్2012176,_177-347] వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 375–376; చదవండి 2005, p. 251; ర్యాన్ 2012, pp. 176, 177.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994376ర్యాన్2012178-348] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 376; ర్యాన్ 2012, p. 178.

[FOOTNOTEFischer1964467Shub1966406Volkogonov1994343Service2000425White2001168Read2005220Ryan2012154-349] Fischer 1964, p. 467; Shub 1966, p. 406; Volkogonov 1994, p. 343; Service 2000, p. 425; White 2001, p. 168; Read 2005, p. 220; Ryan 2012, p. 154.

[FOOTNOTEఫిషర్1964459లెగ్గెట్1981330–333సేవ2000423–424తెలుపు2001168ర్యాన్2012154–155-350] ఫిషర్ 1964, p. 459; లెగ్గెట్ 1981, pp. 330–333; సేవ 2000, pp. 423–424; తెలుపు 2001, p. 168; ర్యాన్ 2012, pp. 154–155.

[FOOTNOTEShub1966406–407Leggett1981324–325Rice1990184Read2005220Ryan2012170-351] Shub 1966, pp. 406–407; Leggett 1981, pp. 324–325; Rice 1990, p. 184; Read 2005, p. 220; Ryan 2012, p. 170.

[FOOTNOTEఫిషర్1964469–470షబ్1966405లెగ్గెట్1981325–326బియ్యం1990184సేవ2000427తెలుపు2001169ర్యాన్2012170-352] ఫిషర్ 1964, pp. 469–470; షబ్ 1966, p. 405; లెగ్గెట్ 1981, pp. 325–326; బియ్యం 1990, p. 184; సేవ 2000, p. 427; తెలుపు 2001, p. 169; ర్యాన్ 2012, p. 170.

[FOOTNOTEఫిషర్1964470–471షబ్1966408–409లెగ్గెట్1981327–328బియ్యం1990184–185సేవ2000427–428ర్యాన్2012171–172-353] ఫిషర్ 1964, pp. 470–471; షబ్ 1966, pp. 408–409; లెగ్గెట్ 1981, pp. 327–328; బియ్యం 1990, pp. 184–185; సేవ 2000, pp. 427–428; ర్యాన్ 2012, pp. 171–172.

[FOOTNOTEShub1966412–413-354] Shub 1966, pp. 412–413.

[FOOTNOTEShub1966411రైస్1990185సర్వీస్2000421,_424–427,_429-355] Shub 1966, p. 411; రైస్ 1990, p. 185; సర్వీస్ 2000, pp. 421, 424–427, 429.

[356] మూస:సైట్ బుక్

[FOOTNOTEఫిషర్1964479–480శాండిల్1999155సేవ2000430తెలుపు2001170,_171-357] ఫిషర్ 1964, pp. 479–480; శాండిల్ 1999, p. 155; సేవ 2000, p. 430; తెలుపు 2001, pp. 170, 171.

[FOOTNOTEShub1966411శాండిల్1999153,_158సేవ2000430తెలుపు2001169చదవండి2005264–265-358] Shub 1966, p. 411; శాండిల్ 1999, pp. 153, 158; సేవ 2000, p. 430; తెలుపు 2001, p. 169; చదవండి 2005, pp. 264–265.

[FOOTNOTEShub1966412Service2000430Read2005266Ryan2012159-359] Shub 1966, p. 412; Service 2000, p. 430; Read 2005, p. 266; Ryan 2012, p. 159.

[FOOTNOTEFischer1964479Shub1966412Sandle1999155Ryan2012159-360] Fischer 1964, p. 479; Shub 1966, p. 412; Sandle 1999, p. 155; Ryan 2012, p. 159.

[FOOTNOTESandle1999151Service2000422White2001171-361] Sandle 1999, p. 151; Service 2000, p. 422; White 2001, p. 171.

[FOOTNOTEService2000421,_434-362] Service 2000, pp. 421, 434.

[FOOTNOTEPipes1990703–707Sandle1999103Ryan2012143-363] Pipes 1990, pp. 703–707; Sandle 1999, p. 103; Ryan 2012, p. 143.

[FOOTNOTEFischer1964423,_582Sandle1999107White2001165Read2005230-364] Fischer 1964, pp. 423, 582; Sandle 1999, p. 107; White 2001, p. 165; Read 2005, p. 230.

[FOOTNOTEFischer1964567–569-365] Fischer 1964, pp. 567–569.

[FOOTNOTEFischer1964574,_576–577సర్వీస్2000432,_441-366] Fischer 1964, pp. 574, 576–577; సర్వీస్ 2000, pp. 432, 441.

[FOOTNOTEఫిషర్1964424–427-367] ఫిషర్ 1964, pp. 424–427.

[FOOTNOTEఫిషర్1964414రైస్1990177–178సేవ2000405చదవండి2005260–261-368] ఫిషర్ 1964, p. 414; రైస్ 1990, pp. 177–178; సేవ 2000, p. 405; చదవండి 2005, pp. 260–261.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994283-369] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 283.

[FOOTNOTEఫిషర్1964404–409రైస్1990178–179సర్వీస్2000440-370] ఫిషర్ 1964, pp. 404–409; రైస్ 1990, pp. 178–179; సర్వీస్ 2000, p. 440.

[FOOTNOTEఫిషర్1964409–411-371] ఫిషర్ 1964, pp. 409–411.

[FOOTNOTEఫిషర్1964433–434షబ్1966380–381బియ్యం1990181సేవ2000414–415చదవండి2005258-372] ఫిషర్ 1964, pp. 433–434; షబ్ 1966, pp. 380–381; బియ్యం 1990, p. 181; సేవ 2000, pp. 414–415; చదవండి 2005, p. 258.

[FOOTNOTEఫిషర్1964434షబ్1966381–382బియ్యం1990181సేవ2000415చదవండి2005258-373] ఫిషర్ 1964, p. 434; షబ్ 1966, pp. 381–382; బియ్యం 1990, p. 181; సేవ 2000, p. 415; చదవండి 2005, p. 258.

[FOOTNOTEబియ్యం1990181–182సేవ2000416–417చదవండి2005258-374] బియ్యం 1990, pp. 181–182; సేవ 2000, pp. 416–417; చదవండి 2005, p. 258.

[FOOTNOTEShub1966426Lewin196933Brie1990187Volkogonov1994409Service2000435-375] Shub 1966, p. 426; Lewin 1969, p. 33; Brie 1990, p. 187; Volkogonov 1994, p. 409; Service 2000, p. 435.

[FOOTNOTEShub1966426Rice1990187Service2000435-376] Shub 1966, p. 426; Rice 1990, p. 187; Service 2000, p. 435.

[FOOTNOTEసేవ2000436చదవండి2005281బియ్యం1990187-377] సేవ 2000, p. 436; చదవండి 2005, p. 281; బియ్యం 1990, p. 187.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994420,_425–426సేవ2000439చదవండి2005280,_282-378] వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 420, 425–426; సేవ 2000, p. 439; చదవండి 2005, pp. 280, 282.

[FOOTNOTEVolkogonov1994443Service2000437-379] Volkogonov 1994, p. 443; Service 2000, p. 437.

[FOOTNOTEFischer1964598–599Shub1966426Service2000443White2001172Read2005258-380] Fischer 1964, pp. 598–599; Shub 1966, p. 426; Service 2000, p. 443; White 2001, p. 172; Read 2005, p. 258.

[FOOTNOTEFischer1964600Shub1966426–427Lewin196933Service2000443White2001173Read2005258-381] Fischer 1964, p. 600; Shub 1966, pp. 426–427; Lewin 1969, p. 33; Service 2000, p. 443; White 2001, p. 173; Read 2005, p. 258.

[FOOTNOTEShub1966427–428Service2000446-382] Shub 1966, pp. 427–428; Service 2000, p. 446.

[FOOTNOTEFischer1964634Shub1966431–432Lewin196933–34White2001173-383] Fischer 1964, p. 634; Shub 1966, pp. 431–432; Lewin 1969, pp. 33–34; White 2001, p. 173.

[FOOTNOTEఫిషర్1964600–602షబ్1966428–430లెగ్గెట్1981318శాండిల్1999164సేవ2000442–443చదవండి2005269ర్యాన్2012174–175-384] ఫిషర్ 1964, pp. 600–602; షబ్ 1966, pp. 428–430; లెగ్గెట్ 1981, p. 318; శాండిల్ 1999, p. 164; సేవ 2000, pp. 442–443; చదవండి 2005, p. 269; ర్యాన్ 2012, pp. 174–175.

[FOOTNOTEVolkogonov1994310Leggett1981320–322Aves1996175–178Sandle1999164Lee2003103–104Ryan2012172-385] Volkogonov 1994, p. 310; Leggett 1981, pp. 320–322; Aves 1996, pp. 175–178; Sandle 1999, p. 164; Lee 2003, pp. 103–104; Ryan 2012, p. 172.

[FOOTNOTEలెవిన్19698–9వైట్2001176చదవండి2005270–272-386] లెవిన్ 1969, pp. 8–9; వైట్ 2001, p. 176; చదవండి 2005, pp. 270–272.

[FOOTNOTEఫిషర్1964578రైస్1990189-387] ఫిషర్ 1964, p. 578; రైస్ 1990, p. 189.

[FOOTNOTEరైస్1990192–193-388] రైస్ 1990, pp. 192–193.

[FOOTNOTEఫిషర్1964638–639షుబ్1966433లెవిన్196973–75వోల్కోగోనోవ్1994417సర్వీస్2000464వైట్2001173–174-389] ఫిషర్ 1964, pp. 638–639; షుబ్ 1966, p. 433; లెవిన్ 1969, pp. 73–75; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 417; సర్వీస్ 2000, p. 464; వైట్ 2001, pp. 173–174.

[FOOTNOTEఫిషర్1964647షబ్1966434–435బియ్యం1990192వోల్కోగోనోవ్1994273సేవ2000469తెలుపు2001174–175చదవండి2005278–279-390] ఫిషర్ 1964, p. 647; షబ్ 1966, pp. 434–435; బియ్యం 1990, p. 192; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 273; సేవ 2000, p. 469; తెలుపు 2001, pp. 174–175; చదవండి 2005, pp. 278–279.

[FOOTNOTEఫిషర్1964640షబ్1966434–435వోల్కోగోనోవ్1994249,_418సర్వీస్2000465వైట్2001174-391] ఫిషర్ 1964, p. 640; షబ్ 1966, pp. 434–435; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 249, 418; సర్వీస్ 2000, p. 465; వైట్ 2001, p. 174.

[FOOTNOTEఫిషర్1964666–667,_669లెవిన్1969120–121సేవ2000468చదవండి2005273-392] ఫిషర్ 1964, pp. 666–667, 669; లెవిన్ 1969, pp. 120–121; సేవ 2000, p. 468; చదవండి 2005, p. 273.

[FOOTNOTEఫిషర్1964650–654సేవ2000470-393] ఫిషర్ 1964, pp. 650–654; సేవ 2000, p. 470.

[FOOTNOTEసేవ2000369-394] సేవ 2000, p. 369.

[FOOTNOTEShub1966426,_434Lewin196934–35-395] Shub 1966, pp. 426, 434; Lewin 1969, pp. 34–35.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994263–264-396] వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 263–264.

[FOOTNOTEలెవిన్196970రైస్1990191వోల్కోగోనోవ్1994273,_416-397] లెవిన్ 1969, p. 70; రైస్ 1990, p. 191; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 273, 416.

[FOOTNOTEFischer1964635Lewin196935–40Service2000451–452White2001173-398] Fischer 1964, p. 635; Lewin 1969, pp. 35–40; Service 2000, pp. 451–452; White 2001, p. 173.

[FOOTNOTEFischer1964637–638,_669Shub1966435–436Lewin196971,_85,_101Volkogonov1994273–274,_422–423Service2000463,_472–473White2001173,_176Read2005279-399] Fischer 1964, pp. 637–638, 669; Shub 1966, pp. 435–436; Lewin 1969, pp. 71, 85, 101; Volkogonov 1994, pp. 273–274, 422–423; Service 2000, pp. 463, 472–473; White 2001, pp. 173, 176; Read 2005, p. 279.

[FOOTNOTEఫిషర్1964607–608లెవిన్196943–49బియ్యం1990190–191వోల్కోగోనోవ్1994421సేవ2000452,_453–455తెలుపు2001175–176-400] ఫిషర్ 1964, pp. 607–608; లెవిన్ 1969, pp. 43–49; బియ్యం 1990, pp. 190–191; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 421; సేవ 2000, pp. 452, 453–455; తెలుపు 2001, pp. 175–176.

[FOOTNOTEఫిషర్1964608లెవిన్196950లెగ్గెట్1981354వోల్కోగోనోవ్1994421సేవ2000455తెలుపు2001175-401] ఫిషర్ 1964, p. 608; లెవిన్ 1969, p. 50; లెగ్గెట్ 1981, p. 354; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 421; సేవ 2000, p. 455; తెలుపు 2001, p. 175.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000455,_456-402] సర్వీస్ 2000, pp. 455, 456.

[FOOTNOTEలెవిన్196940,_99–100వోల్కోగోనోవ్1994421సర్వీస్2000460–461,_468-403] లెవిన్ 1969, pp. 40, 99–100; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 421; సర్వీస్ 2000, pp. 460–461, 468.

[FOOTNOTEరిగ్బీ1979221-404] రిగ్బీ 1979, p. 221.

[FOOTNOTEఫిషర్1964671షబ్1966436లెవిన్1969103లెగ్గెట్1981355బియ్యం1990193తెలుపు2001176చదవండి2005281-405] ఫిషర్ 1964, p. 671; షబ్ 1966, p. 436; లెవిన్ 1969, p. 103; లెగ్గెట్ 1981, p. 355; బియ్యం 1990, p. 193; తెలుపు 2001, p. 176; చదవండి 2005, p. 281.

[FOOTNOTEఫిషర్1964671షబ్1966436వోల్కోగోనోవ్1994425సర్వీస్2000474లెర్నర్ఫింకెల్స్టెయిన్విట్జ్టమ్2004372-406] ఫిషర్ 1964, p. 671; షబ్ 1966, p. 436; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 425; సర్వీస్ 2000, p. 474; లెర్నర్, ఫింకెల్స్టెయిన్ & విట్జ్టమ్ 2004, p. 372.

[FOOTNOTEఫిషర్1964672రిగ్బీ1979192రైస్1990193–194వోల్కోగోనోవ్1994429–430-407] ఫిషర్ 1964, p. 672; రిగ్బీ 1979, p. 192; రైస్ 1990, pp. 193–194; వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 429–430.

[FOOTNOTEఫిషర్1964672షుబ్1966437వోల్కోగోనోవ్1994431సేవ2000476చదవండి2005281-408] ఫిషర్ 1964, p. 672; షుబ్ 1966, p. 437; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 431; సేవ 2000, p. 476; చదవండి 2005, p. 281.

[FOOTNOTEరైస్1990194వోల్కోగోనోవ్1994299సర్వీస్2000477–478-409] రైస్ 1990, p. 194; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 299; సర్వీస్ 2000, pp. 477–478.

[FOOTNOTEఫిషర్1964673–674షబ్1966438బియ్యం1990194వోల్కోగోనోవ్1994435సేవ2000478–479తెలుపు2001176చదవండి2005269-410] ఫిషర్ 1964, pp. 673–674; షబ్ 1966, p. 438; బియ్యం 1990, p. 194; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 435; సేవ 2000, pp. 478–479; తెలుపు 2001, p. 176; చదవండి 2005, p. 269.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994435లెర్నర్ఫింకెల్‌స్టెయిన్విట్జ్‌టమ్2004372-411] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 435; లెర్నర్, ఫింకెల్‌స్టెయిన్ & విట్జ్‌టమ్ 2004, p. 372.

[FOOTNOTEరైస్19907-412] రైస్ 1990, p. 7.

[FOOTNOTEరైస్19907–8-413] రైస్ 1990, pp. 7–8.

[FOOTNOTEఫిషర్1964674షబ్1966439రైస్19907–8సేవ2000479-414] ఫిషర్ 1964, p. 674; షబ్ 1966, p. 439; రైస్ 1990, pp. 7–8; సేవ 2000, p. 479.

[FOOTNOTEరైస్19909-415] 413.0 ^413.1 రైస్ 1990, p. 9.

[FOOTNOTE''చరిత్ర'',_ఏప్రిల్_2009-416] చరిత్ర, ఏప్రిల్ 2009.

[FOOTNOTEShub1966439Rice19909Service2000479–480-417] Shub 1966, p. 439; Rice 1990, p. 9; Service 2000, pp. 479–480.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994440-418] 416.0 ^416.1 వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 440.

[FOOTNOTEFischer1964674Shub1966438Volkogonov1994437–438Service2000481-419] Fischer 1964, p. 674; Shub 1966, p. 438; Volkogonov 1994, pp. 437–438; Service 2000, p. 481.

[FOOTNOTEఫిషర్1964625–626వోల్కోగోనోవ్1994446-420] ఫిషర్ 1964, pp. 625–626; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 446.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994444,_445-421] వోల్కోగోనోవ్ 1994, pp. 444, 445.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994445-422] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 445.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994444-423] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 444.

[FOOTNOTEMoscow.info-424] Moscow.info.

[FOOTNOTEఫిషర్1964150-425] ఫిషర్ 1964, p. 150.

[FOOTNOTEర్యాన్201218-426] 424.0 ^424.1 ^424.2 ^424.3 ర్యాన్ 2012, p. 18.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994409-427] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 409.

[FOOTNOTESandle199935Service2000237-428] Sandle 1999, p. 35; Service 2000, p. 237.

[FOOTNOTESandle199941-429] 427.0 ^427.1 ^427.2 Sandle 1999, p. 41.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994206-430] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 206.

[FOOTNOTESandle199935-431] Sandle 1999, p. 35.

[FOOTNOTEShub1966432-432] Shub 1966, p. 432.

[FOOTNOTESandle199942–43-433] Sandle 1999, pp. 42–43.

[434] మూస:సైట్ బుక్

[435] మూస:సైట్ న్యూస్

[FOOTNOTESandle199938-436] Sandle 1999, p. 38.

[FOOTNOTESandle199943–44,_63-437] Sandle 1999, pp. 43–44, 63.

[FOOTNOTESandle199936-438] Sandle 1999, p. 36.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000203-439] సర్వీస్ 2000, p. 203.

[FOOTNOTESandle199929White20011-440] Sandle 1999, p. 29; White 2001, p. 1.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000173-441] సర్వీస్ 2000, p. 173.

[FOOTNOTEర్యాన్201213-442] ర్యాన్ 2012, p. 13.

[FOOTNOTESandle199957White2001151-443] Sandle 1999, p. 57; White 2001, p. 151.

[FOOTNOTESandle199934-444] Sandle 1999, p. 34.

[FOOTNOTEవైట్2001150–151-445] వైట్ 2001, pp. 150–151.

[FOOTNOTEర్యాన్201219-446] 444.0 ^444.1 ^444.2 ర్యాన్ 2012, p. 19.

[FOOTNOTEర్యాన్20123-447] 445.0 ^445.1 ర్యాన్ 2012, p. 3.

[FOOTNOTEఫిషర్1964213-448] ఫిషర్ 1964, p. 213.

[FOOTNOTEరైస్1990121-449] 447.0 ^447.1 రైస్ 1990, p. 121.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994471-450] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 471.

[FOOTNOTEషుబ్1966443-451] షుబ్ 1966, p. 443.

[FOOTNOTEఫిషర్1964310షబ్1966442-452] ఫిషర్ 1964, p. 310; షబ్ 1966, p. 442.

[FOOTNOTESandle199936–37-453] Sandle 1999, pp. 36–37.

[FOOTNOTEలెవిన్200541-454] లెవిన్ 2005, p. 41.

[455] మూస:ఉదహరించిన పుస్తకం

[FOOTNOTEఫిషర్196454షుబ్1966423పైప్స్1990352-456] ఫిషర్ 1964, p. 54; షుబ్ 1966, p. 423; పైప్స్ 1990, p. 352.

[FOOTNOTEఫిషర్196488–89-457] ఫిషర్ 1964, pp. 88–89.

[FOOTNOTEఫిషర్196487మోంటెఫియోర్2007266-458] ఫిషర్ 1964, p. 87; మోంటెఫియోర్ 2007, p. 266.

[FOOTNOTEఫిషర్196487-459] ఫిషర్ 1964, p. 87.

[FOOTNOTEఫిషర్196491,_93-460] ఫిషర్ 1964, pp. 91, 93.

[FOOTNOTEమోంటెఫియోర్2007266-461] మోంటెఫియోర్ 2007, p. 266.

[FOOTNOTEPage194817Page1950354-462] Page 1948, p. 17; Page 1950, p. 354.

[FOOTNOTEPage1950355-463] Page 1950, p. 355.

[FOOTNOTEపేజీ1950342-464] పేజీ 1950, p. 342.

[FOOTNOTEసేవ2000159,_202చదవండి2005207-465] సేవ 2000, pp. 159, 202; చదవండి 2005, p. 207.

[FOOTNOTEఫిషర్196447,_148-466] ఫిషర్ 1964, pp. 47, 148.

[FOOTNOTEపైప్స్1990348,_351-467] పైప్స్ 1990, pp. 348, 351.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994246-468] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 246.

[FOOTNOTEఫిషర్196457-469] ఫిషర్ 1964, p. 57.

[FOOTNOTEసర్వీస్200073-470] సర్వీస్ 2000, p. 73.

[FOOTNOTEఫిషర్196444సర్వీస్200081-471] ఫిషర్ 1964, p. 44; సర్వీస్ 2000, p. 81.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000118-472] సర్వీస్ 2000, p. 118.

[FOOTNOTEసేవ2000232Lih201113-473] సేవ 2000, p. 232; Lih 2011, p. 13.

[FOOTNOTEవైట్200188-474] వైట్ 2001, p. 88.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994362-475] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 362.

[FOOTNOTEఫిషర్1964409-476] ఫిషర్ 1964, p. 409.

[FOOTNOTEచదవండి2005262-477] చదవండి 2005, p. 262.

[FOOTNOTEఫిషర్196440–41వోల్కోగోనోవ్1994373సేవ2000149-478] ఫిషర్ 1964, pp. 40–41; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 373; సేవ 2000, p. 149.

[FOOTNOTEఫిషర్196421–22-479] ఫిషర్ 1964, pp. 21–22.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000116-480] సర్వీస్ 2000, p. 116.

[FOOTNOTEపైప్స్199611చదవండి2005287-481] పైప్స్ 1996, p. 11; చదవండి 2005, p. 287.

[FOOTNOTEచదవండి2005259-482] చదవండి 2005, p. 259.

[FOOTNOTEఫిషర్196467పైప్స్1990353చదవండి2005207,_212-483] ఫిషర్ 1964, p. 67; పైప్స్ 1990, p. 353; చదవండి 2005, pp. 207, 212.

[FOOTNOTEపెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్201093-484] పెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్ 2010, p. 93.

[FOOTNOTEపైప్స్1990353-485] పైప్స్ 1990, p. 353.

[FOOTNOTEఫిషర్196469-486] ఫిషర్ 1964, p. 69.

[FOOTNOTEService2000244Read2005153-487] Service 2000, p. 244; Read 2005, p. 153.

[FOOTNOTEFischer196459-488] Fischer 1964, p. 59.

[FOOTNOTEఫిషర్196445పైప్స్1990350వోల్కోగోనోవ్1994182సేవ2000177చదవండి2005208ర్యాన్20126-489] ఫిషర్ 1964, p. 45; పైప్స్ 1990, p. 350; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 182; సేవ 2000, p. 177; చదవండి 2005, p. 208; ర్యాన్ 2012, p. 6.

[FOOTNOTEఫిషర్1964415షుబ్1966422చదవండి2005247-490] ఫిషర్ 1964, p. 415; షుబ్ 1966, p. 422; చదవండి 2005, p. 247.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000293-491] సర్వీస్ 2000, p. 293.

[FOOTNOTEపెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్201067-492] పెట్రోవ్స్కీ-షెర్న్ 2010, p. 67.

[FOOTNOTEసేవ2000453-493] సేవ 2000, p. 453.

[FOOTNOTEసేవ2000389-494] సేవ 2000, p. 389.

[FOOTNOTEPipes199611Service2000389–400-495] Pipes 1996, p. 11; Service 2000, pp. 389–400.

[FOOTNOTEవోల్కోగోనోవ్1994200-496] వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 200.

[FOOTNOTEఫిషర్1964489,_491Shub1966420–421Sandle1999125Read2005237-497] ఫిషర్ 1964, pp. 489, 491; Shub 1966, pp. 420–421; Sandle 1999, p. 125; Read 2005, p. 237.

[FOOTNOTEFischer196479Read2005237-498] Fischer 1964, p. 79; Read 2005, p. 237.

[FOOTNOTEసర్వీస్2000199-499] సర్వీస్ 2000, p. 199.

[FOOTNOTEShub1966424సర్వీస్2000213రాప్పపోర్ట్201038-500] Shub 1966, p. 424; సర్వీస్ 2000, p. 213; రాప్పపోర్ట్ 2010, p. 38.

[FOOTNOTEచదవండి200519-501] చదవండి 2005, p. 19.

[FOOTNOTEఫిషర్1964515వోల్కోగోనోవ్1994246-502] ఫిషర్ 1964, p. 515; వోల్కోగోనోవ్ 1994, p. 246.

[a]

[b]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]