Jump to content

సాంకేతిక విజ్ఞానం

లంకెలను మార్చు
వికీపీడియా నుండి
(సాంకేతిక పరిజ్ఞానం నుండి దారిమార్పు చెందింది)
Photo of technicians working on a steam turbine
కేసింగ్ తెరవబడిన ఒక స్టీమ్ టర్బైన్, ఇది సాంకేతికతకు ఒక ఉదాహరణ.

సాంకేతిక విజ్ఞానం (టెక్నాలజీ) అంటే మన సమస్యలను పరిష్కరించడానికి, జీవితాన్ని సులభతరం చేయడానికి సహాయపడే వాటిని తయారు చేయడానికి మన జ్ఞానాన్ని ఉపయోగించడం[1][2][3]. ఇందులో ఉపకరణాలు, యంత్రాలు, పాత్రలు వంటి భౌతిక అంశాలు, కంప్యూటర్ ప్రోగ్రామ్‌లు, యాప్‌లు వంటి డిజిటల్ విషయాలు రెండూ ఉంటాయి. టెక్నాలజీ అనేది సైన్స్, ఇంజనీరింగ్. ఇది మన దైనందిన జీవితంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం.[4]

పురాతన కాలం నుండి, మానవులు మనుగడ, పెరుగుదల కోసం సాంకేతికతను ఉపయోగించారు. మొదటి సాంకేతికత సాధారణ రాతి పనిముట్లు. తరువాత, ప్రజలు అగ్నిని నియంత్రించడం నేర్చుకున్నారు, ఇది వారికి ఆహారాన్ని వండడానికి, వెచ్చగా ఉండటానికి, మెరుగైన ఆలోచన, భాషను అభివృద్ధి చేయడానికి సహాయపడింది[5]. చక్రం యొక్క ఆవిష్కరణ ప్రయాణాన్ని సులభతరం చేసింది. ఇది ప్రజలు మెరుగైన యంత్రాలను నిర్మించడంలో సహాయపడింది. ఆధునిక కాలంలో, ప్రింటింగ్ ప్రెస్, టెలిఫోన్ మరియు ఇంటర్నెట్ వంటి ఆవిష్కరణలు సమాచారాన్ని పంచుకోవడం మరియు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రజలతో సంధానం కావడాన్ని సులభతరం చేశాయి.

టెక్నాలజీ మన జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడానికి, ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయడానికి సహాయపడింది. అయితే, ఇది కొన్ని ప్రతికూల ప్రభావాలను కూడా కలిగి ఉంది. ఇది కాలుష్యానికి కారణమవుతుంది, సహజ వనరులను వినియోగిస్తుంది. యంత్రాలు మానవ కార్మికుల స్థానంలో వచ్చినప్పుడు ఉద్యోగ నష్టాలకు దారితీస్తుంది. ఈ సమస్యల కారణంగా, సాంకేతికతను బాధ్యతాయుతంగా, న్యాయంగా ఎలా ఉపయోగించాలో ప్రజలు చర్చిస్తూనే ఉన్నారు.[6]

చరిత్రపూర్వ సాంకేతికత

refer to caption
రాతి గొడ్డలి పట్టుకున్న మనిషి

పురాతన కాలంలో, తొలి మానవులు యత్న దోష పద్ధతుల ద్వారా సాధనాలను తయారు చేయడం నేర్చుకున్నారు.[7] సుమారు 2 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం, వారు పదునైన అంచులను సృష్టించడానికి రాళ్లను పగలగొట్టడం ద్వారా మొదటి రాతి పనిముట్లను తయారు చేయడం ప్రారంభించారు, వీటిని చేతి గొడ్డలిగా ఉపయోగించారు.[8] సుమారు 75,000 సంవత్సరాల క్రితం, వారు ఈ పద్ధతిని మెరుగుపరిచారు. మెరుగైన సాంకేతికతను ఉపయోగించి చిన్న, పదునైన పనిముట్లను తయారు చేయడం ప్రారంభించారు.

గొప్ప ఆవిష్కరణలలో ఒకటి అగ్ని. చార్లెస్ డార్విన్ దీనిని మానవ చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణలలో ఒకటిగా పేర్కొన్నాడు. [9] మానవులు సుమారు 1.5 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నిప్పును క్రమం తప్పకుండా ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు. ఆహారాన్ని వండడానికి అగ్ని వారికి సహాయపడింది, జీర్ణం కావడానికి, మరింత పోషకమైనదిగా చేసింది[10]. ఇది మానవ మెదడు పెద్దదిగా పెరగడానికి సహాయపడి ఉండవచ్చు.[11] అగ్ని ప్రజలను అగ్ని మంటల చుట్టూ ఒకచోట చేర్చింది, ఇది సామాజిక జీవితాన్ని మెరుగుపరిచింది . ఇది భాష అభివృద్ధికి సహాయపడి ఉండవచ్చు.[12][13]

పురాతన శిలాయుగం (పాత రాతి యుగం) సమయంలో, ప్రజలు బట్టలు, ఆశ్రయాలను కూడా తయారు చేయడం నేర్చుకున్నారు.[14] జంతువుల చర్మాలు, బొచ్చు నుండి బట్టలు తయారు చేయబడ్డాయి,[15] ఇది మానవులు వెచ్చగా ఉండటానికి సహాయపడింది. చెడు వాతావరణం, అడవి జంతువుల నుండి వారిని రక్షించడానికి ఆశ్రయాలు సహాయపడ్డాయి. కాలక్రమేణా, ఈ ఆశ్రయాలు మరింత అభివృద్ధి చెందాయి మరియు దాదాపు 380,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటికి, ప్రజలు సాధారణ చెక్క గుడిసెలను నిర్మించుకోవడం ప్రారంభించారు.[16][17]

దుస్తులు, ఆశ్రయాల కారణంగా, మానవులు చల్లని ప్రాంతాలలో నివసించగలిగారు. దీని వలన వారు దాదాపు 200,000 సంవత్సరాల క్రితం ఆఫ్రికా నుండి బయటికి వెళ్లి యూరప్, ఆసియా వంటి ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించారు.[18][19][20]

నియోలిథిక్

Photo of Neolithic tools on display
బ్రాస్లైట్లు, గొడ్డలి తలలు, ఉలిలు, పాలిష్ చేసే పనిముట్లతో సహా అనేక నవీన శిలాయుగ కళాఖండాలు.

మొదటి వ్యవసాయ విప్లవం అని కూడా పిలువబడే నియోలిథిక్ విప్లవం, ప్రజలు వేటాడటం, సేకరించడం కంటే వ్యవసాయం ప్రారంభించిన సమయం. ఇది సాంకేతికత వేగంగా అభివృద్ధి చెందడానికి దారితీసింది.[21] సమాజాలను మరింత సంక్లిష్టంగా మార్చింది. ఒక ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణ పాలిష్ చేసిన రాతి గొడ్డలి, ఇది ప్రజలు చెట్లను నరికి వ్యవసాయం కోసం భూమిని చదును చేయడానికి సహాయపడింది.[22][23]

వ్యవసాయం కారణంగా, ఎక్కువ ఆహారం అందుబాటులో ఉంది, కాబట్టి జనాభా పెరిగింది. ప్రజలు తిరగడానికి బదులుగా ఒకే చోట నివసించడం ప్రారంభించారు. కుటుంబాలు ఇకపై ప్రయాణించాల్సిన అవసరం లేదు కాబట్టి, వారు ఎక్కువ మంది పిల్లలను పెంచుకోగలరు. పిల్లలు వ్యవసాయంలో సహాయం చేయగలరు..[24][25][26]

జనాభా పెరిగేకొద్దీ, ప్రజలు వివిధ రకాల పనులు చేయడం ప్రారంభించారు. కొందరు రైతులుగా మారారు, మరికొందరు నిర్మాణదారులు, వ్యాపారులు లేదా చేతివృత్తులవారు అయ్యారు. ఈ శ్రమ విభజన గ్రామాలు పట్టణాలు, నగరాలుగా ఎదగడానికి సహాయపడింది. ఉరుక్ వంటి ప్రారంభ నగరాలు, సుమెర్ వంటి ప్రారంభ నాగరికతలు అభివృద్ధి చెందాయి ఎందుకంటే ప్రజలు కలిసి పనిచేశారు, వ్యాపారం చేశారు. వ్యవసాయం కోసం నీటిని నియంత్రించడానికి నీటిపారుదల వంటి వ్యవస్థలను నిర్మించారు.

రచన యొక్క ఆవిష్కరణ మరొక ప్రధాన అడుగు. ఇది ప్రజలు సమాచారాన్ని రికార్డ్ చేయడానికి అనుమతించింది, ఇది చరిత్రను ఉంచడం, పాఠశాలలను నడపడం, జ్ఞానాన్ని నిల్వ చేయడం , శాస్త్రీయ అధ్యయనం చేయడంలో సహాయపడింది.

ప్రజలు లోహాలతో పనిచేయడం కూడా నేర్చుకున్నారు. వారు ఫర్నేసులు నిర్మించి, లోహాలను వేడి చేయడానికి బెలోస్ అనే ఉపకరణాలను ఉపయోగించారు. వారు మొదట బంగారం, రాగి, వెండి మరియు సీసం కరిగించి వాటికి ఆకృతి ఇచ్చారు. రాగి ఉపకరణాలు రాతి లేదా చెక్క ఉపకరణాల కంటే బలంగా మరియు మెరుగ్గా ఉండేవి. తరువాత, ప్రజలు కాంస్య మరియు ఇత్తడి వంటి మిశ్రమాలను తయారు చేయడానికి లోహాలను కలపడం నేర్చుకున్నారు. క్రీస్తుపూర్వం 1800 ప్రాంతంలో, మానవులు ఇనుము మరియు ఉక్కును ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు, అవి మరింత బలంగా ఉన్నాయి.[27][28]

ప్రాచీన సాంకేతికత

Photo of an early wooden wheel
The wheel was invented సుమారు 4,000 BCE.

నిప్పును ఉపయోగించడం నేర్చుకున్న తర్వాత, మానవులు ఇతర రకాల శక్తిని ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు. వాటిలో మొదటిది పవన శక్తి. క్రీస్తుపూర్వం 7000 ప్రాంతంలో నైలు నదిపై మొట్టమొదటిగా తెలిసిన సెయిలింగ్ బోట్ ఉపయోగించబడింది. ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు కూడా తమ పొలాలకు నీరు పెట్టడానికి నైలు నది వరద నీటిని ఉపయోగించారు. వారు నెమ్మదిగా కాలువలు, నిల్వ చెరువులను నిర్మించడం ద్వారా నీటిని నియంత్రించడం నేర్చుకున్నారు. మెసొపొటేమియాలో, సుమేరియన్లు టైగ్రిస్, యూఫ్రటీస్ నదుల నుండి నీటిని తమ పొలాలకు తీసుకురావడానికి కాలువలు, ఆనకట్టల సంక్లిష్ట వ్యవస్థను నిర్మించారు.[29][30]

చక్రం పురాతన కాలంలోని గొప్ప ఆవిష్కరణలలో ఒకటి. ఇది క్రీస్తుపూర్వం 4000 ప్రాంతంలో మెసొపొటేమియా, మధ్య యూరప్, ఉత్తర కాకసస్ వంటి వివిధ ప్రదేశాలలో కనుగొనబడింది[31].[32] చక్రాల బండ్ల యొక్క తొలి చిత్రాలు సుమారు 3500 BCE నాటివి. ఇప్పటివరకు కనుగొనబడిన పురాతన చెక్క చక్రం స్లోవేనియాలో కనుగొనబడింది.[33] ఇది 5,000 సంవత్సరాల కంటే పాతది.[34]

refer to caption
Photograph of the Pont du Gard in France, one of the most famous ancient Roman aqueducts[35]

చక్రం వాణిజ్యం, ప్రయాణాన్ని మార్చివేసింది. ఇది భారీ వస్తువులను తీసుకెళ్లడం సులభతరం చేసింది. సుమేరియన్లు కుండలను తయారు చేయడానికి కుమ్మరి చక్రాన్ని కూడా ఉపయోగించారు.[36] దీని వలన వారు కుండలను వేగంగా, పెద్ద సంఖ్యలో తయారు చేయగలిగారు. తరువాత, విద్యుత్ ఉత్పత్తి కోసం చక్రాలను నీటి చక్రాలు, గాలిమరలలో కూడా ఉపయోగించారు. మొదటి ద్విచక్ర బండ్లను 3000 BCE ప్రాంతంలో మెసొపొటేమియా, ఇరాన్‌లలో ఉపయోగించారు.[37][38]

ప్రజలు కూడా రోడ్లు నిర్మించడం ప్రారంభించారు. పురాతన రాతి రోడ్లు 4000 BCE ప్రాంతంలో ఉర్ నగరంలో నిర్మించబడ్డాయి.[39] అదే సమయంలో ఇంగ్లాండ్‌లో చెక్క రోడ్లు కూడా నిర్మించబడ్డాయి. పెర్షియన్ గల్ఫ్‌ను మధ్యధరా సముద్రంతో అనుసంధానించిన మొదటి పొడవైన రోడ్లలో ఒకటి. 2000 BCE ప్రాంతంలో, క్రీట్‌లోని మినోవాన్లు తమ ద్వీపం అంతటా బాగా చదును చేయబడిన రహదారిని నిర్మించారు.[40][41]

మినోవాన్ నాగరికతలోని పురాతన ఇళ్లలో నీటి సరఫరా, స్నానపు తొట్టెలు, మరుగుదొడ్లు ఉన్నాయి.[42][43] తరువాత రోమన్లు ప్రజా మరుగుదొడ్లు, వ్యర్థాలను తీసుకెళ్లడానికి పెద్ద మురుగునీటి వ్యవస్థను నిర్మించారు. క్లోకా మాక్సిమా అని పిలువబడే వారి ప్రధాన మురుగునీటిని 600 BCE ప్రాంతంలో నిర్మించారు . వీటిని నేటికీ ఉపయోగిస్తున్నారు.[44]

రోమన్లు శుభ్రమైన నీటిని ఎక్కువ దూరం తీసుకెళ్లడానికి జల గొట్టాలను కూడా నిర్మించారు. మొదటి రోమన్ జల గొట్టం 312 BCEలో నిర్మించబడింది, చివరిది 226 CEలో నిర్మించబడింది. అన్ని రోమన్ జల గొట్టాలు కలిసి దాదాపు 450 కి.మీ పొడవు ఉన్నాయి, మరియు అనేక భాగాలు భూమి నుండి ఎత్తులో బలమైన తోరణాలపై నిర్మించబడ్డాయి.[45]

ఆధునికతకు ముందు కాలం

మధ్య యుగాలలో, అనేక కొత్త ఆవిష్కరణలు కనిపించాయి. ప్రజలు పట్టును ఎలా తయారు చేయాలో నేర్చుకున్నారు. గుర్రపు కాలర్ మరియు గుర్రపునాడా వంటి సాధనాలు రైతులకు, ప్రయాణికులకు సహాయపడ్డాయి. మీటలు, స్క్రూలు, పుల్లీలు వంటి సాధారణ యంత్రాలను కలిపి వీల్‌బారో, విండ్‌మిల్లులు, గడియారాలు వంటి ఉపయోగకరమైన సాధనాలను తయారు చేశారు.

అదే సమయంలో, ఆక్స్‌ఫర్డ్ మరియు కేంబ్రిడ్జ్ వంటి విశ్వవిద్యాలయాలు ప్రారంభించబడ్డాయి. ఈ ప్రదేశాలు శాస్త్రీయ జ్ఞానాన్ని మరియు కొత్త ఆలోచనలను వ్యాప్తి చేయడానికి సహాయపడ్డాయి.

పునరుజ్జీవనోద్యమంలో, మరిన్ని ఆవిష్కరణలు జరిగాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది ప్రింటింగ్ ప్రెస్, ఇది పుస్తకాలను ముద్రించడాన్ని సులభతరం చేసింది. ఇది ప్రజలు త్వరగా జ్ఞానాన్ని పంచుకోవడానికి మరియు నేర్చుకోవడానికి సహాయపడింది. సైన్స్ మరియు టెక్నాలజీ ఒకదానికొకటి అభివృద్ధి చెందడానికి సహాయపడటం ప్రారంభించాయి.

ఆధునిక కాలం

The automobile, here the original Benz Patent-Motorwagen, revolutionized personal transportation.

18వ శతాబ్దంలో, బ్రిటన్‌లో ఆవిరి శక్తి ఆవిష్కరణ పారిశ్రామిక విప్లవాన్ని ప్రారంభించింది. ఇది వ్యవసాయం, కర్మాగారాలు, మైనింగ్, లోహ పని, రవాణాలో పెద్ద మార్పులను తీసుకువచ్చింది. కర్మాగారాలు పెద్ద ఎత్తున వస్తువులను ఉత్పత్తి చేయడం ప్రారంభించాయి.

సుమారు 100 సంవత్సరాల తరువాత, రెండవ పారిశ్రామిక విప్లవం విద్యుత్, లైట్ బల్బులు, ఇంజిన్లు, రైల్వేలు, కార్లు, విమానాలను తీసుకువచ్చింది. ఈ ఆవిష్కరణలు వైద్యం, విజ్ఞానం, ఇంజనీరింగ్‌ను మెరుగుపరిచాయి. ఆకాశహర్మ్యాలతో నగరాలు ఎత్తుగా పెరిగాయి. ఎక్కువ మంది ప్రజలు నగరాల్లోకి వలస వచ్చారు.

టెలిగ్రాఫ్, టెలిఫోన్, రేడియో, టెలివిజన్ ఆవిష్కరణతో కమ్యూనికేషన్ సులభతరం అయింది.

20వ శతాబ్దం తరువాత

20వ శతాబ్దం అనేక శక్తివంతమైన ఆవిష్కరణలను చూసింది. శాస్త్రవేత్తలు అణుశక్తిని కనుగొన్నారు, ఇది అణుశక్తి , అణ్వాయుధాలకు దారితీసింది. మొదటి కంప్యూటర్లు పెద్దవిగా ఉన్నాయి, కానీ ట్రాన్సిస్టర్ ఆవిష్కరణ కంప్యూటర్లను చిన్నవిగా, వేగంగా చేసింది. ఇది డిజిటల్ యుగానికి దారితీసింది.

ఆప్టికల్ ఫైబర్ వంటి కొత్త కమ్యూనికేషన్ సాంకేతికతలు ఇంటర్నెట్‌ను సృష్టించడంలో సహాయపడి, సుదూర ప్రాంతాలకు సమాచారాన్ని త్వరగా పంపడం సాధ్యం చేశాయి.

అంతరిక్ష యుగం 1957లో స్పుత్నిక్ 1 ప్రయోగంతో ప్రారంభమైంది. తరువాత మానవులు చంద్రునిపైకి ప్రయాణించారు. శాస్త్రవేత్తలు రేడియో సిగ్నల్‌లను ఉపయోగించి అంతరిక్షంలో జీవితం కోసం శోధించడం కూడా ప్రారంభించారు.

వైద్యంలో, CT స్కాన్‌లు, MRI, డయాలసిస్ యంత్రాలు, పేస్‌మేకర్‌లు వంటి కొత్త యంత్రాలు కనుగొనబడ్డాయి. కొత్త మందులు , పరిశోధన సాధనాలు కూడా ఆరోగ్య సంరక్షణను మెరుగుపరిచాయి.

ఆధునిక సాంకేతికత, సమాజం

నేడు, సాంకేతికత చాలా సంక్లిష్టమైనది. దానిని రూపొందించడానికి, నిర్మించడానికి, ఉపయోగించడానికి నైపుణ్యం కలిగిన వ్యక్తులు అవసరం. అందుకే విద్య, శిక్షణ చాలా ముఖ్యమైనవి.

ఇంజనీరింగ్, వైద్యం, కంప్యూటర్ సైన్స్ వంటి అనేక ప్రత్యేక రంగాలు ఆధునిక సాంకేతికతకు మద్దతుగా అభివృద్ధి చెందాయి. నిర్మాణం, రవాణా, వాస్తుశిల్పం వంటి ఇతర రంగాలు కూడా మరింత అభివృద్ధి చెందాయి.

మూలాలు

  1. ↑ Skolnikoff, Eugene B. (1993). "The Setting". The Elusive Transformation: Science, Technology, and the Evolution of International Politics. Princeton University Press. p. 13. ISBN 0-691-08631-1. JSTOR j.ctt7rpm1. I find the most useful conceptual definition for this study to be that given by Harvey Brooks, who has defined technology ...as 'knowledge of how to fulfill certain human purposes in a specifiable and reproducible way.'
  2. ↑ "The roles of science and technology in national development" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-20.
  3. ↑ Mitcham, Carl (1994). Thinking Through Technology: The Path Between Engineering and Philosophy. University of Chicago Press. ISBN 0-226-53196-1.
  4. ↑ "The roles of science and technology in national development" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-20.
  5. ↑ "The roles of science and technology in national development" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-20.
  6. ↑ "The roles of science and technology in national development" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-20.
  7. ↑ Schiffer, M. B. (2013). "Discovery Processes: Trial Models". The Archaeology of Science. Manuals in Archaeological Method, Theory and Technique. Vol. 9. Heidelberg: Springer International Publishing. pp. 185–198. doi:10.1007/978-3-319-00077-0_13. ISBN 978-3-319-00077-0. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 11 September 2022.
  8. ↑ The British Museum. "Our earliest technology?". smarthistory.org. Archived from the original on 2 September 2022. Retrieved 2 September 2022.
  9. ↑ Schiffer, M. B. (2013). "Discovery Processes: Trial Models". The Archaeology of Science. Manuals in Archaeological Method, Theory and Technique. Vol. 9. Heidelberg: Springer International Publishing. pp. 185–198. doi:10.1007/978-3-319-00077-0_13. ISBN 978-3-319-00077-0. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 11 September 2022.
  10. ↑ Schiffer, M. B. (2013). "Discovery Processes: Trial Models". The Archaeology of Science. Manuals in Archaeological Method, Theory and Technique. Vol. 9. Heidelberg: Springer International Publishing. pp. 185–198. doi:10.1007/978-3-319-00077-0_13. ISBN 978-3-319-00077-0. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 11 September 2022.
  11. ↑ Schiffer, M. B. (2013). "Discovery Processes: Trial Models". The Archaeology of Science. Manuals in Archaeological Method, Theory and Technique. Vol. 9. Heidelberg: Springer International Publishing. pp. 185–198. doi:10.1007/978-3-319-00077-0_13. ISBN 978-3-319-00077-0. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 11 September 2022.
  12. ↑ Dunbar, R. I. M.; Gamble, C.; Gowlett, J. A. J., eds. (2014). Lucy to Language: the Benchmark Papers. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-965259-4. OCLC 1124046527.
  13. ↑ Wade, Nicholas (15 July 2003). "Early Voices: The Leap to Language". The New York Times. Archived from the original on 12 March 2017. Retrieved 7 November 2016.
  14. ↑ Shaar, Ron; Matmon, Ari; Horwitz, Liora K.; Ebert, Yael; Chazan, Michael; Arnold, M.; Aumaître, G.; Bourlès, D.; Keddadouche, K. (May 2021). "Magnetostratigraphy and cosmogenic dating of Wonderwerk Cave: New constraints for the chronology of the South African Earlier Stone Age". Quaternary Science Reviews. 259 106907. Bibcode:2021QSRv..25906907S. doi:10.1016/j.quascirev.2021.106907.
  15. ↑ Schiffer, M. B. (2013). "Discovery Processes: Trial Models". The Archaeology of Science. Manuals in Archaeological Method, Theory and Technique. Vol. 9. Heidelberg: Springer International Publishing. pp. 185–198. doi:10.1007/978-3-319-00077-0_13. ISBN 978-3-319-00077-0. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 11 September 2022.
  16. ↑ Schiffer, M. B. (2013). "Discovery Processes: Trial Models". The Archaeology of Science. Manuals in Archaeological Method, Theory and Technique. Vol. 9. Heidelberg: Springer International Publishing. pp. 185–198. doi:10.1007/978-3-319-00077-0_13. ISBN 978-3-319-00077-0. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 11 September 2022.
  17. ↑ Villa, Paola (1983). Terra Amata and the Middle Pleistocene archaeological record of southern France. Berkeley: University of California Press. p. 303. ISBN 978-0-520-09662-2.
  18. ↑ Schiffer, M. B. (2013). "Discovery Processes: Trial Models". The Archaeology of Science. Manuals in Archaeological Method, Theory and Technique. Vol. 9. Heidelberg: Springer International Publishing. pp. 185–198. doi:10.1007/978-3-319-00077-0_13. ISBN 978-3-319-00077-0. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 11 September 2022.
  19. ↑ "'Oldest remains' outside Africa reset human migration clock". phys.org. Archived from the original on 11 July 2019. Retrieved 10 September 2022.
  20. ↑ Harvati, Katerina; Röding, Carolin; Bosman, Abel M.; Karakostis, Fotios A.; Grün, Rainer; Stringer, Chris; Karkanas, Panagiotis; Thompson, Nicholas C.; Koutoulidis, Vassilis; Moulopoulos, Lia A.; Gorgoulis, Vassilis G.; Kouloukoussa, Mirsini (2019). "Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia". Nature. 571 (7766). Springer Science and Business Media LLC: 500–504. Bibcode:2019Natur.571..500H. doi:10.1038/s41586-019-1376-z. hdl:10072/397334. ISSN 0028-0836. PMID 31292546. S2CID 195873640. Archived from the original on 1 August 2022. Retrieved 17 September 2022.
  21. ↑ Kuijt, i., ed. (2002). Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation. Fundamental Issues in Archaeology. Springer New York. ISBN 978-0-306-47166-7. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 13 September 2022.
  22. ↑ Kuijt, i., ed. (2002). Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation. Fundamental Issues in Archaeology. Springer New York. ISBN 978-0-306-47166-7. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 13 September 2022.
  23. ↑ Kuijt, i., ed. (2002). Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation. Fundamental Issues in Archaeology. Springer New York. ISBN 978-0-306-47166-7. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 13 September 2022.
  24. ↑ "The First Baby Boom: Skeletal Evidence Shows Abrupt Worldwide Increase In Birth Rate During Neolithic Period". ScienceDaily (Press release). University of Chicago Press Journals. 4 January 2006. Archived from the original on 8 November 2016. Retrieved 7 November 2016.
  25. ↑ Kuijt, i., ed. (2002). Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation. Fundamental Issues in Archaeology. Springer New York. ISBN 978-0-306-47166-7. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 13 September 2022.
  26. ↑ Kuijt, i., ed. (2002). Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation. Fundamental Issues in Archaeology. Springer New York. ISBN 978-0-306-47166-7. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 13 September 2022.
  27. ↑ Kuijt, i., ed. (2002). Life in Neolithic Farming Communities: Social Organization, Identity, and Differentiation. Fundamental Issues in Archaeology. Springer New York. ISBN 978-0-306-47166-7. Archived from the original on 4 October 2022. Retrieved 13 September 2022.
  28. ↑ "Ironware piece unearthed from Turkey found to be oldest steel". The Hindu. 26 March 2009. Archived from the original on 29 March 2009. Retrieved 8 November 2016.
  29. ↑ Postel, Sandra (1999). "Egypt's Nile Valley Basin Irrigation". Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last?. W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-31937-8. Archived from the original on 19 November 2020. Retrieved 25 September 2022.
  30. ↑ Postel, Sandra (1999). "Egypt's Nile Valley Basin Irrigation". Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last?. W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-31937-8. Archived from the original on 19 November 2020. Retrieved 25 September 2022.
  31. ↑ Postel, Sandra (1999). "Egypt's Nile Valley Basin Irrigation". Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last?. W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-31937-8. Archived from the original on 19 November 2020. Retrieved 25 September 2022.
  32. ↑ Postel, Sandra (1999). "Egypt's Nile Valley Basin Irrigation". Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last?. W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-31937-8. Archived from the original on 19 November 2020. Retrieved 25 September 2022.
  33. ↑ Postel, Sandra (1999). "Egypt's Nile Valley Basin Irrigation". Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last?. W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-31937-8. Archived from the original on 19 November 2020. Retrieved 25 September 2022.
  34. ↑ Postel, Sandra (1999). "Egypt's Nile Valley Basin Irrigation". Pillar of Sand: Can the Irrigation Miracle Last?. W.W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-31937-8. Archived from the original on 19 November 2020. Retrieved 25 September 2022.
  35. ↑ Aicher, Peter J. (1995). Guide to the Aqueducts of Ancient Rome. Wauconda, IL: Bolchazy-Carducci Publishers, Inc. p. 6. ISBN 978-0-86516-282-2. Archived from the original on 5 December 2020. Retrieved 12 November 2020.
  36. ↑ Kramer, Samuel Noah (1971) [1963]. The Sumerians: Their History, Culture, and Character. Chicago: University of Chicago Press. p. 290. ISBN 978-0-226-45238-8. Archived from the original on 8 August 2014. Retrieved 26 October 2017.
  37. ↑ Moorey, Peter Roger Stuart (1999) [1994]. Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence. Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns. p. 146. ISBN 978-1-57506-042-2. Archived from the original on 17 October 2017. Retrieved 26 October 2017.
  38. ↑ Lay, M G (1992). Ways of the World. Sydney: Primavera Press. p. 28. ISBN 978-1-875368-05-1.
  39. ↑ Gregersen, Erik (2012). The Complete History of Wheeled Transportation: From Cars and Trucks to Buses and Bikes. New York: Britannica Educational Publishing. p. 130. ISBN 978-1-61530-701-2. Archived from the original on 31 March 2021. Retrieved 12 November 2020.
  40. ↑ Gregersen, Erik (2012). The Complete History of Wheeled Transportation: From Cars and Trucks to Buses and Bikes. New York: Britannica Educational Publishing. p. 130. ISBN 978-1-61530-701-2. Archived from the original on 31 March 2021. Retrieved 12 November 2020.
  41. ↑ Gregersen, Erik (2012). The Complete History of Wheeled Transportation: From Cars and Trucks to Buses and Bikes. New York: Britannica Educational Publishing. p. 130. ISBN 978-1-61530-701-2. Archived from the original on 31 March 2021. Retrieved 12 November 2020.
  42. ↑ Eslamian, Saeid (2014). Handbook of Engineering Hydrology: Environmental Hydrology and Water Management. Boca Raton, Florida: CRC Press. pp. 171–175. ISBN 978-1-4665-5250-0. Archived from the original on 10 December 2020. Retrieved 12 November 2020.
  43. ↑ Lechner, Norbert (2012). Plumbing, Electricity, Acoustics: Sustainable Design Methods for Architecture. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Inc. p. 106. ISBN 978-1-118-01475-2. Archived from the original on 31 March 2021. Retrieved 12 November 2020.
  44. ↑ Lechner, Norbert (2012). Plumbing, Electricity, Acoustics: Sustainable Design Methods for Architecture. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Inc. p. 106. ISBN 978-1-118-01475-2. Archived from the original on 31 March 2021. Retrieved 12 November 2020.
  45. ↑ Aicher, Peter J. (1995). Guide to the Aqueducts of Ancient Rome. Wauconda, IL: Bolchazy-Carducci Publishers, Inc. p. 6. ISBN 978-0-86516-282-2. Archived from the original on 5 December 2020. Retrieved 12 November 2020.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=సాంకేతిక_విజ్ఞానం&oldid=4711555" నుండి వెలికితీశారు