నెమలి

నెమలి
	పురివిప్పి నాట్యమాడుతున్న మగ నెమలి
Scientific classification
Kingdom:	ఏనిమేలియా (Animalia)
Phylum:	కార్డేటా (Chordata)
Class:	ఏవ్స్ (Aves)
Order:	Galliformes
Family:	Phasianidae
Genus:	పావో మరియు ఆఫ్రోపావో
జాతులు
	పావో క్రిస్టేటస్ (భారతీయ నెమలి); పావో మ్యూటికస్ (ఆకుపచ్చ నెమలి); ఆఫ్రోపావో కాంగోలెన్సిస్ (కాంగో నెమలి);

నెమలి (ఆంగ్లం: Peacock / Peafowl) ఫాసియానిడే (Phasianidae) కుటుంబానికి చెందిన అందమైన పక్షి. ఇది భారతదేశ జాతీయ పక్షి. మగ నెమలి (Peacock) దాని అత్యంత ఆకర్షణీయమైన, రంగురంగుల పొడవాటి ఈకలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ పక్షులను తెలుగులో మయూరం అని కూడా పిలుస్తారు.

నెమళ్లు సాధారణంగా అడవులు, వ్యవసాయ భూములు, పచ్చటి మైదానాలలో జీవించడానికి ఇష్టపడతాయి. భారతీయ పురాణాలలో, కళలలో, మరియు సంస్కృతిలో నెమలికి ఎంతో విశిష్ట స్థానం ఉంది.

జాతులు

నెమలిలో ప్రధానంగా మూడు జాతులు ఉన్నాయి:

భారతీయ నెమలి (Pavo cristatus): దీనినే ఇండియన్ పీఫౌల్ లేదా బ్లూ పీఫౌల్ అని పిలుస్తారు. ఇది ప్రధానంగా భారత ఉపఖండంలో కనిపిస్తుంది. దీని అందానికి మురిసిపోయి 1963లో భారత ప్రభుత్వం దీనిని "జాతీయ పక్షి"గా ప్రకటించింది. శ్రీలంక జాతీయ పక్షి కూడా ఇదే.
ఆకుపచ్చ నెమలి (Pavo muticus): ఇది తూర్పు మయన్మార్ నుండి జావా వరకు గల ఆగ్నేయాసియా ప్రాంతాలలో కనిపిస్తుంది. మగ మరియు ఆడ పక్షులు రెండూ ఆకుపచ్చ రంగులోనే ఉంటాయి. వేట మరియు అడవుల నరికివేత వలన ఇవి అంతరించిపోయే దశకు చేరుకున్నాయి.
కాంగో నెమలి (Afropavo congensis): ఇది మధ్య ఆఫ్రికా (కాంగో బేసిన్) అడవులలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఇది భారతీయ నెమలి అంత పెద్దదిగా, ఆకర్షణీయంగా ఉండదు.

శారీరక లక్షణాలు - ఈకలు

మగ నెమలి మరియు ఆడ నెమలి (Peahen) ల మధ్య స్పష్టమైన భేదం ఉంటుంది (Sexual dimorphism).

మగ నెమలి: మెరిసే నీలం లేదా ఆకుపచ్చ రంగు మెడను కలిగి ఉంటుంది. దీనికి వెనుక భాగంలో తోకలాగా కనిపించే పొడవైన పించం (Train) ఉంటుంది. పురివిప్పినప్పుడు ఈ పించంపై 'కళ్ళ' లాంటి ఆకృతులు (Eyespots) అద్భుతమైన రంగుల్లో మెరుస్తూ కనిపిస్తాయి.
ఆడ నెమలి: ఇది మగ నెమలి అంత ఆకర్షణీయంగా ఉండదు. దీనికి పొడవైన పించం ఉండదు. గోధుమ, బూడిద మరియు లేత ఆకుపచ్చ రంగుల కలయికతో చుట్టుపక్కల పొదల్లో సులభంగా కలిసిపోయేలా (Camouflage) ఉంటుంది.

మగ, ఆడ పక్షులు రెండింటి తలపైనా ఒక చిన్న 'కిరీటం' (Crest) లాంటి నిర్మాణం ఉంటుంది. కొన్ని జన్యుపరమైన మార్పుల (Leucism) వల్ల తెల్లటి నెమళ్లు కూడా పుడతాయి.

నెమలి పించాలలోని అద్భుత రంగులకు కారణం వాటిలో రంగులు (Pigments) ఉండటం కాదు. ఈకల మీద సూక్ష్మస్థాయిలో పేర్చినట్లు ఉండే స్ఫటిక నిర్మాణాలపై కాంతి పడి పరావర్తనం (Light interference / Structural coloration) చెందడం వలనే నెమలి నాట్యమాడుతున్నప్పుడు వివిధ కోణాలలో ఆ రంగులు తళుక్కున మెరుస్తాయి.^[1]

ఆహారం

నెమలి ఒక సర్వభక్షకి (Omnivore). ఇది శాకాహారం మరియు మాంసాహారం రెండింటినీ తింటుంది.

ఇవి ప్రధానంగా విత్తనాలు, గింజలు, పూల రెక్కలు, లేత మొక్కలు, పండ్లను తింటాయి.
అలాగే కీటకాలు, చీమలు, మరియు చిన్న సైజు పాములను, బల్లులను (సరీసృపాలు), కప్పలను కూడా వేటాడి తింటాయి. ^[2]

ప్రవర్తన - జతకట్టడం

నెమళ్లు సాధారణంగా చిన్న చిన్న గుంపులుగా నివసిస్తుంటాయి. ఈ గుంపును ఆంగ్లంలో 'పార్టీ' (Party) లేదా 'ఆస్టెంటేషన్' (Ostentation) అంటారు. పగలు నేలపైనే ఉంటూ ఆహారం వెతుక్కుంటాయి, కానీ రాత్రి వేళల్లో క్రూర జంతువుల నుండి రక్షణ కోసం ఎత్తైన చెట్ల కొమ్మలపై నిద్రిస్తాయి. ఇవి భారీ శరీరాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, ఆపద వచ్చినప్పుడు కొంత దూరం వరకు గాలిలో వేగంగా ఎగరగలవు.

సంతానోత్పత్తి సమయంలో (వర్షాకాలం ప్రారంభంలో) మగ నెమళ్లు తమ అందమైన పించాన్ని విప్పి వృత్తాకారంలో నాట్యమాడుతూ ఆడ పక్షులను ఆకర్షిస్తాయి. ఆ నాట్య సమయంలో ఈకలను ఆడిస్తూ ఒక ప్రత్యేకమైన శబ్దాన్ని (కలకలం) చేస్తాయి. ఈకల రంగు, నాట్యం చేసే తీరును బట్టి ఆడ నెమలి తనకు నచ్చిన భాగస్వామిని ఎంచుకుంటుంది. ఆడ పక్షులు నేలపై పొదల్లో గుడ్లు పెడతాయి. ఒకసారి 3 నుండి 6 గుడ్ల వరకు పెట్టి, సుమారు 28 రోజుల పాటు పొదుగుతాయి.

నెమలి అరుపు

పురాణాలు - సంస్కృతి

భారతీయ సంస్కృతిలో నెమలికి అత్యున్నత స్థానం ఉంది:

మహాభారతంలో శ్రీకృష్ణుడు ఎల్లప్పుడూ తన కిరీటంలో నెమలి పింఛాన్ని అలంకారంగా ధరిస్తాడు.
హిందూ పురాణాలలో నెమలి సుబ్రహ్మణ్య స్వామి (కార్తికేయుడు) వాహనం.
నెమలి అరిస్తే లేదా నాట్యం చేస్తే వర్షం వస్తుందనే నమ్మకం గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో బలంగా ఉంది.