వాలిడి

వికీపీడియా నుండి
Jump to navigation Jump to search

Script error: No such module "Pp-move-indef".

Hominoids or apes
Temporal range: Miocene–Holocene
సమాసంలో (Expression) లోపం: < పరికర్తను (operator) ఊహించలేదు

సమాసంలో (Expression) లోపం: < పరికర్తను (operator) ఊహించలేదు

Orang Utan, Semenggok Forest Reserve, Sarawak, Borneo, Malaysia.JPG
Bornean orangutan (Pongo pygmaeus)
Scientific classification e
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Mammalia
Order: Primates
Suborder: Haplorhini
Infraorder: Simiiformes
Parvorder: Catarrhini
Superfamily: Hominoidea
Gray, 1825
Type species
Homo sapiens
Families

Equatorius
Proconsulidae
Afropithecidae
Pliobatidae
Dendropithecidae
Ekembo
Hylobatidae
Hominidae

sister: Cercopithecoidea

వాలిడి (హోమినోయిడియా) పాత ప్రపంచంలో ఆఫ్రికా, ఆగ్నేయాసియాలకు చెందిన తోకలేని సిమియన్. దీన్ని తోక లేని కోతి అని కూడా ఆంటారు. ఇవి పాత ప్రపంచపు కోతుల సోదర సమూహాలు. ఈ రెండూ కలిసి కెటరైన్ క్లాడ్‌లో భాగం. ఇతర ప్రైమేట్ల కంటే భిన్నంగా వీటికి భుజం కీళ్ళ వద్ద చలనాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. సాంప్రదాయిక, సైన్సేతర ఉపయోగంలో, "వాలిడి", "తోక లేని కోతి" అనే పదానికి అర్థంలో మానవులు రారు. ఆ విధంగా, ఇది హోమినోయిడియా శాస్త్రీయ టాక్సన్ తో సమానం కాదు. హోమినోయిడియా సూపర్ ఫ్యామిలీలో రెండు శాఖలు ఉన్నాయి: గిబ్బన్లు లేదా చిన్న వాలిడులు; హోమినిడ్లు లేదా గొప్ప వాలిడులు .

  • చిన్న వాలిడుల కుటుంబమైన హైలోబాటిడేలో నాలుగు ప్రజాతులు, మొత్తం పదహారు జాతుల గిబ్బన్లు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ ఆసియాకు చెందినవి. అవి ఎక్కువగా చెట్లపై నివసిస్తాయి. నేలపై ఉన్నపుడు రెండు కాళ్ళపై నడుస్తాయి. వీటికి గొప్ప వాలిడుల కంటే తేలికైన శరీరాలుంటాయి. చిన్న సమూహాల్లో నివసిస్తాయి.
  • గొప్ప వాలిడుల కుటుంబమైన హోమినిడే (హోమినిడ్స్) లో మూడు ప్రజాతులు (జీనస్‌లు) ఉన్నాయి. వీటిలో మూడు జాతుల ఒరంగుటాన్లు, వాటి ఉపజాతులూ రెండు జాతుల గొరిల్లాలు, వాటి ఉపజాతులూ రెండు జాతుల చింపాంజీలు, వాటి ఉపజాతులూ ఒక జాతి మానవులు, అందులో ఒకే ఒక్క ఉపజాతీ - ఇవన్నీ ప్రస్తుతం ఉనికిలో ఉన్నాయి. [1] [lower-alpha 1] [2] [3]

గొరిల్లాలు, మానవులు తప్ప, మిగతా హోమినాయిడ్లన్నీ చెట్లు ఎక్కడంలో దిట్టలే. వాలిడులు రకరకాల మొక్కలు, జంతువులనూ తింటాయి. ఎక్కువగా మొక్కల ఆహారమే తింటాయి. వీటిలో పండ్లు, ఆకులు, కాండాలు, వేర్లు, గింజలు, గడ్డి గింజలూ ఉంటాయి. సాంకేతిక పరిజ్ఞానం అభివృద్ధి, వివిధ రకాల నివాస ప్రాంతాల కారణంగా మానవుల ఆహారాలు ఇతర వాలిడుల కంటే చాలా భిన్నంగా ఉంటాయి. సంఖ్యలో మానవులే ఇప్పటివరకు వాలిడి జాతులన్నిటి లోకీ ఎక్కువ. వాస్తవానికి మిగతా అన్ని ప్రైమేట్‌ల కంటే మానవులు అనేక వేల రెట్లు ఎక్కువ.

మానవేతర హోమినాయిడ్లు చాలా అరుదు. ఉన్నవి కూడా అంతరించిపోతున్నాయి. అంతరించిపోతున్న చాలా జాతులకు ప్రధాన ముప్పు ఉష్ణమండల వర్షారణ్యాల్లో ఆవాసాలు తగ్గిపోవడం. అయితే కొన్ని జాతులు జనాభా మానవుల ఆహారం కోసం బలైపోతున్నాయి. ఆఫ్రికా లోని గొప్ప వాలిడులు ఎబోలా వైరస్ నుండి కూడా ముప్పును ఎదుర్కొంటున్నాయి. ప్రస్తుతం ఆఫ్రికన్ వాలిడుల మనుగడకు గొప్ప ముప్పుగా పరిగణించబడుతున్న ఈ ఎబోలా 1990 నుండి మొత్తం గొరిల్లాలు, చింపాంజీల మరణాల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతుకు కారణమైంది. [4]

ఫైలోజెనీ[మార్చు]

అంతరించిపోయిన జాతులతో కూడిన క్లాడోగ్రామ్ ఇది. దీనిలో ఎక్కువ ఉత్పన్నమైన కోతులు, ప్రోకాన్సులిడే ఎకెంబోలో కనిపిస్తాయి. డెండ్రోపిథెసిడే ప్రాథమికమైన కోతిగా గుర్తించారు. తుర్కనాపిథెకస్, రంగ్వాపిథెకస్, న్యాన్జాపిథెకస్ (గతంలో ప్రోకాన్సులిడేగా పరిగణించేవారు) లకు సిమియోలస్ (డెండ్రోపిథెసిడే) తో దగ్గరి సంబంధం ఉన్నట్లు కనుగొన్నారు. మైక్రోపిథెకస్ క్రౌన్ కాతరినికి సోదరి అని కనుగొన్నారు. [5] [6] [7] [8] [9] సుమారు ఎన్ని మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం (ఎమ్‌వైఎ) క్లాడ్‌లు కొత్త క్లాడ్‌లుగా పరిణామం చెందాయో ఇది సూచిస్తుంది.


క్రౌన్ కాటరీని (31)
(29)

సాడానోయిడియా (†28)

సెర్కోపిథెకోయిడియా (24)

విక్టోరియా పిథెసినే (†19)

క్రౌన్ సెర్కోపిథెకోయిడియా

హోమినోయిడియా (30)

డెండ్రోపిథెసిడే (†7 Mya)

ఎకెంబో

ఎకెంబో హెసెలోని (†17 Mya)

ప్రోకాన్సులిడే (†18 Mya)

ఎకెంబో న్యాన్జే (†17 Mya)

(29)

ఈక్వటోరియస్ (†16)

ప్లయోబేట్స్ (†11.6 Mya)

(29)
ఆఫ్రోపిథెసిడే (28)

మొరోటోపిథెకస్ (†20)

ఆఫ్రోపిథెకస్ (†16)

క్రౌన్ హోమినోయిడియా (22)

హోమినిడే

హైలోబాటిడే


సూపర్ ఫ్యామిలీ హోమినోయిడే యొక్క క్లాడోగ్రామ్ ఈ రోజు విస్తృతంగా ఆమోదంపొందిన హోమినాయిడ్ల వారసత్వ సంబంధాలను చూపిస్తుంది. [10] [11] [12] ప్రతి క్లాడ్ నుండి, సుమారు ఎన్ని మిలియన్ల సంవత్సరాల క్రితం (ఎమ్‌వైఎ) కొత్త క్లాడ్‌లు ఉద్భవించాయో సూచిస్తుంది. [13]


కాటరీని (31.0 Mya)
 హోమినోయిడియా/వాలిడులు(20.4 Mya)
 హోమినిడే/గొప్ప వాలిడులు (15.7 Mya)
 హోమినినే (8.8 Mya)
 హోమినిని (6.3 Mya)

మానవులు (ప్రజాతి హోమో) Bechuana of Distinction-1841 (white background).jpg

చింపాంజీలు (genus పాన్) PanTroglodytesSmit (white background).jpg

గొరిల్లాలు (ప్రజాతి గొరిల్లా) Gorila de llanura occidental. Gorilla gorilla - Blanca Martí de Ahumada (white background).jpg

ఒరాంగుటన్లు (ప్రజాతి పోంగో) Simia satyrus - 1837 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - White Background.jpg

గిబ్బన్లు/చిన్న వాలిడులు (కుటుంబం హైలోబాటిడే) Le gibbon (white background).jpg




సాంప్రదాయిక వాలిడులు

సెర్కోపిథెకోయిడియా Cynocephalus doguera - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).tiff పాత ప్రపంచపు కోతులు

హోమినాయిడ్ల వర్గీకరణ అనేక మార్పులకు గురైంది. శిలాజ ఆధారాలతో కలిపి జన్యు విశ్లేషణ, ఒలిగోసిన్-మియోసిన్ సరిహద్దుకు సమీపంలో 25 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం (ఎమ్‌వైఎ) పాత ప్రపంచపు కోతుల నుండి హోమినాయిడ్లు ఉద్భవించాయని సూచిస్తుంది. [14] గిబ్బన్లు మిగిలినవాటి నుండి 18 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం (ఎమ్‌వైఎ) విడిపోయాయి. హోమినిడ్ చీలికలు 14 ఎమ్‌వైఎ ( పోంగో ), 7 ఎమ్‌వైఎ ( గొరిల్లా ), 3–5 ఎమ్‌వైఎ ( హోమో & పాన్ ) జరిగాయి. 2015 లో, ప్లయోబేట్స్ కాటలోనియే అనే ఒక కొత్త ప్రజాతిని, జాతినీ వర్ణించారు. ఇది 11.6 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నివసించింది. హోమినిడే, హైలోబాటిడే లువేరుపడక ముందు ఇది ఉనికిలో ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది. [15]

వాలిడి[permanent dead link] సూపర్ ఫామిలీ అయిన హోమినోయిడియా లోని సభ్యుల అస్థిపంజరాలు. ప్రస్తుతం రెండు కుటుంబాలు ఉనికిలో ఉన్నాయి: హోమినిడే, "గొప్ప వాలిడులు"; హైలోబాటిడే, గిబ్బన్లు లేదా "చిన్న వాఅలిడులు".
ఎడమ[permanent dead link] నుండి: గిబ్బన్, మానవుడు, చింపాంజీ, గొరిల్లా, ఒరంగుటాన్ పరిమాణాల పోలిక. మానవేతర కోతులు సాధారణ భంగిమలో నిటారుగా నిలబడవు.

హోమినాయిడ్ల కుటుంబాలు, ప్రస్తుతం ఉనికిలో ఉన్న ప్రజాతులు జాతులు:


స్వరూప శాస్త్రం[మార్చు]

ఒరంగుటాన్[permanent dead link] మాదిరిగానే, హోమినాయిడ్ల భుజాలు కీళ్ళూ చెట్ల కొమ్మలకు వేళ్ళాడుతూ ఊగుతూ,కొమ్మనుండి కొమ్మకు దూకేందుకు వీలుగా ఉంటాయి

గిబ్బన్ కుటుంబం, హైలోబాటిడేలో పదహారు జాతులు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ ఆసియాకు చెందినవే. వాటిని విభిన్నంగా చూపే ప్రధాన లక్షణం వాటి పొడవాటి చేతులు, ఇవి చెట్లకు వేలాడుతూ ఊగడానికి ఉపయోగపడతాయి. వాటి మణికట్టులో బంతి గిన్నె కీళ్ళు చెట్లపై జీవించేవాటి జీవనశైలికి పరిణామ అనుసరణ. గిబ్బన్లు సాధారణంగా ఆఫ్రికన్ వాలిడుల కంటే చిన్నవి. అతిపెద్ద గిబ్బన్, సియామాంగ్, 14 కిలోల వరకూ బరువుంటుంది. అతిచిన్న "గొప్ప వాలిడి" అయిన బోనోబో 34 కిలోలుంటుంది.

సూపర్ ఫ్యామిలీ హోమినోయిడియా పార్వర్డర్ కాటరీని లోకి వస్తుంది. ఇందులో ఆఫ్రికా, యురేషియా లకు చెందిన పాత ప్రపంచపు కోతులు కూడా ఉన్నాయి. ఈ సమూహంలో, హైలోబాటిడే, హోమినిడే అనే రెండు కుటుంబాలను పాతప్రపంచపు కోతుల నుండి వారి నములు దంతాల్లోని శిఖరాల సంఖ్యను బట్టి వేరు చేయవచ్చు; హోమినాయిడ్లకు "Y-5" మోలార్ నమూనాలో ఐదు వుండగా, పాత ప్రపంచపు కోతులకు నాలుగు మాత్రమే, బైలోఫోడోంట్ నమూనాలో, ఉన్నాయి.

ఇంకా, పాత ప్రపంచపు కోతులతో పోల్చితే, హోమినాయిడ్లకు మరింత ఎక్కువగా కదిలే భుజం కీళ్ళు, చేతులూ, చదునుగా ఉండే వెడల్పాటి పక్కటెముకలు; పొట్టిగా ఉండి, అంతగా కదలని వెన్నెముక, బాగా తగ్గిపోయిన తోకవెన్నుపూస (ఫలితంగా హోమినాయిడ్ జాతులలో తోక పూర్తిగా కోల్పోయింది) ఉంటాయి. ఈ శరీర నిర్మాణ సంబంధమైన అనుసరణలు, మొదట, కొమ్మల నుండి నిలువుగా వేలాడేందుకు, ఊగుతూ కొమ్మ నుండి కొమ్మకు దూకేందుకూ, ఆ తరువాత, రెండు కాళ్ళపై నడిచేటపుడు సమతుల్యతతో ఉండేందుకూ ఏర్పడిన పరిణామాలు. ఇతర కుటుంబాలలో కూడా తోకలు లేని ప్రైమేట్స్ ఉన్నాయి. కనీసం ఒక్కటి - పిగ్ టెయిల్‌డ్ లంగూర్, రెండు కాళ్ళపై చాలా దూరం నడవగలుగుతుంది. వాలిడి పుర్రె ముందు భాగంలో దాని ముక్కు రంధ్రాలు స్ఫుటంగా కనిపిస్తూంటాయి. ముక్కు దూలం అణగిపోయి ఉంటుంది.

హోమినాయిడ్ శిలాజ రికార్డు ఇప్పటికీ అసంపూర్తిగానూ, ముక్కలు ముక్కలుగానూ ఉన్నప్పటికీ, మానవుల పరిణామ చరిత్ర యొక్క రూపురేఖలను అందించడానికి తగినన్ని ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఇంతకుముందు, మానవులు, ఉనికిలో ఉన్న ఇతర హోమినాయిడ్లూ 15 నుండి 20 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం వేరుపడ్డాయని గతంలో భావించారు. ఆ కాలావధికి చెందిన రామాపిథెకస్ వంటి అనేక జాతులను ఒకప్పుడు హోమినిన్లుగా, మానవుల పూర్వీకులుగా భావించారు. కానీ, తరువాత శిలాజ పరిశోధనల్లో రామాపిథెకస్‌కు ఒరంగుటాన్‌తో మరింత దగ్గరి సంబంధం ఉందని తెలిసింది; కొత్త జీవరసాయన ఆధారాలు, మానవుల, హోమినినేతరుల (అంటే చింపాంజీలు) చిట్టచివరి ఉమ్మడి పూర్వీకుడు 5 - 10 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నాటిదని సూచించాయి.; చింపాంజీ-మానవ చివరి ఉమ్మడి పూర్వీకుడు (CHLCA) చూడండి.

కోతులతో తేడాలు[మార్చు]

క్లేడ్ (వంశం) ప్రకారం చూస్తే వాలిడులు, కాటరైన్లు, అంతరించిపోయిన జాతులైన ఏజిప్టోపిథెకస్, పారాపిథెసీడియా - అన్నీ కోతులే. కాబట్టి ఇతర కోతులలో లేని వాలిడి లక్షణాలను మాత్రమే పేర్కొనవచ్చు.

చాలా రకాల కోతులకు ఉన్నట్లుగా వాలిడులకు తోక ఉండదు. కోతులు ఎక్కువగా చెట్లపై ఉంటాయి. వాటి తోకలను సమతుల్యత కోసం ఉపయోగిస్తాయి. గొప్ప వాలిడులు కోతుల కంటే చాలా పెద్దవి అయితే, గిబ్బన్లు (చిన్నవాలిడులు) కొన్ని కోతుల కన్నా చిన్నవి. వాలిడులు కోతుల కంటే తెలివైనవని భావిస్తారు. కోతుల మెదళ్ళు మరింత ఆదిమ కాలానికి చెందినవి. [4]

ప్రవర్తన[మార్చు]

ఈ రంగంలో ప్రవర్తన యొక్క ప్రధాన అధ్యయనాలు మూడు బాగా తెలిసిన "గొప్ప వాలిడుల" పై పూర్తయ్యాయి, ఉదాహరణకు జేన్ గూడాల్, డయాన్ ఫోస్సీ, బిరుట్ గాల్డికాస్ . వాటి సహజ వాతావరణంలో, మానవేతర హోమినాయిడ్లలో చాలా భిన్నమైన సామాజిక వ్యవస్థ కనిపిస్తుందని ఈ అధ్యయనాల్లో గమనించారు: గిబ్బన్లు ఏకపత్నిత్వాన్ని పాటిస్తాయి, ప్రాదేశిక జత-బంధాలు, ఒరంగుటాన్లు ఒంటరిగా ఉంటాయి, గొరిల్లాలు చిన్న చిన్న మందలుగా, ఒకే వయోజన మగ నాయకుడి కింద నివసిస్తాయి. చింపాంజీలు పెద్ద పెద్ద మందలుగా నివసిస్తాయి. బోనోబోలు విశృంఖల లైంగిక ప్రవర్తన ప్రదర్శిస్తాయి. వాటి ఆహారం కూడా మారుతూ ఉంటుంది; గొరిల్లాలు ఆకులను తింటాయి. మిగిలినవి దాదాపుగా అన్నీ పండ్లు తింటాయి. కాకపోతే, సాధారణ చింపాంజీ మాంసం వేటాడుతుంది.  

ఆహారం[మార్చు]

మానవులు, గొరిల్లాలు కాకుండా, కోతులు ప్రధానంగా పండ్లు తింటాయి. వీటికి తోడు రకరకాల ఇతర ఆహారాలు కూడా తింటూంటాయి. గొరిల్లాలు ప్రధానంగా ఎక్కువగా కొమ్మలు, రెమ్మలు, వేర్లు, ఆకులు, కొద్దిగా పండ్లు, ఇతర ఆహారాలూ తింటాయి. మనుషులు తప్ప మిగతా వాలిడులు సాధారణంగా కీటకాలు, గుడ్లు వంటి మాంసం తక్కువ మొత్తంలో తింటాయి. మానవుల విషయంలో, వలసలు, వేట సాధనాలు, వంటల ఆవిష్కరణ మరింత విస్తృతమైన ఆహారాలకు దారితీశాయి. మానవ ఆహారాల్లో పెద్ద మొత్తంలో వండిన దుంపలు ( మూలాలు ) లేదా చిక్కుళ్ళు ఉన్నాయి . [6] మానవులు, ఇతర వాలిడులూ అప్పుడప్పుడు ఇతర ప్రైమేట్లను తింటాయి. [7] ఈ ప్రైమేట్లలో కొన్ని ఇప్పుడు అంతరించిపోవడానికి దగ్గరగా ఉన్నాయి. [8] [9]

తెలివితేటలు[మార్చు]

గొరిల్లా[permanent dead link] ఒక చిన్న చెట్టు కాండాన్ని పట్టుకుని నీళ లోని మొక్కలను లాక్కునే ప్రయత్నం చేస్తున్న దృశ్యాలు

మానవేతర హోమినాయిడ్లన్నీ సాధారణంగా అత్యంత తెలివైనవని భావిస్తారు. శాస్త్రీయ అధ్యయనంలో భాగంగా విస్తృతమైన జ్ఞాన పరీక్షలు చేసాక, అవి తెలివైనవని నిర్ధారించారు-అయితే, గిబ్బన్ల తెలివితేటలపై తక్కువ డేటా ఉంది. వోల్ఫ్‌గ్యాంగ్ కోహ్లర్ చేసిన తొలి అధ్యయనాల్లో చింపాంజీలు అసాధారణమైన సమస్యా పరిష్కార సామర్ధ్యాలను ప్రదర్శించాయి. దీనికి కారణం అంతర్దృష్టి అని కోహ్లెర్ చెప్పాడు. పదేపదే పనిముట్లను ఉపయోగించడం గమనించారు; ఇటీవల, పనిముట్లను తయారు చేసుకోవడన్ని కూడా గమనించాఅరు - అడవిలోనూ, ప్రయోగశాల పరీక్షలలోనూ. ఇతర ప్రైమేట్ జాతుల కంటే "గొప్ప వాలిడులు" చాలా తేలికగా అనుకరిస్తాయి. జంతువుల భాషా సముపార్జనలో దాదాపు అన్ని అధ్యయనాలు "గొప్ప వాలిడుల" పై చేసారు. అవి నిజమైన భాషా సామర్ధ్యాలను ప్రదర్శిస్తాయా అనే దానిపై వివాదం ఉన్నప్పటికీ, అవి నేర్చుకోవడంలో అవి గణనీయమైన ప్రదర్శన చేసాయనడంలో సందేహం లేదు. ఆఫ్రికాలోని వివిధ ప్రాంతాల్లోని చింపాంజీలు ఆహార సముపార్జనలో పనికొచ్చే పనిముట్లను అభివృద్ధి చేసి, ఓ రకమైన జంతు సంస్కృతిని ప్రదర్శించాయి . [11]

నోట్స్[మార్చు]

  1. Although Dawkins is clear that he uses "apes" for Hominoidea, he also uses "great apes" in ways which exclude humans. Thus in Dawkins, R. (2005). The Ancestor's Tale (p/b ed.). London: Phoenix (Orion Books). ISBN 978-0-7538-1996-8.CS1 maint: ref=harv (link): "Long before people thought in terms of evolution ... great apes were often confused with humans" (p. 114); "gibbons are faithfully monogamous, unlike the great apes which are our closer relatives" (p. 126).

మూలాలు[మార్చు]

  1. Dixson, A.F. (1981). The Natural History of the Gorilla. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-77895-0.CS1 maint: ref=harv (link), p. 13
  2. Grehan, J.R. (2006). "Mona Lisa Smile: The morphological enigma of human and great ape evolution". Anatomical Record. 289B (4): 139–157. doi:10.1002/ar.b.20107. PMID 16865704.CS1 maint: ref=harv (link)
  3. Benton, Michael J. (2005). Vertebrate palaeontology. Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-632-05637-8. Retrieved 10 July 2011.CS1 maint: ref=harv (link), p. 371
  4. 4.0 4.1 Rush, James (23 January 2015). "Ebola virus 'has killed a third of world's gorillas and chimpanzees' – and could pose greatest threat to their survival, conservationists warn". The Independent. Archived from the original on 30 March 2015. Retrieved 26 March 2015.
  5. Nengo, Isaiah; Tafforeau, Paul; Gilbert, Christopher C.; Fleagle, John G.; Miller, Ellen R.; Feibel, Craig; Fox, David L.; Feinberg, Josh; Pugh, Kelsey D. (2017). "New infant cranium from the African Miocene sheds light on ape evolution" (PDF). Nature. 548 (7666): 169–174. Bibcode:2017Natur.548..169N. doi:10.1038/nature23456. PMID 28796200. Archived from the original (PDF) on 22 July 2018. Retrieved 10 April 2020.
  6. 6.0 6.1 Alba, D. M.; Fortuny, J.; Moyà-Solà, S. (22 July 2010). "Enamel thickness in the Middle Miocene great apes Anoiapithecus, Pierolapithecus and Dryopithecus". Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences (in ఆంగ్లం). 277 (1691): 2237–2245. doi:10.1098/rspb.2010.0218. ISSN 0962-8452. PMC 2880156. PMID 20335211.
  7. 7.0 7.1 Grabowski, Mark; Jungers, William L. (12 October 2017). "Evidence of a chimpanzee-sized ancestor of humans but a gibbon-sized ancestor of apes". Nature Communications (in ఆంగ్లం). 8 (1): 880. Bibcode:2017NatCo...8..880G. doi:10.1038/s41467-017-00997-4. ISSN 2041-1723. PMC 5638852. PMID 29026075.
  8. 8.0 8.1 Rossie, James B.; Hill, Andrew (2018). "A new species of Simiolus from the middle Miocene of the Tugen Hills, Kenya". Journal of Human Evolution. 125: 50–58. doi:10.1016/j.jhevol.2018.09.002. PMID 30502897.
  9. 9.0 9.1 Rasmussen, D. Tab; Friscia, Anthony R.; Gutierrez, Mercedes; Kappelman, John; Miller, Ellen R.; Muteti, Samuel; Reynoso, Dawn; Rossie, James B.; Spell, Terry L. (2019). "Primitive Old World monkey from the earliest Miocene of Kenya and the evolution of cercopithecoid bilophodonty". Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (13): 6051–6056. doi:10.1073/pnas.1815423116. PMC 6442627. PMID 30858323.
  10. M. Goodman; D. A. Tagle; D. H. Fitch; W. Bailey; J. Czelusniak; B. F. Koop; P. Benson; J. L. Slightom (1990). "Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids". Journal of Molecular Evolution. 30 (3): 260–266. Bibcode:1990JMolE..30..260G. doi:10.1007/BF02099995. PMID 2109087.CS1 maint: ref=harv (link)
  11. 11.0 11.1 Dixson 1981, p. 16
  12. Benton, Michael J. (2005). Vertebrate palaeontology. Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-632-05637-8. Retrieved 10 July 2011.CS1 maint: ref=harv (link), p. 371
  13. Nengo, Isaiah; Tafforeau, Paul; Gilbert, Christopher C.; Fleagle, John G.; Miller, Ellen R.; Feibel, Craig; Fox, David L.; Feinberg, Josh; Pugh, Kelsey D. (2017). "New infant cranium from the African Miocene sheds light on ape evolution" (PDF). Nature. 548 (7666): 169–174. Bibcode:2017Natur.548..169N. doi:10.1038/nature23456. PMID 28796200. Archived from the original (PDF) on 22 July 2018. Retrieved 10 April 2020.
  14. Error on call to మూస:cite web: Parameters url and title must be specified
  15. Error on call to మూస:cite web: Parameters url and title must be specified
  16. Groves, C. (2005). Wilson, D. E., & Reeder, D. M, eds (ed.). Mammal Species of the World (3rd ed.). Baltimore: Johns Hopkins University Press. pp. 178–184. OCLC 62265494. ISBN 0-801-88221-4.CS1 maint: multiple names: editors list (link) CS1 maint: extra text: editors list (link) CS1 maint: ref=harv (link)
  17. Cochrane, Joe (2 November 2017). "New Orangutan Species Could Be the Most Endangered Great Ape". The New York Times. Retrieved 3 November 2017.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=వాలిడి&oldid=2988439" నుండి వెలికితీశారు