పాకిస్తాన్‌లో హిందూ దేవాలయాలు
| పాకిస్తాన్‌లో హిందూ దేవాలయాలు | |
|---|---|
 హింగ్లజ్ మాత మందిరం | |
| మతం | |
| అనుబంధం | హిందూధర్మం |
| ధారావాహిక లోని భాగం |
 హిందూధర్మం |
|---|
 |
| హిందూమత పదకోశం |
పాకిస్తాన్ 1947లో స్వతంత్ర దేశంగా ఆవిర్భవించింది. అంతకు ముందు ఇది భారతదేశంలో అంతర్భాగంగా ఉండేది. వేదకాలం నుండి ఇక్కడ హిందూమతం విలసిల్లుతోంది. ముల్తాన్ ప్రముఖ హిందూ ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలలో ఒకటి. వేద సంస్కృతి పంజాబుకు చెందిన తక్షశిలలోని గాంధారం వద్ద వికసించింది. ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్ జనాభాలో హిందువుల సంఖ్య 1.3% మాత్రమే ఉన్నా ఇక్కడ హైందవ సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను ప్రతిబించించే దేవాలయాలు అనేకం ఉన్నాయి.
పాకిస్తాన్‌లోని ప్రధాన హిందూ దేవాలయాలలో ముఖ్యంగా చెప్పదగ్గవి శ్రీ హింగ్లాజ్ మాత దేవాలయం (ఈ ఆలయంలో జరిగే వార్షిక హింగ్లాజ్ యాత్ర పాకిస్తాన్‌లో అతిపెద్ద హిందూ తీర్థయాత్ర, ఇందులో 250,000 మందికి పైగా భక్తులు పాల్గొంటారు),[1] శ్రీ రామ్‌దేవ్ పీర్ దేవాలయం (ఈ ఆలయంలో జరిగే వార్షిక రామ్‌దేవ్‌పీర్ మేళా పాకిస్తాన్‌లో రెండవ అతిపెద్ద హిందూ తీర్థయాత్ర),[2] ఉమర్కోట్ శివ్ మందిర్ (ఇది పాకిస్తాన్‌లోని అతిపెద్ద మతపరమైన పండుగలలో ఒకటైన వార్షిక శివరాత్రి పండుగకు ప్రసిద్ధి చెందింది),[3] చుర్రియో జబల్ దుర్గా మాతా దేవాలయం (శివరాత్రి వేడుకలకు ప్రసిద్ధి చెందింది, దీనికి 2,00,000 మంది భక్తులు వస్తారు).[4]
పాకిస్తాన్ లోని కొన్ని దేవాలయాల వివరాలు ఇలా ఉన్నాయి.
హింగ్లజ్ మాత మందిరం
[మార్చు]హింగ్లజ్ మాత, హింగ్లజ్ దేవి లేదా హింగుళాదేవి మందిరం 51 శక్తిపీఠాలలో ఒకటి. ఇది బలూచిస్తాన్ జిల్లాలో హింగోల్ నేషనల్ పార్క్ మధ్యలో నెలకొని ఉంది. ఈ ఆలయం హింగోల్ నదీతీరంలోని ఒక కొండగుహలో ఉంది. పాకిస్తానీయులు ఈ ఆలయాన్ని నానీమందిరంగా పిలుస్తారు.
పురాణగాథలు
[మార్చు]_During_Yanglaj_Yatra_2017_Photo_by_Aliraza_Khatri.jpg)
ప్రజాపతి దక్షుడు తన కుమార్తె సతీదేవి తన ఆకాంక్షలకు విరుద్ధంగా శివుడిని వివాహం చేసుకుందన్న కోపంతో తాను తలపెట్టిన బృహస్పతియానికి అందరినీ ఆహ్వానించాడు గాని కూతురినీ, అల్లుడినీ పిలవలేదు. సతీదేవి, శివుడు వారించినా వినకుండా, ప్రమధగణాలను వెంటబెట్టుకొని యాగానికివెళ్ళింది గాని, అక్కడ అవమానానికి గురయ్యింది. ముఖ్యంగా శివనింద సహించలేక ఆమె యోగాగ్నిలో భస్మమైంది. ఆగ్రహించిన శివుడు తన గణాలతో యాగశాలను ధ్వంసం చేశాడు. కాని సతీ వియోగదుఃఖం తీరని శివుడు ఆమె మృతశరీరాన్ని అంటిపెట్టుకొని ఉండి తన జగద్రక్షణాకార్యాన్ని మానివేశాడు. దేవతల ప్రార్థనలు మన్నించి విష్ణువు సుదర్శన చక్రంతో ఆ దేహాన్ని ఖండాలుగా చేసి, శివుడిని కర్తవ్యోన్ముఖుడిని చేశాడు. సతీదేవి శరీరభాగాలు పడిన స్థలాలు శక్తి పీఠాలుగా భక్తులకు, ముఖ్యంగా తంత్రసాధకులకు ఆరాధనా స్థలాలు అయినాయి. వాటిలో శిరోభాగం (బ్రహ్మరంధ్రం) ఈ హింగోళ ప్రాంతంలో పడిందని అంటారు.
మరొక స్థల పురాణం ప్రకారం త్రేతాయుగంలో విచిత్రుడు అనే సూర్యవంశానికి చెందిన క్షత్రియ రాజుకు హింగోళుడు, సుందరుడు అనే కుమారులు పుడతారు. వీరు ప్రజలను, ఋషులను పీడించి హింసిస్తుంటారు. ఆ రాకుమారుల బారినుండి తమను రక్షించవలసిందిగా ప్రజలు శివుడిని ప్రార్థిస్తారు. శివుని ఆజ్ఞానుసారం గణపతి సుందరుడిని సంహరిస్తాడు. దానితో రెచ్చిపోయిన హింగోళుడు మరింత విజృంభించి ప్రజలపై ప్రతీకారం తీసుకుంటాడు. దానితో బెంబేలెత్తిన ప్రజలు పరాశక్తిని ఆశ్రయిస్తారు. శక్తి అతడిని వెంటాడుతూ ఈ గుహలలో తన త్రిశూలంతో సంహరిస్తుంది. చనిపోయే ముందు హింగోళునికి ఇచ్చిన వరం ప్రకారం ఆ ప్రాంతంలో నెలకొని అతడి పేరుతో హింగుళాదేవిగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
మరో ఇతిహాసం ప్రకారం పరశురాముడు క్షత్రియ సంహారం చేస్తున్నప్పుడు 12 మంది బ్రాహ్మణులు క్షత్రియులను బ్రాహ్మణ వేషం వేసి పరశురాముడికి వారిని బ్రాహ్మణులుగా నమ్మించి కాపాడతారు. ఆ క్షత్రియుల సంతతి తరువాతి కాలంలో బ్రహ్మక్షత్రియులుగా పిలువబడుతున్నారు. ఈ బ్రహ్మక్షత్రియుల కులదేవత హింగుళాదేవి. మరో కథనం ప్రకారం దధీచి మహర్షి రత్నసేనుడు అనే సింధుదేశ రాజుకు పరశురాముడి బారి నుండి రక్షించడానికి ఆశ్రయమిస్తాడు. దధీచి ఆశ్రమంలో లేని సమయం చూసి పరశురాముడు రత్నసేనుడిని సంహరిస్తాడు. రత్నసేనుడి కుమారులను బ్రాహ్మణ వటువులుగా భావించి వదిలివేస్తాడు. వారిలో జయసేనుడు సింధురాజ్యానికి మరలి వెళ్లి పరిపాలన కొనసాగించాడు. పరశురాముడు అతడిని మట్టుపెట్టడానికి వచ్చినప్పుడు దధీచి మహర్షి ప్రసాదించిన హింగుళా దేవీ మంత్ర ప్రభావంతో కాపాడబడతాడు. ఈ దేవి జయసేనుడిని కాపాడటమే కాక పరశురాముని క్షత్రియవధను నిలిపివేయమని ఆజ్ఞాపిస్తుంది.
జాతర
[మార్చు]ప్రతియేటా ఏప్రిల్ మాసంలో నాలుగు రోజులపాటు ఇక్కడ ఉత్సవాలు నిర్వహిస్తారు. ఆ సమయంలో సాధువులు, హఠయోగులు ఈ దేవిని కొలుస్తారు. అనేక మంది భక్తులు ఉత్సవాల సందర్భంగా ఈ దేవతను కొలిచి మొక్కుబడులు చెల్లించుకుంటారు. స్థానికి ముస్లీములు ఈ దేవతను బీబీ నానీగా కొలుస్తారు. ఈ ఉత్సవాలను నానీకీ హజ్ అని పిలుస్తారు.
సినిమా
[మార్చు]హింగ్లాజ్ దేవి ఆలయం కథనాంశంగా, టి.గోపిచంద్ కథానాయకుడిగా సాహసం అనే తెలుగు చిత్రం, చంద్రశేఖర్ యేలేటి దర్శకత్వంలో వచ్చింది. భారత్-పాకిస్తాన్ విభజన అనంతరం, భారతదేశానికి వచ్చిన హిందువుల, కుటుంబంలో పుట్టిన కథానాయకుడు, తన వారసత్వ ఆస్తికోసం, పాకిస్తాన్ కి వెళ్ళే నేపథ్యంలో, సినిమా కథ సాగుతుంది.
శ్రీ రామ్‌దేవ్ పీర్ దేవాలయం
[మార్చు]
రామ పీర్ మందిర్ అనేది పాకిస్తాన్‌లోని సింధ్‌లోని తండో అల్లాయార్‌లో రామ్‌దేవ్ పీర్‌కు అంకితం చేయబడిన హిందూ దేవాలయం. ప్రతి సంవత్సరం జరిగే హింగ్లాజ్ మాత యాత్ర తర్వాత, రామపిర్ మేళా ఉత్సవం పాకిస్తాన్‌లో రెండవ అతిపెద్ద హిందూ తీర్థయాత్ర. 1459 ADలో రామ్‌దేవ్ పీర్ మరణించిన మూడున్నర శతాబ్దాల తర్వాత 1859లో ఈ ఆలయం నిర్మించబడింది. ఒక పురాణం ప్రకారం, తండో అల్లాయార్‌లోని ఒక హిందూ వ్యక్తి తనకు సంతానం కలిగితే, తాండో అల్లాయార్‌లో రామ పీర్ మేళా (జాతర) ఏర్పాటు చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. అతని కోరిక నెరవేరినందున, అతను భారతదేశంలోని నేటి రాజస్థాన్‌లోని రామ్‌దేవ్రాలోని రామ పీర్ అసలు ఆలయం నుండి నేటి పాకిస్తాన్‌లోని టాండో అల్లాయార్‌కు మట్టి దీపాన్ని తీసుకువచ్చి ఇక్కడ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు.
ఆదిత్య మందిరం
[మార్చు]ముల్తాన్ సూర్యదేవాలయం లేదా ఆదిత్య దేవాలయం పాకిస్తాన్ లో పంజాబ్ రాష్ట్రంలోని ముల్తాన్ నగరంలో ఒకప్పుడు నెలకొని వున్న పురాతన దేవాలయం. ఈ దేవాలయాన్ని శ్రీకృష్ణునికి జాంబవతి వలన కలిగిన కుమారుడు సాంబుడు తనకు వచ్చిన కుష్ఠురోగాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి నిర్మించాడని స్థల పురాణం చెబుతుంది. ఈ ఆలయం ఉన్న మూలస్థానం ఆధారంగా ఈ ప్రాంతానికి ముల్తాన్ అని పేరు వచ్చిందని ఒక కథనం.
స్వామీ నారాయణమందిరం
[మార్చు]ఈ దేవాలయాన్ని 1849లో కరాచీ నగరంలో నిర్మించారు. ఈ దేవాలయాన్ని హిందువులే కాకుండా ముస్లీములు కూడా దర్శిస్తారు. ఈ ఆలయాన్ని ఆనుకుని ఉన్న ధర్మశాలను ప్రస్తుతం పాకిస్తానీ స్థానిక జిల్లా కార్యాలయంగా మార్చివేశారు. 1947లో ఈ మందిరం హిందూ నిరాశ్రయులకు శిబిరంగా ఉపయోగపడింది. ఈ మందిరంలోని మూల విగ్రహాలను 1947 తర్వాత భారతదేశానికి తరలించారు. 1947 తరువాత 1989లో మొదటిసారి కొంతమంది సాధువులు ఈ మందిరాన్ని దర్శించారు. ఆ తరువాత ఈ దేవాలయానికి భక్తుల సందడి పెరిగింది. ఈ ఆలయంలో స్వామీ నారాయణ జయంతి, శ్రీరామనవమి, జన్మాష్టమి, దసరా మొదలైన పండుగలను హిందువులు పాటిస్తారు. 2008లో ఈ దేవాలయంలో 20 పేదజంటలకు సామూహిక వివాహాలు జరిపారు.
శివహర్కరే
[మార్చు]శివహర్కరే లేదా కరివిపుర్ 51 శక్తిపీఠాలలో ఒకటి. మహిషాసురమర్ధిని ఈ దేవాలయంలోని దేవత. ఈ శక్తిస్థలంలో పడిన సతీదేవి శరీరఖండాలు ఆమె కన్నులు. శివుడు ఈ పుణ్యక్షేత్రంలో క్రోధీశుడిగా వెలిశాడు. ఈ దేవాలయం కరాచీ నగరానికి సమీపంలో పర్కాయి రైల్వేస్టేషన్‌కు సమీపంలో ఉంది. ఏప్రిల్ నెలలో నాలుగురోజులపాటు ఇక్కడ ఉత్సవాలు జరుగుతాయి.
కటాసరాజ మందిరం
[మార్చు]
కటాసరాజ ఆలయం పాకిస్తాన్‌లోని పంజాబురాష్ట్రానికి చెందిన చక్వాల్ జిల్లాలోని కటాస్ గ్రామంలో ఉంది. ఇది ఒక శివాలయం. మహాభారతకాలంలో పాండవులు తమ అరణ్యవాసంలో కొంతకాలాన్ని ఈ ప్రదేశంలో గడిపినట్టు భావిస్తారు. దక్షయజ్ఞసమయంలో, సతీదేవి ప్రయోప్రవేశం చేసినదన్న వార్త తెలిసినపుడు శివుని కంటి నుండి రెండు కన్నీటిబొట్లు రాలాయి. అవి భూమి మీద పడినపుడు, ఒకటి ఇక్కడి కటాసక్షేత్రంలోని అమృతకుండ్ తీర్థంగానూ, రెండవది భారతదేశం, రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలోని అజమేరు (అజ్మీర్)లోని పుష్కరరాజ్ తీర్థంగానూ మారాయి అని స్థలపురణం చెబుతోంది. ఈ ఆలయక్షేత్రాన్ని ప్రపంచవారసత్వ సంపదగా గుర్తింపజేయాలని పాకిస్తాన్ ప్రయత్నిస్తోంది. 2006-07లో ఇక్కడి ఏడు ఆలయాలలో విగ్రహాలను పునఃప్రతిష్ఠించేందుకు నిర్ణయించి 51.06 మిలియన్ రూపాయలను కేటాయించింది. భారతదేశంనుండి ఈ విగ్రహాలను దిగుమతి చేసుకోవాలని నిర్ణయించుకొంది.ఈ పని మీద, ముగ్గురు పురాతత్వవేత్తల జట్టు భారతదేశంతోపాటు, శ్రీలంక, నేపాల్‌లలో కూడా సందర్శించింది. 2005 సంవత్సరంలో భారత మాజీ ఉపప్రధాని లాల్ కృష్ణ అద్వానీ ఈ ఆలయాన్ని సందర్శించారు.
శారదా పీఠం
[మార్చు]శారదా పీఠం, పాకిస్థాన్ ఆక్రమిత కాశ్మీరులో నీలం నది ఒడ్డున గల సరస్వతీ దేవి శక్తిపీఠం వద్ద ఉండేది. నీలం నదిని భారతదేశంలో కిషన్‌గంగ అని పిలుస్తారు. అయితే, ప్రస్తుతం ఆలయ శిథిలాలు తప్ప మరేమీ లేవు. ఈ ప్రాంతం వాస్తవాధీన రేఖకి చేరువలో పాకిస్థాన్ ఆక్రమిత కాశ్మీరులోని నీలం జిల్లాలో ఉంది. ఇక్కడ షీనా, కాశ్మీరీ భాషలు ఎక్కువగా మాట్లాడతారు. ఈ ఆలయం వల్లనే కాశ్మీరుని శారదాదేశంగా కూడా పిలుస్తారు.
ఇది ఒకప్పుడు కాశ్మీరీ పండితుల విద్యాకేంద్రంగా విరాజిల్లినది. ఇక్కడే ఆది శంకరుడు సర్వజ్ఞానపీఠాన్ని అధిష్టించాడు. ఒకప్పుడు సంస్కృత పండితులకు, కాశ్మీరీ పండితులకు; హిందూ, బౌద్ధ ధర్మాలకూ నిలయంగా ఉండేది.
ఇక్కడి శారదా దేవినే, అష్టాదశ శక్తిపీఠాలలో ఒకరైన సరస్వతీ దేవిగా కొలుస్తారు. ఇక్కడి శారదాదేవి లేదా సరస్వతీ దేవికి చెందిన స్తోత్రం
జ్ఞానప్రదా సతీమాతా కాశ్మీరేతు సరస్వతీ
మహావిద్యా మహామాయా భక్తిముక్తిప్రదాయినీ
ప్రస్తుత స్థితి
[మార్చు]ప్రస్తుతం ఈ పీఠం, ఆలయం పూర్తిగా శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి. కొంతమంది కాశ్మీరీ పండితులు ఆలయ సందర్శనకీ, మరమ్మత్తులకీ అనుమతినివ్వమని ఇటు భారతదేశానికీ, జమ్మూ కాశ్మీరుకీ; అటు పాకిస్తాన్ కీ, ఆజాదు కాశ్మీరుకీ విజ్ఞప్తులు చేసుకుంటున్నారు.[5]
మరికొన్ని దేవాలయాల జాబితా
[మార్చు]పైన పేర్కొన్న హిందూ దేవాలయాలే కాక పాకిస్తాన్‌లో ఉన్న మరికొన్ని హిందూ దేవాలయాల జాబితా:
పాకిస్తాన్ ఆక్రమిత కాశ్మీర్
[మార్చు]భింబర్ జిల్లా
[మార్చు]- బర్నాలాలోని శివాలయం[6]
కోట్లి జిల్లా
[మార్చు]- ముజఫరాబాద్ నగరంలోని సీతా రామ్ దేవాలయం[10]
- శారదాలోని శారదా పీఠం[11]
- మంధోల్ లోని మంధోల్ సూర్య దేవాలయం[9]
బలూచిస్తాన్
[మార్చు]లాస్‌బేలా జిల్లా
[మార్చు]- శ్రీ హింగ్లాజ్ మాతా దేవాలయం హింగోల్ నేషనల్ పార్క్‌లో ఉంది. హింగ్లాజ్ దేవి పుణ్యక్షేత్రం కరాచీ నగరానికి పశ్చిమంగా 215 కిలోమీటర్ల దూరంలో పాకిస్తాన్‌లోని బలూచిస్తాన్ ఎడారిలో ఉంది. వార్షిక హింగ్లాజ్ యాత్ర పాకిస్తాన్‌లో అతిపెద్ద హిందూ తీర్థయాత్ర, ఇందులో 250,000 మందికి పైగా భక్తులు పాల్గొంటారు.[1][12]
- బాబా చంద్రగుప్ అనేది ఒక మట్టి అగ్నిపర్వతం. శ్రీ హింగ్లాజ్ మాతా దేవాలయ పుణ్యక్షేత్రానికి వెళ్లే భక్తులకు ఇది ఒక ముఖ్యమైన మజిలీ. ఈ అగ్నిపర్వతాన్ని శివుని అవతారంగా భావిస్తారు.[13]
డేరా బుగ్టి జిల్లా
[మార్చు]- డేరా బుగ్టిలోని మర్హీ మందిర్[14]
కచ్చి జిల్లా
[మార్చు]- భాగ్ తహసీల్‌లోని బాబా మాధో దాస్ దేవాలయం.[15]
కలత్ జిల్లా
[మార్చు]- కలత్‌లోని కలత్ కాళీ మాతా దేవాలయం[16]
గ్వాదర్ జిల్లా
[మార్చు]- శ్రీ కృష్ణ మందిర్, గ్వాదర్
సిబి జిల్లా
[మార్చు]- సిబి మందిర్
- తిలి వాన్ మందిర్
- లెహ్రిలోని పూజా మాతా మందిర్
జోబ్ జిల్లా
[మార్చు]ఇస్లామాబాద్
[మార్చు]- సైద్‌పూర్ గ్రామంలోని రామ దేవాలయం[20]
- ఇస్లామాబాద్‌లోని కృష్ణ దేవాలయం
ఖైబర్ పఖ్తుంక్వా
[మార్చు]
అబోటాబాద్ జిల్లా
[మార్చు]- కృష్ణ దేవాలయం [21]
డేరా ఇస్మాయిల్ ఖాన్ జిల్లా
[మార్చు]హరిపూర్ జిల్లా
[మార్చు]కరాక్ జిల్లా
[మార్చు]కొహత్ జిల్లా
[మార్చు]- కోహత్ నగరంలోని హిందూ దేవాలయం- పాఠశాలగా మార్చబడింది[22]
మన్సెహ్రా జిల్లా
[మార్చు]మర్దాన్ జిల్లా
[మార్చు]- హోటీలోని గైడ్స్ ఇన్ఫాంట్రీ దేవాలయం[33]
నౌషేరా జిల్లా
[మార్చు]- నౌషేరా కంటోన్మెంట్‌లోని బాల్మీక్ దేవాలయం[34]
పెషావర్ జిల్లా
[మార్చు]- అసమై గేట్ వద్ద ఉన్న అసమై దేవాలయాల సముదాయం [35]- ఇది ఇప్పుడు కాశ్మీర్ నుండి వలస వచ్చిన కుటుంబాలకు లీజుకు ఇవ్వబడింది.[22]
- కాళీబారిలోని బాల్మీకి మందిర్[36]
- ఝండా బజార్‌లోని దర్గా పీర్ రతన్ నాథ్[37]
- గోర్ ఖత్రీలోని గోరఖ్ నాథ్ దేవాలయం
- కాళీబారిలోని కాళీబారి మందిర్[38]
- నంది మందిర్ - కొన్నేళ్లుగా మూసివేయబడింది[22]
- హష్త్‌నాగ్రిలోని పంజ్ తీరథ్[39]
- హష్త్‌నాగ్రిలోని వాంగ్రీ గరాన్ దేవాలయం[40] ఇది ఖైబర్ పఖ్తుంక్వా ఆర్కియాలజీ, మ్యూజియంల శాఖ కింద ఉండేది, ఈ శాఖ ఆలయాన్ని లీజుకు ఇచ్చింది. 2016లో హిందూ సంఘం వ్యతిరేకించినప్పటికీ ఆలయాన్ని కూల్చివేసి మూడు అంతస్తుల వాణిజ్య ప్లాజా నిర్మించారు.[22]
స్వాత్ జిల్లా
[మార్చు]- విష్ణు దేవాలయం [41]
పంజాబ్
[మార్చు]
అటోక్ జిల్లా
[మార్చు]బహవల్పూర్ జిల్లా
[మార్చు]- కాలా ధారి మందిర్
- సాదికాబాద్‌లోని కృష్ణ దేవాలయం
- భోంగ్‌లోని సిద్ధి వినాయక్ దేవాలయం[43]
భక్కర్ జిల్లా
[మార్చు]- మెయిన్ బజార్‌లోని పాత షేరాన్ వాలా దేవాలయం. (పనిచేయడం లేదు)[42]
చక్వాల్ జిల్లా
[మార్చు]- చోవా సైదాన్‌షాలోని కటాస్‌రాజ్ దేవాలయం
- మలోట్‌లోని మలోట్ దేవాలయం
ఫైసలాబాద్ జిల్లా
[మార్చు]గుజ్రాన్ వాలా జిల్లా
[మార్చు]గుజరాత్ జిల్లా
[మార్చు]- షావాలా మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
- రఘునాథ్ దేవాలయం (పనిచేయడం లేదు)[42]
జాంగ్ జిల్లా
[మార్చు]- బావలాల్ నాథ్ మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
జీలం జిల్లా
[మార్చు]- శంకర్ దాస్ మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
కసూర్ జిల్లా
[మార్చు]- బాబా రామ్ థామన్ పుణ్యక్షేత్రం
- మియాన్ చన్నున్‌లోని సనాతన ధర్మ మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
ఖుషాబ్ జిల్లా
[మార్చు]- సకేసర్‌లోని అంబ్ షరీఫ్ దేవాలయం
లాహోర్ జిల్లా
[మార్చు]- అనార్కలీ బజార్‌లోని బసూలి హనుమాన్ దేవాలయం
- గుల్జార్ కాలనీలోని భద్రకాళి దేవాలయం
- రవి రోడ్, ఖాసుర్‌పురాలోని కృష్ణ దేవాలయం
- లాహోర్ కోటలోని లవ దేవాలయం
- అనార్కలీ బజార్‌లోని వాల్మీకి దేవాలయం
- లయ్యాలోని మాతా రాణి మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
లోధ్రాన్ జిల్లా
[మార్చు]- కెహ్రోర్ పక్కాలోని బారా మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
- కృష్ణ మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
మియాన్వాలి జిల్లా
[మార్చు]- కాలాబాగ్ సమీపంలో మరి సింధులోని మరి సింధు దేవాలయాలు
ముల్తాన్ జిల్లా
[మార్చు]- సూరజ్ కుండ్ వద్ద ఆదిత్య సూర్య దేవాలయం
- ప్రహ్లాద్‌పురిలోని శ్రీ నరసింహ దేవాలయం
నంకానా సాహిబ్ జిల్లా
[మార్చు]- నంకానా సాహిబ్‌లోని శ్రీ కృష్ణ దేవాలయం (పనిచేయడం లేదు)[42]
నరోవాల్ జిల్లా
[మార్చు]ఒకారా జిల్లా
[మార్చు]- ఒకారాలోని హరి బోల్ మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
పాకపత్తన్ జిల్లా
[మార్చు]- పాక్‌పట్టన్ షరీఫ్‌లోని సనాతన ధర్మ మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
రాజన్పూర్ జిల్లా
[మార్చు]- సదర్ బజార్‌లోని హిందూ దేవాలయం (పనిచేయడం లేదు)[42]
రావల్పిండి జిల్లా
[మార్చు]- రావల్పిండి నగరంలోని సద్దార్ వద్ద శ్రీ కృష్ణ దేవాలయం[46]
- గ్రేసీ లైన్స్‌లో వాల్మీకి స్వామీజీ మందిర్
- బోహర్ బజార్‌లోని అంబర్‌దారన్ దేవాలయం[47]
- గజని కాలనీలోని బాగ్ సర్దారాన్ దేవాలయ సముదాయం[48]
- లాండా బజార్‌లోని గణేశ దేవాలయం[47]
- రాజా బజార్‌లోని గంజ్ మండి హిందూ దేవాలయం[47]
- తక్షశిలలోని జండియాల్ దేవాలయం (జొరాస్ట్రియనిజం)
- కోహతి బజార్‌లోని కళ్యాణ్ దాస్ దేవాలయం[49]
- పురానా ఖిలాలోని కృష్ణ దేవాలయం[50]
- లాల్‌కుర్తిలోని లాల్ కుర్తి దేవాలయం[51]
- సాగ్రీలోని సాగ్రీ దేవాలయం[47]
సాహివాల్ జిల్లా
[మార్చు]- అకాలీ చంద్ మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
సర్గొధ జిల్లా
[మార్చు]సియాల్కోట్ జిల్లా
[మార్చు]తోబా టెక్ సింగ్ జిల్లా
[మార్చు]- గోజ్రాలోని హిందూ దేవాలయం. ఇది విభజన తర్వాత పని చేయడం మానేసింది, అనేక కుటుంబాలు దీనిని ఆక్రమించాయి. 2021లో వర్షం కారణంగా ఈ ఆలయం కూలిపోయింది.[57]
సింధ్
[మార్చు]
సింధ్ ప్రావిన్స్‌లోని దేవాలయాలు:
బదిన్ జిల్లా
[మార్చు]- సమనాథ్ మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
దాదు జిల్లా
[మార్చు]ఘోట్కి జిల్లా
[మార్చు]- సచ్చో సత్రం ధామ్ (SSD) అనేది సింధ్‌లోని అతిపెద్ద హిందూ పుణ్యక్షేత్రాలలో ఒకటి. ఇది 300 ఎకరాలలో విస్తరించి ఉంది.[60]
- రహిర్కి గ్రామంలోని దేవ్రీ సాహిబ్ ఆలయాలు SSD కి ఎదురుగా ఉన్న నదీ తీరంలో ఉన్నాయి. ఇది SSD సెంచరీ సెలబ్రేషన్ బ్రిడ్జ్ ద్వారా సచ్చో సత్రం ధామ్‌కు అనుసంధానించబడి ఉంది.[60]
- మీర్పూర్ మాథెలోలోని షాదానీ దర్బార్
జాకోబాబాద్ జిల్లా
[మార్చు]- బాబా కళ్యాణ్ దాస్ మందిర్
- మంఝండ్ లోని దర్బార్ మంఝండ్[62]
జంషోరో జిల్లా
[మార్చు]- లక్కీ హిల్స్ వద్ద దహరన్ తీర్థ్[63]
- మంఝండ్‌లో గోవింద్రం దర్బార్
- థానా బుల్లా ఖాన్‌లోని గురు మంగళ్ గిర్ దేవాలయం
- థానా బుల్లా ఖాన్‌లోని గురు బాల్‌పురి ఆశ్రమం
కరాచీ జిల్లా
[మార్చు]- కస్టమ్ హౌస్ వద్ద దర్యా లాల్ సంకట్ మోచన్ మందిర్ (ఝూలే లాల్ మందిర్ అని కూడా పిలుస్తారు)
- లైయారీ టౌన్‌లోని పమ్వాల్ దాస్ శివ మందిర్.[64][65]
- సోల్జర్ బజార్‌లోని పంచముఖి హనుమాన్ దేవాలయం 1500 సంవత్సరాల నాటిది. ఇక్కడ 2.5 మీటర్ల ఎత్తున్న హనుమంతుని విగ్రహం ఉంది. ఆలయ పునరుద్ధరణ 2012లో ప్రారంభమైంది, ఇది మహారాష్ట్ర, సింధీ, బలూచి భక్తులలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది.[66] ఈ ఆలయానికి ఉన్న 2,609 చదరపు అడుగుల భూమిలో సగం భాగాన్ని ముస్లింలు ఆక్రమించారు, జిల్లా కోర్టు లీజును రద్దు చేసిన తర్వాత ఆరు చిన్న ప్లాట్లలో నాలుగు ప్లాట్లను ఆలయం తిరిగి పొందింది, మిగిలిన రెండు ప్లాట్లను కూడా తిరిగి పొందడానికి ఇప్పటికీ పోరాడుతోంది.[67]
- స్థానిక జెట్టి ప్రాంతంలోని శ్రీ లక్ష్మీ నారాయణ మందిర్
- మద్రాసీ పారాలోని శ్రీ మారి అమ్మన్ దేవాలయం. పాకిస్తాన్‌లోని తమిళ హిందూ సమాజం ఇక్కడ పూజలు చేస్తుంది.[68]
- భాగ్నారి మందిర్[58]
- గార్డెన్ ఈస్ట్‌లోని శ్రీ పంచ్ ముఖి హనుమాన్ మందిర్
- క్లిఫ్టన్‌లోని శ్రీ రత్నేశ్వర్ మహాదేవ్ మందిర్
- శ్రీ స్వామినారాయణ మందిర్
- మనోరా బీచ్‌లోని శ్రీ వరుణ్ దేవ్ మందిర్[69]
ఖైర్పూర్ జిల్లా
[మార్చు]- ఖైర్‌పూర్‌లోని భాయ్ సంత్ దాస్ మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
లర్కానా జిల్లా
[మార్చు]మతియారి జిల్లా
[మార్చు]- ఒడెరోలాల్ గ్రామంలోని జూలేలాల్ మందిర్
మీర్పూర్ ఖాస్ జిల్లా
[మార్చు]షికార్పూర్ జిల్లా
[మార్చు]సుక్కూర్ జిల్లా
[మార్చు]- రోహ్రీలోని కల్కా గుహ దేవాలయం
- సాధ్ బేలో ఐలాండ్ దేవాలయం
- సుక్కూర్‌లోని రామపీర్ దేవాలయం[73]
తాండో అల్లాహ్యార్ జిల్లా
[మార్చు]- రామపీర్ దేవాలయం
థార్పార్కర్ జిల్లా
[మార్చు]
తట్టా జిల్లా
[మార్చు]- బాబా శ్రీచంద్ దర్బార్
- లాల్ సాహిబ్ మందిర్ (పనిచేయడం లేదు)[42]
- మక్లీలోని శ్రీ మమై దేవ్ అస్థాన్
ఉమర్కోట్ జిల్లా
[మార్చు]- ఉమర్కోట్ వద్ద ఆస్మానియన్ రో థాన్
- పిథోరో వద్ద దర్గా పిర్ పిథోరో
- కరాక్ ఆలయం:పాకిస్తాన్‌లోని ఖైబర్ పఖ్‌టుంట్వా రాష్ట్రం, కరాక్ జిల్లాలో ఉన్న పురాతన హిందూ దేవాలయాన్ని, పరమహంస మహారాజ్ సమాధిని స్థానిక ముస్లిం అల్లరి మూకలు 2020 డిసెంబర్ నెలలో ధ్వంసం చేశాయి. ఈ ఘటన స్థానికంగా తీవ్రం కలకలం సృష్టించింది. అక్కడి హిందువులు పెద్ద ఎత్తున ఆందోళనలు చేపట్టారు.ఈ ఆలయం సుమారు 100 సంవత్సరాల క్రితం నిర్మించారు
- ఆర్య మందిరం, నవన్‌షెహర్, అబొత్తాబాద్ (శిథిలం)
- శివాలయం, అబొత్తాబాద్ (శిథిలం/ పాక్షికంగా నిర్మూలించబడింది)
- సయీద్ పూర్ దేవాలయం, సయీద్ పూర్, ఇస్లామాబాద్
- కృష్ణదేవాలయం, అబొత్తాబాద్ (పూర్తిగా నిర్మూలించబడింది)
- బరేరి మాత మందిరం, మన్‌సెహరా (ప్రస్తుతం లేదు, నిర్మూలించబడింది)
- వాల్మీకి మందిరం, పెషావర్
- జగన్నాథమందిరం, సియాల్కోట్
- వరుణదేవాలయం, కరాచి
- పంచముఖ హనుమాన్ మందిరం, కరాచి
- కలిబారి మందిర్ (పాకిస్థాన్)
- అంబ్ ఆలయం
బయటి లింకులు
[మార్చు]- Archived 2010-06-06 at the Wayback Machine హింగ్లజ్ మాత గురించిన వెబ్‌సైట్
- Hindu Temples in Pakistan
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 Xafar, Ali (20 April 2016). "Mata Hinglaj Yatra: To Hingol, a pilgrimage to reincarnation". The Express Tribune.
- ↑ "Hindu's converge at Ramapir Mela near Karachi seeking divine help for their security". Times of India. 26 September 2012. Retrieved 30 October 2020.
- ↑ Kalhoro, Zulfiqar Ali (2018-02-27). "The thriving Shiva festival in Umarkot is a reminder of Sindh's Hindu heritage". DAWN.COM (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2022-05-12.
- ↑ "Contractor blasting through Tharparkar temple in search of granite". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). 2011-03-09. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ "Discuss opening of Sharda Peeth in PaK during talks: APMCC". greaterkashmir. Srinagar, India. June 18, 2011. Retrieved June 18, 2011.[permanent dead link]
- ↑ ghalib.razza@gmail.com. "AJ&K; Tourism & Archaeology Department". ajktourism.gov.pk (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2019-10-16. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "Most Hindu temples in Pakistan in ruins, ancient worship places falling apart: Report". www.timesnownews.com (in ఇంగ్లీష్). 12 February 2021. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ Gupta, Bal K. (2012). Forgotten Atrocities: Memoirs of a Survivor of the 1947 Partition of India (in ఇంగ్లీష్). Lulu.com. ISBN 978-1-257-91419-7.
- 1 2 3 4 Saba, Noor Us; Nawaz, Sohail; Anwar, Adnan (2023-03-30). "A Case Study of Radha Krishna Temple Muzaffarabad: Art and Architecture". Global Social Sciences Review (in ఇంగ్లీష్). 8 (1): 454–464. doi:10.31703/gssr.2023(VIII-I).42. ISSN 2616-793X.
- ↑ "Hindu council delegation visits ancient temple site in AJK". DAWN.COM (in ఇంగ్లీష్). 2019-06-26. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ "Steeped in history: Centre of Hindu, Buddhist learning lies hidden in Neelum". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). 2015-09-05. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ Schaflechner, Jürgen (2018). Hinglaj Devi : identity, change, and solidification at a Hindu temple in Pakistan. New York, NY: Oxford University Press. ISBN 9780190850555. OCLC 1008771979.
- ↑ Khan, Gulnaz (2019-01-10). "Hindu Pilgrimage in Pakistan". National Geographic (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on October 2, 2021. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ "Dera Bugti: A hometown in tatters". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). 2013-07-29. Retrieved 2022-05-12.
- ↑ "Hindu temple opens door to 200 Muslim flood victims in Balochistan". Geo News (in ఇంగ్లీష్). 2022-09-12. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ Notezai, Muhammad Akbar (2017-10-15). "FOOTPRINTS: DESCENDANTS OF ROYALTY". DAWN.COM (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2022-05-12.
- ↑ Shahid, Saleem (2020-02-08). "200-year-old temple in Quetta returned to Hindu community". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- 1 2 3 4 "Only four Hindu temple in Quetta, minority feels unsafe to practice". www.bexpress.com.pk. Retrieved 2026-01-31.
- 1 2 "200-year-old temple returned to Hindu community in Balochistan". www.thenews.com.pk (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2022-05-12.
- ↑ Zulfiqar Baig (21 December 2018). "Building temple: Hindu community hopes to secure PM Nawaz Shareef". Express Tribune. Retrieved 19 August 2020.
- ↑ Another old Hindu temple demolished in Haripur in Islamic Pakistan., Struggle for Hindu Existence
- 1 2 3 4 5 6 Maheen (2021-07-25). "A religious heritage lost to commercialisation | The Express Tribune". tribune.com.pk (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ "Police conducts mock exercise at Balmik Ji Temple – Alerts". alerts.pk (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2021-02-07. Retrieved 2026-01-31.
- ↑ "Oldest Hindu Temple Located In Dera Ismail Khan". 7 January 2023. Retrieved 16 April 2025.
- ↑ muhammad.sadaqat (2017-01-20). "Minority rights: Another Hindu temple demolished". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ Wright, Colin. "Temple at Hurripore [Hazara District]". bl.uk (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2023-10-21. Retrieved 2026-02-17.
- ↑ Khan, Ahtisham (2019-04-17). "K-P rediscovers its millennia-old Hindu past". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-02-17.
- ↑ "Mob led by Islamists demolishes Hindu temple in NW Pakistan". Thompson Citizen. 30 December 2020. Retrieved 2020-12-31.[dead link]
- ↑ Ahmad, Imtiaz (2021-12-30). "Hindu temple in Pakistan vandalised, set on fire". Hindustan Times (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-12-31.
- ↑ Khan, Aurangzaib (2014-06-27). "Footprints: A saint without a shrine". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ Department of Archaeology and Museums (2004-01-30). "UNESCO world heritage Centre - Mansehra Rock Edicts". Whc.unesco.org. Retrieved 2011-03-30.
- ↑ "When faith won over hate of partition: The story of two Shiva temples in Pakistan". Zee News (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ Hussain, Hamid (2014-11-23). "Hindu Guides Infantry Temple: The bell that rings no more". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ "Communities in Nowshera area reach compromise". Dawn (in ఇంగ్లీష్). 2005-07-12. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ hidayat.khan (2016-06-21). "Asamai temples' destruction shows sheer lack of respect". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ Mir, Amir. "Historic site demolished in Nankana Sahib". DNA India (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ Qalandar, Baseer (2015-02-17). "Night of Shiv: Shivratri festival begins at Dargah Pir Ratan Nath". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ "Goddess Kali Temple In Peshawar To Be Renovated For The First Time Since Partition". Indiatimes (in Indian English). 2017-08-22. Retrieved 2026-01-31.
- ↑ PTI (2019-01-03). "Pakistan declares Panj Tirath site as national heritage". BusinessLine (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ APP (2016-02-25). "Hindu temple sealed, two held for illegal repair work". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ "2000-year-old Vishnu Temple, water tank, watchtowers discovered in Swat". 14 February 2008.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 "Non Functional – Evacuee Trust Property Board (ETPB)" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "PM takes notice of mob attack on temple".
- ↑ सिंह, अनिल (2024-01-03). "पाकिस्तान में हैं कितने राम मंदिर, जानें कब और कैसे हुआ था निर्माण, आज क्या है स्थिति". Navbharat Live (in హిందీ). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ Mahmood, Abid (2024-10-21). "Hindu temple being reconstructed after 64 years in Narowal". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ Yasin, Aamir (2020-03-08). "Krishna Temple — the only worship place for twin cities' Hindus". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- 1 2 3 4 shiraz.hassan (2013-01-29). "Pakistan's long forgotten Hindu temples and Gurdwaras". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ Shamil, Taimur (2015-10-16). "The temples of Rawalpindi: Old wisdom in a new world". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ shiraz.hassan (2013-05-31). "Kalyan Das temple: An abandoned shelter for the blind". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ Tahir, Saif (2017-12-15). "Mandir main mehrab – a temple inside a mosque in Rawalpindi". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "Hindu Temples of Lal Kurti Bazaar, Rawalpindi Pakistan". Dunya News Blogs (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2018-04-30. Retrieved 2026-01-31.
- ↑ zulfiqar.ali.kalhoro (2011-02-11). "The falling temples of Bhera | The Express Tribune". The Express Tribune (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2026-03-15. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ Khalid, Haroon (2018-01-09). "How Pakhtun Sikhs fleeing the Taliban made Nankana Sahib a cultural hub". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ "Important Places | District Sargodha". sargodha.punjab.gov.pk (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2024-05-21. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ Miraj, Muhammad Hassan (2012-10-08). "Pooran Bhagat". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "Pakistan govt renovates centuries-old Shawala Teja Singh temple in Sialkot". The Times of India. 2019-10-27. ISSN 0971-8257. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "Abandoned temple caves in". Dawn (in ఇంగ్లీష్). 2021-07-04. Retrieved 2026-06-27.
- 1 2 3 4 "Functional – Evacuee Trust Property Board (ETPB)" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "Where Sufis And Yogis Meet: The Syncretic Story Of Veernath Temple". The Friday Times (in ఇంగ్లీష్). 2025-10-19. Retrieved 2026-06-27.
- 1 2 "Bridge in Pakistan's Sindh province named after Hindu shrine". The Times of India. 2016-11-08. ISSN 0971-8257. Retrieved 2025-10-22.
- ↑ "Faith And Fear Are Intertwined At The Durga Shiv Mandir In Hyderabad". The Friday Times (in ఇంగ్లీష్). 2025-08-04. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ Kingrani, Aziz. "The Hindu Temple or Derbaar Manjhand, Sindh, Pakistan". Academia.edu.
- ↑ Jatt, Zahida Rehman (2017-04-17). "Once populated with temples, only traces of Hinduism remain in Laki". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ "Temple turns into slaughterhouse". www.thenews.com.pk (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2006-10-10. Retrieved 2026-01-31.
- ↑ "Historic Shiv Mandir makes way for a Pir". www.thenews.com.pk (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2006-10-15. Retrieved 2026-01-31.
- ↑ "In This 1,500 Yr Old Hindu Temple In Pakistan, Lord Hanuman's Idol Emerged Naturally. And It Has A Special Connection With No. 11". DailyBhaskar (in ఇంగ్లీష్). 2017-07-04. Archived from the original on 2017-07-08. Retrieved 2026-01-31.
- ↑ rabia.ali (2012-02-19). "Recycling history: And all of Hanuman's men put this temple together again". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ Rizwan (2026-05-27). "Tamil community in Madrasi Para keeping South Indian customs alive in Karachi". www.thenews.pk (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "Five historical Hindu temples of Pakistan". Wion (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
- ↑ "At Shikarpur's Temple of Budheshwar Mahadev". The Friday Times (in ఇంగ్లీష్). 2024-06-17. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "Shikarpur's Swami Shankaranand Bharti Temple - Zulfiqar Ali Kalhoro - Youlin Magazine". www.youlinmagazine.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "Shikarpur's 18th-Century Jog Mata Temple". The Friday Times (in ఇంగ్లీష్). 2023-12-16. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "Hindus celebrate Ramapir Mela". Dawn (in ఇంగ్లీష్). 2025-08-27. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "In Muslim-majority Pakistan, city of Mithi is an oasis of coexistence". South China Morning Post (in ఇంగ్లీష్). 2018-10-09. Retrieved 2026-06-27.
- ↑ "Love in Tharparkar - The Friday Times - Naya Daur". The Friday Times - Naya Daur (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2018-03-16. Archived from the original on 2021-12-06. Retrieved 2026-06-27.
<ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు