అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం

అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం
	ఇస్కాన్ దేవాలయం, వృందావనం, మథుర, ఉత్తర ప్రదేశ్, భారతదేశం
సంకేతాక్షరం	ఇస్కాన్ (ISKCON)
స్థాపన	13 జూలై 1966 (59 సంవత్సరాల క్రితం)
వ్యవస్థాపకులు	ఏ. సి. భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద
రకం	మత సంస్థ
చట్టబద్ధత	ఫౌండేషన్
ప్రధాన ; కార్యాలయాలు	మాయాపూర్, నవద్వీప్, నాడియా జిల్లా, పశ్చిమ బెంగాల్, భారతదేశం
కార్యస్థానం	ప్రపంచవ్యాప్తంగా 800కు పైగా దేవాలయాలు, కేంద్రాలు;
భౌగోళికాంశాలు	23°25′29″N 88°23′20″E / 23.4248°N 88.3889°E
సేవా ప్రాంతాలు	ప్రపంచవ్యాప్తంగా
ప్రధానభాగం	గవర్నింగ్ బాడీ కమిషన్
అనుబంధ సంస్థలు	గౌడీయ వైష్ణవం (హిందూమతం)

అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం (ఇస్కాన్ ; ఆంగ్లం: International Society for Krishna Consciousness, ISKCON), సాధారణంగా హరే కృష్ణ ఉద్యమంగా ప్రసిద్ధి చెందిన, హిందూ మత సంస్థ. ఇది గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఈ సంప్రదాయం కృష్ణుడిని పరమదైవంగా భావిస్తూ ఆయన పట్ల భక్తి (భక్తి)ని ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక మార్గంగా ప్రతిపాదిస్తుంది.

ఇస్కాన్‌ను ఏ. సి. భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద 1966 జూలై 13న న్యూయార్క్ నగరం, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలులో స్థాపించాడు.^[2] సంస్థ యొక్క ఆధ్యాత్మిక, పరిపాలనా ప్రధాన కేంద్రం పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలోని మాయాపూర్ లో ఉంది. సంస్థ ప్రకారం ప్రపంచవ్యాప్తంగా సుమారు పది లక్షల మంది సభ్యులు ఇస్కాన్‌తో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.^[3]^[4]

ఇస్కాన్ బోధనలు భగవద్గీత, భాగవత పురాణం, ఇతర హిందూ శాస్త్రగ్రంథాల ఆధారంగా రూపొందించబడ్డాయి. ఈ గ్రంథాలను సంస్థ వ్యవస్థాపకుడు ప్రభుపాద రచించిన వ్యాఖ్యానాల ప్రకారం వివరిస్తారు. సాధారణంగా ఇస్కాన్‌ను ఏకదైవవాద సంస్థగా పరిగణించినప్పటికీ, దాని తత్వశాస్త్రం ప్రకారం పరమసత్యమైన కృష్ణుడు అనేక రూపాలలో వ్యక్తమవుతూనే ఒకే పరమాత్మగా నిలుస్తాడు. ఈ భావన సర్వాంతర్యామిత్వం కు సమీపంగా ఉంటుంది.

ఇస్కాన్ గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయంలోని అతిపెద్ద, అత్యంత ప్రభావవంతమైన శాఖగా పరిగణించబడుతుంది.^[5] గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయం 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారతదేశంలో ఆవిర్భవించి, 20వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించింది.^[6]

ఇస్కాన్ తన అనుచరులకు భక్తి యోగం ను ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక సాధనగా బోధిస్తుంది. కృష్ణునికి ప్రేమపూర్వక సేవ చేయడం ద్వారా ఆధ్యాత్మిక పురోగతి సాధ్యమవుతుందని విశ్వసిస్తుంది. ఇస్కాన్ సభ్యులను సాధారణంగా "భక్తులు" (భక్తాస్) అని పిలుస్తారు.

ఈ ఉద్యమం పాల ఉత్పత్తులతో కూడిన శాకాహారాన్ని, హరే కృష్ణ మహామంత్రం యొక్క నిత్య జపాన్ని, అలాగే క్రమశిక్షణతో కూడిన నైతిక, భక్తి జీవన విధానాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. ఇవి ఆధ్యాత్మిక అభివృద్ధికి అవసరమైన అంశాలుగా సంస్థ బోధిస్తుంది.^[7]

చరిత్ర, విశ్వాసాలు

నేపథ్యం

విష్ణువు ప్రాచీన వేద మతంలో ఒక ఉపదేవతగా పరిగణించబడేవాడు. వైష్ణవంకు ఆ వేద మతంతో కేవలం పరోక్ష సంబంధమే ఉందని పండితులు సూచిస్తున్నారు.^[8] ప్రాచీన సంస్కృత ఇతిహాసమైన మహాభారతంలో కృష్ణుడు పరమదైవ స్వరూపుడిగాను, పాండవులకు మిత్రుడిగాను చిత్రించబడ్డాడు.^[9] భాగవత పురాణంలో విష్ణువు యొక్క అనేక అవతారాలు ప్రస్తావించబడ్డాయి. వాటిలో కృష్ణుడిని స్వయం భగవాన్ (సర్వోన్నత పరమాత్మ స్వరూపుడు)గా పేర్కొంటుంది. గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయానికి ప్రాథమికమైన అనేక భావనలు ఈ గ్రంథంలోనే మూలాలు కలిగి ఉన్నాయి. వాటిలో లీలా, అచింత్య భేదాభేదం, భక్తిలో ఉప్పొంగే ఆధ్యాత్మిక భావోద్వేగం (భావం), అలాగే హరి నామస్మరణ ముఖ్యమైనవి.^[10]

కృష్ణుని పట్ల భావోద్వేగభరితమైన భక్తి అనే అంశం తరువాతి కాలంలో భక్తి సాహిత్యంలో మరింత విస్తరించింది. జయదేవుడు రచించిన సంస్కృత కావ్యం గీతగోవిందం, అలాగే చండీదాస్ రచించిన బెంగాలీ భక్తి కవిత్వం ఈ ధోరణికి ప్రముఖ ఉదాహరణలు. ఈ రచనలు రెండూ గౌడీయ వైష్ణవం అభివృద్ధిపై గణనీయమైన ప్రభావం చూపాయి.^[11]

గౌడీయ సంప్రదాయం తన మూలాలను మధ్వ సంప్రదాయం నుండి లక్ష్మీపతి తీర్థ, మాధవేంద్ర పురి ద్వారా పొందిందని పేర్కొంటుంది. అయితే ఈ సంబంధం చారిత్రకంగా ఎంతవరకు నిజమనే విషయంలో పండితుల మధ్య భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. ఎక్కువ మంది పరిశోధకులు వీరిని వైష్ణవ ధోరణి కలిగిన దశనామి శంకరాచార్య సంప్రదాయ సన్యాసులుగా పరిగణిస్తారు. గౌడీయ సంప్రదాయాన్ని మాధ్వ వంశపారంపర్యంతో అనుసంధానించిన వ్యక్తిగా బలదేవ విద్యాభూషణను అనేక మంది భావిస్తారు.^[12]^[13]

పదహారవ శతాబ్దంలో బెంగాల్లో జన్మించిన చైతన్య మహాప్రభును గౌడీయ వైష్ణవమత స్థాపకుడిగా భావిస్తారు. ఈ సంప్రదాయం గౌడ ప్రాంతం, అంటే బెంగాల్‌లో వ్యాపించినందున దీనిని "గౌడీయ" అని పిలుస్తారు.^[14] చైతన్యుని జీవితకాలంలో బెంగాల్ ముస్లిం పాలకుల ఆధీనంలో ఉన్నప్పటికీ, వారు వైష్ణవులను, వారి సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించారు.^[15] చైతన్యుని గురించి అనేక జీవితచరిత్రలు ఉన్నాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది కృష్ణదాస కవిరాజు రచించిన చైతన్య చరితామృతం. ప్రతి జీవితచరిత్ర చైతన్యుని జీవితం, ఆయన దివ్యత్వం గురించి గౌడీయుల అభిప్రాయాలను వివరిస్తుంది.^[16] చైతన్యుడు తొలుత ప్రతిభావంతుడైన పండితుడిగా జీవితం ప్రారంభించినప్పటికీ, తరువాత సన్యాసిగా మారి కృష్ణభక్తిలో మునిగిపోయాడు. కృష్ణుని నామస్మరణ ఆధారంగా బలమైన భక్తి ఉద్యమాన్ని నిర్మించాడు.^[17] చైతన్యుడు దక్షిణ భారతదేశానికి తీర్థయాత్ర చేశాడు. ఆ యాత్రలో ఆయన వివిధ మతసంప్రదాయాల వారితో చర్చలు జరిపి, వారిలో కొందరిని గౌడీయ వైష్ణవమతంలోకి ఆకర్షించినట్లు వర్ణించబడింది. అలాగే ముస్లింల ఆధిపత్యం కారణంగా ఉత్తర భారతదేశంలో నిలవలేకపోయిన వైష్ణవ సంప్రదాయాలను అన్వేషించడానికి ఆయన ప్రయత్నించాడని పండితులు భావిస్తున్నారు.^[18]

వ్రజ యాత్రలో చైతన్యుడు కృష్ణుని జీవితానికి సంబంధించిన అనేక పవిత్ర ప్రదేశాలను సందర్శించాడు. ఆ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన భక్తి పారవశ్యాలు, తానే కృష్ణుని అవతారమనే భావనకు సంకేతాలుగా గౌడీయ సాహిత్యంలో చిత్రించబడ్డాయి.^[19] వ్రజలోని పవిత్ర స్థలాల్లో రాధా కుండను గౌడీయులు అత్యంత గూఢార్థమయిన, పవిత్రమైన ప్రదేశంగా భావిస్తారు.^[20]

తిరుగు ప్రయాణంలో చైతన్యుడు రూప గోస్వామి, సనాతన గోస్వామిలకు (తరువాత వృందావనంలోని ఆరు గోస్వాములలో ప్రముఖులుగా నిలిచినవారు) తన సంప్రదాయానికి సంబంధించిన తాత్విక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయమని బాధ్యత అప్పగించాడు.^[17] చైతన్యుడు నివసించిన పూరి నగరంలోని జగన్నాథ ఆలయం గౌడీయ వైష్ణవులకు మాత్రమే కాకుండా ఇతర హిందువులకు కూడా అత్యంత ముఖ్యమైన పుణ్యక్షేత్రం. జగన్నాథుని ఆరాధనకు సంబంధించిన సంప్రదాయాలు, గజపతి పాలకులు, దేవదాసి వ్యవస్థ, రథయాత్రతో అనుబంధమున్న పురాతన చరిత్రను కలిగి ఉన్నాయి.^[21]^[17] చైతన్యుడు ఎవరికి అధికారిక దీక్ష ఇవ్వలేదు. అలాగే తన తరువాతి వారసుడిని కూడా నియమించలేదు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన సమకాలీన భక్తులకు ఒక కేంద్రీకృత ప్రేరణా శక్తిగా నిలిచాడు. గౌడీయ సంప్రదాయంలో ఆయనను యుగావతారుడు (ఆ కాలానికి చెందిన కృష్ణుని అవతారం)గా భావిస్తారు.^[12]^[22]

సాధన అనేది భగవంతునిపై భక్తిని పెంపొందించడానికి ఉపయోగించే మార్గం లేదా విధానం. గౌడీయ సంప్రదాయంలో సాధనలలో అర్చా-విగ్రహ ఆరాధన (విగ్రహరూపంలో భగవంతుని పూజించడం), కృష్ణుని లీలలను స్మరణ చేయడం, సంకీర్తన (కృష్ణుని గురించి సమూహంగా గానం చేయడం), వైధీ భక్తి (నిర్దిష్ట శాస్త్రవిధానాలను అనుసరించడం),, రాగానుగా భక్తి (కృష్ణుని లీలలలోని ఒక పాత్రను స్వీకరించి సహజమైన, గాఢమైన భక్తిని ప్రదర్శించడం) ఉన్నాయి.^[23]

గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయం ప్రకారం బ్రహ్మం అనంతమైనది, సమస్త వ్యక్తిగత గుణాలను కలిగి ఉంటుంది. ఈ అభిప్రాయం, బ్రహ్మం నిర్వచనాతీతమైనది, నిరాకారమైనది, గుణరహితమైనదని చెప్పే అద్వైత వేదాంతం సిద్ధాంతానికి బలంగా వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది.^[24] గౌడీయ తత్వశాస్త్రంలోని అచింత్య భేదాభేద సిద్ధాంతం ప్రకారం పరమసత్యం ఒకేసారి భిన్నమైనదిగానూ, అభిన్నమైనదిగానూ ఉంటుంది; అయితే ఆ సంబంధం మానవ బుద్ధికి పూర్తిగా అందనిది. వృందావనంలోని ఆరు గోస్వాములు ఈ తత్వాన్ని తార్కికంగా వ్యవస్థీకరించి, దానికి విశేషమైన గౌరవాన్ని సంపాదించారు.^[25]

హిందూమతంలో "శబ్ద తత్వశాస్త్రం" అనే దీర్ఘకాలిక సంప్రదాయం ఉంది. దీని ప్రకారం కొన్ని పవిత్ర అక్షరాలను లేదా మంత్రాలను ఉచ్చరించడం ఆధ్యాత్మిక, భౌతిక ప్రభావాలను కలిగిస్తుంది. గౌడీయ సంప్రదాయంలోని ఈ భావన కృష్ణుని నామాలను, హరే కృష్ణ మహామంత్రాన్ని గట్టిగా జపించడం ద్వారా కృష్ణభక్తిని పెంపొందించడంపై కేంద్రీకృతమై ఉంది.^[26]

గౌడీయ వైష్ణవమతంలో ఆధ్యాత్మిక మిస్టిసిజం లక్షణాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఇందులో భక్తులు కొన్ని ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక పారవశ్య భావస్థితులను (సాత్త్విక భావాలు) పొందడానికి ప్రయత్నిస్తారు. ఈ స్థితిని కొన్నిసార్లు "దివ్య ఉన్మాదం" (దివ్యోన్మాదం) అని కూడా పేర్కొంటారు.^[27]

లీలా స్మరణ సాధన ద్వారా భక్తులు ద్వంద్వ గుర్తింపును స్వీకరిస్తారని గౌడీయ సంప్రదాయం చెబుతుంది. కృష్ణలీలలో వారు మంజరీ (రాధాదేవి లేదా ఆమె సఖుల సేవకురాలు)గా తమను తాము భావించుకుంటారు. అదే సమయంలో గౌరలీల (చైతన్య మహాప్రభువు జీవితం)లో బెంగాలీ బ్రాహ్మణ బాలుడుగా తమను తాము అనుభవిస్తారు.^[28] గౌడీయ తత్వంలో రసం అనేది భక్తుడు కృష్ణునిపట్ల పెంపొందించుకునే ఆధ్యాత్మిక భావోద్వేగాన్ని సూచిస్తుంది. అందులో అత్యున్నతమైనది మధుర రసం, అంటే కృష్ణునిపట్ల నిస్వార్థమైన దైవిక ప్రేమ.^[29] లీలా స్మరణ, మంజరీ సాధన పద్ధతులు ప్రధానంగా గౌడీయ సన్యాసులలో కనిపిస్తాయి. అయితే గృహస్థ భక్తులు సాధారణంగా వ్రజ యాత్రల ద్వారా కృష్ణలీలతో భౌతికంగా అనుబంధాన్ని ఏర్పరచుకుంటారు.^[30]

భాగవత పురాణంలో నేరుగా ప్రస్తావించబడకపోయినప్పటికీ, రాధాను గోపికలలో ప్రధానురాలిగా గౌడీయులు భావిస్తారు. గౌడీయ తత్వం ప్రకారం ఆమె కృష్ణునిపట్ల అత్యున్నత ప్రేమభక్తి అయిన మహాభావాన్ని కలిగి ఉంది. అందువల్ల రాధా-కృష్ణులు పరమ గూఢమైన దైవసత్యంగా పరిగణించబడుతూ గౌడీయ వైష్ణవుల అత్యున్నత ఆరాధనను పొందుతారు.^[31] 1534లో చైతన్య మహాప్రభువు మరణించిన తరువాత, ఆయన అనుచరులు ఉద్యమానికి సంబంధించిన తత్వశాస్త్రాన్ని, బోధనలను వ్యవస్థీకరించారు. అయితే కాలక్రమేణా ఈ ఉద్యమం ప్రజాదరణలో కొంత తగ్గుదల కనిపించింది.^[32]

తూర్పు భారతదేశంలో వైష్ణవ సహజియా అనే సంప్రదాయం వామాచార తాంత్రిక సంప్రదాయానికి చెందినది. ఇందులో పురుష, మహిళా భక్తులు కృష్ణుడు–రాధల మధ్య ఉన్న ప్రేమసంబంధాన్ని అనుకరించడానికి ప్రయత్నిస్తారు. ఈ విధానాన్ని సాంప్రదాయ గౌడీయ వైష్ణవులు తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తారు. వారి అభిప్రాయం ప్రకారం భక్తులు దైవదంపతులను అనుకరించకూడదు; వారికి సేవ చేయడమే తమ ధర్మం.^[33] పదహారవ శతాబ్దం చివరలో వృందావన గోస్వాముల తత్వబోధనలు బెంగాల్‌కు చేరాయి. అనంతరం రాధా-కృష్ణుల ఆరాధనలో మధుర రసం, పంచతత్త్వం (చైతన్యుని సహచరులను కృష్ణుని సహచరుల అవతారాలుగా గుర్తించడం), అలాగే రాగానుగా భక్తి, సిద్ధ ప్రణాళి వంటి భావనలు సమగ్రంగా స్థిరపడ్డాయి.

గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయం వారసత్వంగా వచ్చే బ్రాహ్మణ కులగురుల వ్యవస్థను అంగీకరించింది. వృందావన గోస్వాములు రచించిన హరి-భక్తి-విలాస, భక్తి రసామృత సింధు గ్రంథాలు గృహస్థ గురువులను సమర్థించాయి; అయితే సన్యాసులు శిష్యులను స్వీకరించడాన్ని నిరాకరించాయి. గౌడీయ సంప్రదాయం, చైతన్య మహాప్రభువు, ఆయన పూర్వగురువులు అనుసరించిన బ్రాహ్మణులకు మాత్రమే పరిమితమైన దశనామి సన్యాస సంప్రదాయాన్ని తిరస్కరించింది. శంకర సంప్రదాయ సన్యాసులు ధరించే కాషాయ వస్త్రాలకు భిన్నంగా, ఏ కులానికి చెందిన వారైనా గౌడీయ త్యాగులు తెల్లని వస్త్రాలను ధరించేవారు. ఈ ఆచారాన్ని భేఖ్ అని పిలిచేవారు,, వారిని బాబాజీలుగా సంబోధించేవారు. కృష్ణభక్తి ద్వారా తక్కువ కులాల వారికి కొంత అవకాశాన్ని కల్పించినప్పటికీ, గౌడీయ వైష్ణవం బ్రాహ్మణాధిపత్యంలోనే కొనసాగి, అప్పటి సామాజిక వ్యవస్థను ప్రధానంగా యథాతథంగా ఉంచింది.^[34]

19వ శతాబ్దంలో బెంగాల్‌లో ప్రధాన కులాలుగా పూజారులు, ఉపాధ్యాయులుగా పనిచేసే కులీన బ్రాహ్మణులు, అలాగే రచయితలు, లేఖకులుగా పనిచేసే కులీన కాయస్థులు ఉండేవారు. వీరి కంటే దిగువన భూస్వాములు, వ్యాపారవేత్తలుగా ఉన్న అకులీన బ్రాహ్మణులు, అలాగే బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలోని బ్రిటిష్ పాలనలో ఆర్థికంగా అభివృద్ధి చెంది పాశ్చాత్యీకరణ ప్రభావానికి లోనైన అకులీన కాయస్థులు ఉండేవారు.

పాశ్చాత్యీకరణకు లోనైన అకులీన బ్రాహ్మణులు, కాయస్థులు పాశ్చాత్య తత్వశాస్త్రాల పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. అయితే వారు గౌడీయ వైష్ణవాన్ని విగ్రహారాధనపై ఆధారపడిన మూఢనమ్మకంగా పరిగణించారు. పాశ్చాత్య విద్యాభ్యాసం పొందిన గౌడీయ వైష్ణవ కాయస్థుడైన భక్తివినోద ఠాకూర్ (జన్మనామం కేదారనాథ్ దత్త) గౌడీయ ధార్మిక సాహిత్యంపై లోతైన మేధోపరమైన ఆసక్తిని పెంపొందించుకుని, ఆ గ్రంథాలను ప్రచురించడం, వాటి బోధనలను వ్యాప్తి చేయడం తన వ్యక్తిగత ధ్యేయంగా చేసుకున్నాడు.

భక్తివినోదుడు తన తాత్విక భావాలను పాశ్చాత్యీకృత బెంగాలీ హిందువులను దృష్టిలో ఉంచుకుని రూపొందించాడు. వారసత్వ కులవ్యవస్థ ఆధారిత సాంప్రదాయ బ్రాహ్మణవాదంతో పోలిస్తే, గౌడీయ వైష్ణవం ఒక ఉన్నతమైన, సార్వత్రిక మతంగా పరిగణించదగిన ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయమని ఆయన వాదించాడు. భక్తివినోదుడు 19వ శతాబ్దంలో విస్తృత ప్రాచుర్యం పొందిన వైష్ణవ సహజియా సంప్రదాయానికి తీవ్ర వ్యతిరేకి. ఆయన చైతన్య మహాప్రభువు యొక్క "మరచిపోయిన" జన్మస్థలాన్ని మళ్లీ గుర్తించాడని భావించబడుతుంది. అలాగే కుల ప్రాధాన్యాన్ని బహిరంగంగా ప్రదర్శించే ఆచారాలకు తక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. అతను చైతన్య మహాప్రభువు బోధనలను పాశ్చాత్య ప్రపంచానికి పరిచయం చేయడానికి కూడా ప్రయత్నించాడు. ఈ క్రమంలో విదేశీ విశ్వవిద్యాలయాలకు గౌడీయ వైష్ణవ గ్రంథాలను పంపించాడు.^[35]^[36]^[37]^[38]

భక్తివినోదుడు సమకాలీన 19వ శతాబ్దపు శాస్త్రీయ పద్ధతులను (ఆధునిక వాద) ఉపయోగించి గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయాన్ని విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించాడు. ఆయన కొన్ని వినూత్న తాత్విక సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించాడు. ఉదాహరణకు, ఆధ్యాత్మిక సాధకులను వారి మేధో సామర్థ్యాల ఆధారంగా వర్గీకరించాడు. అలాగే మతజ్ఞానాన్ని రెండు విభాగాలుగా విభజించాడు — ప్రత్యక్ష అనుభవానికి సంబంధించిన జ్ఞానం (phenomenal knowledge), దీనిని తార్కిక పరిశీలనకు లోబరచవచ్చని ఆయన భావించాడు;, పరమాతీత జ్ఞానం (transcendental knowledge), దీనిని మానవ తర్కం పూర్తిగా గ్రహించలేదని పేర్కొన్నాడు.^[39]

భక్తివినోద ఠాకూర్ కుమారుడు భక్తిసిద్ధాంత సరస్వతి (జన్మనామం బిమల ప్రసాద్ దత్త) తన తండ్రి ప్రారంభించిన ఉద్యమాన్ని కొనసాగించి, సామాజిక సమానత్వానికి సంబంధించిన ఆయన భావాలను మరింత విస్తరించాడు. భక్తిసిద్ధాంతుడు తాను గౌర కిశోర్ దాస్ బాబాజీ వద్ద దీక్ష పొందినవాడినని ప్రకటించాడు. అయితే ఆయన దీక్షకు సంబంధించిన వివరాలు స్పష్టంగా తెలియవు. సాధారణ పంచరాత్రిక దీక్షకు భిన్నంగా, ఎక్కువ శాతం ఆధారాలు ఆయన భాగవతీ దీక్షను పొందినట్లు పేర్కొంటాయి; ఇది వైష్ణవ సంప్రదాయాల్లో సాధారణంగా తెలియని పద్ధతి.

భక్తిసిద్ధాంతుడు తాను భాగవత పరంపరకు చెందినవాడినని ప్రకటించాడు. ఈ పరంపర రాగానుగా భక్తిపై దృష్టి కేంద్రీకరించిందని, దీనిని గౌడీయ వైష్ణవంలో వ్యాపించినట్లు తాను భావించిన కర్మకాండ ప్రాధాన్యమున్న పంచరాత్రిక సంప్రదాయంతో భిన్నంగా చూపించాడు. అయినప్పటికీ, తన శిష్యులకు ఆయన సాధారణ పంచరాత్రిక విధానంలోనే దీక్షనిచ్చాడు. అలాగే భాగవత సంప్రదాయాన్ని ఎలా కొనసాగించాలో స్పష్టమైన సూచనలు ఇవ్వలేదు.

తన తండ్రి కులవ్యవస్థకు తక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన దానికి భిన్నంగా, భక్తిసిద్ధాంత సరస్వతి సరైన ఆధ్యాత్మిక లక్షణాలు కలిగిన ఏ భక్తుడైనా తనను బ్రాహ్మణుడుగా (బ్రాహ్మణ) పరిగణించుకోవచ్చని, దానికి అనుగుణమైన వస్త్రధారణను స్వీకరించవచ్చని అనుమతించాడు. ఈ విధానం వారసత్వంగా ఆలయ పూజారులుగా ఉన్న గౌడీయ వైష్ణవ బ్రాహ్మణుల సంప్రదాయ వ్యవస్థకు సవాలు విసిరింది.

తన తండ్రికి భిన్నంగా, భక్తిసిద్ధాంతుడు ప్రభుత్వ లేదా అధికారిక ఉద్యోగంలో పనిచేయలేదు. దీనివల్ల ఆయనకు గౌడీయ మఠం (గౌడీయ మఠ) అనే సంస్థను స్థాపించి నిర్వహించడానికి సమయం లభించింది. ఇది వైష్ణవ సాధులు, సన్యాసిల కోసం ఏర్పడిన మొదటి అధికారిక సంస్థగా గుర్తించబడుతుంది. గౌడీయ మఠం సంప్రదాయ గౌడీయ వైష్ణవ ఆచారాలకు భిన్నమైన కొన్ని మార్పులను స్వీకరించింది. శంకర సంప్రదాయ సన్యాసుల మాదిరిగా కాషాయ వస్త్రాలను ధరించడం, అలాగే పురాణ సంప్రదాయానికి చెందిన త్రిదండ (మూడు దండాల దండం)ను స్వీకరించడం వాటిలో ముఖ్యమైనవి.

ఏ.సి. భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాదకు పూర్వమే, గౌడీయ మఠం విదేశీయులను వైష్ణవ మతంలోకి ఆకర్షించడానికి కొంతమంది ప్రతినిధులను పాశ్చాత్య దేశాలకు పంపింది. అయితే ఆ ప్రయత్నాలు పెద్దగా విజయవంతం కాలేదు.

తన మరణానికి ముందు భక్తిసిద్ధాంతుడు గౌడీయ మఠ పరిపాలన బాధ్యతలను ముగ్గురు శిష్యులకు సంయుక్తంగా అప్పగించాడు. వారు:

అనంత వాసుదేవ
కుంజబిహారి
పరమానంద

తరువాత గౌడీయ మఠ నాయకుల మండలి అనంత వాసుదేవుని (తరువాత పూరీ మహారాజ్ లేదా పూరీ దాస్‌గా ప్రసిద్ధి) ఆచార్యునిగా ఎన్నుకుంది. అయితే ఈ నిర్ణయాన్ని కుంజబిహారి (తరువాత భక్తివిలాస తీర్థ), ఆయన అనుచరులు తిరస్కరించారు. ఫలితంగా అనేక మంది శిష్యులు విడిపోయి తమ స్వంత స్వతంత్ర సంస్థలను స్థాపించారు.

పూరీ దాస్, చైతన్యానంతర రచయితల ద్వితీయ శ్రేణి సాహిత్యాన్ని పక్కనపెట్టి, వృందావనంలోని ఆరు గోస్వాములు రచనలపై దృష్టి కేంద్రీకరించాడు. గౌడీయ మఠం వారి రచనలలో తాత్విక లేదా ఆధ్యాత్మిక అంశాలకు సంబంధం లేని భాగాలను సాధారణంగా పట్టించుకోలేదని చెప్పబడుతుంది. కాలక్రమేణా పూరీ దాస్ గౌడీయ మఠానికి ప్రముఖ విమర్శకుడిగా మారాడు.

సాంప్రదాయ గౌడీయ వైష్ణవం, గౌడీయ మఠం మధ్య ఉన్న భేదాలను ప్రస్తావిస్తూ, పూరీ దాస్ భక్తిసిద్ధాంతుని శిష్యులు సంప్రదాయ గౌడీయ పరంపరలలోనే దీక్ష తీసుకోవాలని ప్రోత్సహించాడు.

ఈ కాలంలో భక్తివేదాంతుడు ఒక సాధారణ గృహస్థ భక్తుడిగా ఉండి, భక్తిసిద్ధాంతుని కాలంలో ఉన్న క్రమశిక్షణతో కూడిన "దృఢ" సంస్థాగత వ్యవస్థను పునరుద్ధరించాలని ప్రయత్నించాడు. అయితే ఆయన ప్రయత్నాలు ఆ సమయంలో పెద్దగా ఫలించలేదు. 20వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి గౌడీయ మఠం ఇకపై ఒకే కేంద్ర నియంత్రణ కలిగిన "దృఢ" సంస్థగా లేకుండా, వివిధ శిష్య పరంపరలు, స్వతంత్ర సంస్థల సమాహారంగా మారిపోయింది.^[35]^[40]^[41]^[42]

19వ శతాబ్దంలో భారతీయ వలసదారులు, హిందూ ఆలోచనలు (ముఖ్యంగా గూఢవిద్యా ఆసక్తి కలిగిన శ్వేతజాతి అమెరికన్ల మధ్య) క్రమంగా అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలులోకి ప్రవేశించడం ప్రారంభమైంది. అయితే ఇవి అమెరికన్ ప్రజలలో ప్రతికూల ప్రతిస్పందనలను కూడా రేకెత్తించాయి. అప్పటి ప్రజాభిప్రాయం ప్రకారం భారతీయులు, హిందూమతం వెనుకబడినవిగా భావించబడగా, వాటి బహిరంగ ఉనికి శ్వేతజాతి క్రైస్తవ అమెరికన్లకు ముప్పుగా కనిపించింది. ఆసియన్ ఎక్స్‌క్లూజన్ చట్టం తరువాత సుమారు 30 సంవత్సరాల పాటు హిందూమతంపై ప్రజా ప్రతిస్పందనలు చాలా తగ్గిపోయాయి. అయితే 1965 ఇమ్మిగ్రేషన్ అండ్ నేషనాలిటీ చట్టం అమలులోకి రావడం, అలాగే అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం (ISKCON) స్థాపన తరువాత పరిస్థితి మారింది. ఆ సమయంలో అమెరికాలో హిందూమతానికి అత్యంత గుర్తింపు పొందిన రూపంగా ISKCON నిలిచింది.^[43]

హరే కృష్ణ ఉద్యమం, పాశ్చాత్య ప్రపంచంలో అంతకుముందు వ్యాపించిన హిందూ తాత్విక భావాల నుండి భిన్నంగా ఉండేది. ఇది స్పష్టమైన ఈశ్వరవాద (theistic) మతసంప్రదాయం. ఇందులో సభ్యులు నిర్దిష్ట నియమాలు, నిషేధాలను పూర్తిగా పాటించాల్సి ఉండేది. దీనికి విరుద్ధంగా, పాశ్చాత్య దేశాల్లో ముందుగా ప్రాచుర్యం పొందిన హిందూ భావజాలం ప్రధానంగా అద్వైత వేదాంతంకు చెందినది. వాటిని ప్రచారం చేసిన "సరళీకృత స్వాములు" తూర్పు తాత్విక భావాలను గణనీయంగా సరళీకరించి, అనుచరులు తమ ప్రస్తుత జీవనశైలిని మార్చుకోవాల్సిన అవసరం లేకుండా బోధించేవారు.^[44]

స్థాపన

అభయ్ చరణ్ డే 1922లో భక్తిసిద్ధాంత సరస్వతిని మొదటిసారి కలిశాడు. 1932లో భక్తిసిద్ధాంతుడు ఆయనకు దీక్షనిచ్చి "అభయ్ చరణారవింద" అనే ఆధ్యాత్మిక నామాన్ని ప్రసాదించాడు. తన ప్రగతిశీల సిద్ధాంతాలకు అనుగుణంగా ఆయనకు బ్రాహ్మణ హోదాను కూడా కల్పించాడు.

మొదటి సమావేశం నుంచే భక్తిసిద్ధాంతుడు అభయ్‌కు ఆంగ్లభాషలో గౌడీయ వైష్ణవమతాన్ని పాశ్చాత్య ప్రపంచంలో ప్రచారం చేయాలని ఆదేశించాడు. 1937లో తన మరణానికి కొన్ని వారాల ముందు కూడా ఆయన ఇదే ఆదేశాన్ని మరోసారి పునరుద్ఘాటించాడు.

తరువాత అభయ్ తన కుటుంబ జీవితం, వృత్తిని క్రమంగా విడిచిపెట్టి, గౌడీయ వైష్ణవ గ్రంథాల ప్రచురణ, బోధనలో మరింతగా నిమగ్నమయ్యాడు. 1939లో ఆయన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని గౌరవిస్తూ "భక్తివేదాంత" అనే బిరుదును ప్రదానం చేశారు.

తన గురువు మరణం తరువాత గౌడీయ మఠంలో ఏర్పడిన అధికార పోరాటం, విభజనలో భక్తివేదాంతుడు పాల్గొనలేదు. 1959లో వృందావనంలో ఆయన సన్యాసం స్వీకరించి "ఎ. సి. భక్తివేదాంత స్వామి" అనే పేరును పొందాడు. అనంతరం 1965లో న్యూయార్క్ నగరంకు చేరుకున్నాడు.^[45]^[46]^[47]^[41]

ఉన్నత వర్గాల నుండి ఆశించినంత ఆసక్తి రాకపోవడంతో భక్తివేదాంతుడు న్యూయార్క్ నగరంలోని పేద ప్రాంతానికి మారాడు. అక్కడ ఆయన 1960ల ప్రతిసంస్కృతి (counterculture) ఉద్యమానికి చెందిన యువకులతో — బోహీమియన్లు (తరువాత హిప్పీలుగా ప్రసిద్ధి చెందినవారు) — పరిచయాలు ఏర్పరచుకున్నాడు. వీరిలో చాలామంది అప్పటికే భారతీయ సంస్కృతితో కొంత పరిచయం కలిగి ఉండి, భక్తివేదాంతుడి వ్యక్తిత్వానికి ఆకర్షితులయ్యారు.

1966 జూలైలో ఆయన అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం (International Society for Krishna Consciousness – ISKCON)ను స్థాపించాడు. దీని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం భగవద్గీత, శ్రీమద్భాగవతం ఆధారంగా కృష్ణ చైతన్యాన్ని ప్రచారం చేయడం, చైతన్య సంప్రదాయంలోని బహిరంగ సంకీర్తనను విస్తరించడం, అలాగే ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాల ప్రచురణను ప్రోత్సహించడం.

అదే సంవత్సరం సెప్టెంబరులో ఆయన తన యువ అనుచరులకు దీక్షనిచ్చి శిష్యులుగా స్వీకరించాడు. అనంతరం వాషింగ్టన్ స్క్వేర్ పార్క్లో మొదటి బహిరంగ కీర్తనను నిర్వహించాడు.

న్యూయార్క్‌లో ఉద్యమం ప్రారంభ దశలో ప్రభుపాదుడు ISKCON జీవనశైలి నియమాలకు పెద్దగా ప్రాధాన్యం ఇవ్వలేదు. సాంప్రదాయిక పవిత్రతా నియమాలు, కర్మకాండ సంబంధిత నియమాలలో జరిగే కొన్ని ఉల్లంఘనలను కూడా సహించేవాడు. దీని వల్ల సామాజిక సంబంధాల ద్వారా ఉద్యమం వేగంగా వ్యాపించింది. ఆ కాలంలో ఉద్యమానికి ప్రధాన కేంద్రబిందువు హరే కృష్ణ మహామంత్ర జపమే. అనంతరం భక్తివేదాంతుడు తన శిష్యులకు భారతీయ వైష్ణవ సంప్రదాయంలోని ఇతర అంశాలను క్రమంగా బోధించడం ప్రారంభించాడు.

1967లో ఉద్యమాన్ని హైట్-అష్బరీ, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో, కాలిఫోర్నియాకు తరలించిన తరువాత, బహిరంగ ప్రచారానికి అనుకూలంగా ఉన్న సంచార హిప్పీ జనాభా కారణంగా ఉద్యమం వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. తదుపరి రెండు సంవత్సరాలలో ఉత్తర అమెరికాలోని అనేక నగరాలలో అనుచరులను సంపాదించింది. ఈ కాలంలో ఆయన తన శిష్యులచే శ్రీల ప్రభుపాద గా గౌరవింపబడ్డాడు.

తరువాత ప్రభుపాదుడు ISKCON యొక్క కేంద్రీయ పరిపాలనా సంస్థగా గవర్నింగ్ బాడీ కమిషన్ (GBC)ను ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్థకు వివిధ దేవాలయాలు, కేంద్రాలపై ప్రాంతీయ (జోనల్) అధికారాలు అప్పగించబడ్డాయి. ISKCON గ్రంథాల ప్రచురణను కేంద్రీకరించేందుకు భక్తివేదాంత బుక్ ట్రస్ట్ కూడా స్థాపించబడింది.

1968లో ఆయన శిష్యులు న్యూ వృందావన్ (వెస్ట్ వర్జీనియా) అనే తొలి హరే కృష్ణ కమ్యూన్‌ను స్థాపించారు.^[48]^[47]^[49]

అదే సంవత్సరం శిష్యులు ది బీటిల్స్ సంగీత బృంద సభ్యుడు జార్జ్ హారిసన్ తో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ లో సంబంధాలు ఏర్పరచడంలో విజయవంతమయ్యారు. ఆయన హరే కృష్ణ మంత్ర అనే ప్రసిద్ధ గీతాన్ని రికార్డు చేశాడు. యూరప్‌లో తొలి ISKCON దేవాలయం లండన్‌లోని బరీ ప్లేస్‌లో స్థాపించబడింది.^[48]^[50]

ప్రభుపాదుడి లక్ష్యం చైతన్య వైష్ణవమతాన్ని ప్రపంచవ్యాప్తంగా వ్యాప్తి చేయడం. దీనిని ఆయన “సాంస్కృతిక విజయం” (cultural conquest) అని పేర్కొన్నాడు. ఆధునిక పారిశ్రామిక సమాజం పట్ల ఆయన నిరాశావాద దృక్పథం కలిగి ఉండి, స్వయం సమృద్ధిగల గ్రామీణ వ్యవసాయ ఆధారిత జీవన విధానాన్ని సమర్థించాడు. అయితే భక్తి సేవకు ఉపయోగపడేంతవరకు ఆధునిక సాంకేతికత వినియోగాన్ని ఆయన వ్యతిరేకించలేదు.

ప్రభుపాదుడు భాగవత పురాణం (శ్రీమద్భాగవతం), ఇతర వైష్ణవ గ్రంథాలను “ఆత్మసాక్షాత్కారం పొందిన వ్యక్తి” ద్వారా మాత్రమే సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవచ్చని బోధించాడు. అలాంటి వ్యక్తి సంప్రదాయ రచయితగా భావించే శుకుడుకు నిజమైన ప్రతినిధిగా ఉండాలని ఆయన పేర్కొన్నాడు.

ప్రభుపాదుని అభిప్రాయం ప్రకారం, శుకుడు నుండి ప్రారంభమై చివరకు శ్రీకృష్ణుని వరకు చేరే శిష్యపరంపర (పరంపర)లో భాగమవడం ద్వారానే ఎవరైనా “నిజమైన ప్రతినిధి” కావచ్చు. తన శిష్యులలో అనేకమంది గురువులుగా మారాలని ఆయన కోరుకున్నప్పటికీ, ప్రతి శిష్యుడు తన గురువు బోధనలను సంపూర్ణంగా అనుసరించాలని, కొత్త సిద్ధాంతాలను స్వయంగా సృష్టించరాదని పునరుద్ఘాటించాడు.

హరే కృష్ణ మహామంత్రాన్ని జపించడం, అలాగే శ్రీమద్భాగవతం పారాయణాన్ని శ్రద్ధగా వినడం ద్వారా భగవంతుని ప్రత్యక్ష అనుభవం కలుగుతుందని ప్రభుపాదుడు బోధించాడు. ఈ ప్రక్రియను ఆయన “ఆత్మ విజ్ఞానం” గా అభివర్ణించాడు.^[51]

GBC (గవర్నింగ్ బాడీ కమిషన్) స్థాపించబడినప్పటికీ, ప్రభుపాదుడు తన జీవితకాలమంతా ISKCON పై కేంద్రీకృత, ఏకపక్ష నియంత్రణను కొనసాగించాడు. ISKCON విస్తరణలో ప్రభుపాదుడి రచనలు, అనువాదాలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. వాటిలో భగవద్గీత యథాతథం (Bhagavad-gītā As It Is), కృష్ణ: పరమ పురుషోత్తమ భగవాన్ (Kṛṣṇa: The Supreme Personality of Godhead), శ్రీమద్భాగవతం (Śrīmad-bhāgavatam), చైతన్య చరితామృతం (Caitanya-caritāmṛta), బ్యాక్ టు గాడ్‌హెడ్ పత్రిక ముఖ్యమైనవి. ప్రభుపాదుడు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ISKCON కేంద్రాలను స్థాపించేందుకు అనేక దేశాలలో పర్యటించాడు.^[47]

గౌడీయ వైష్ణవ గ్రంథాలకు ఆయన చేసిన భక్తి-కేంద్రిత ఆంగ్ల అనువాదాలు, వ్యాఖ్యానాలు పాశ్చాత్య దేశాల ఆధ్యాత్మిక అనుభవం లేని ప్రారంభ సాధకుల మనస్తత్వానికి అనుగుణంగా రూపొందించబడ్డాయి. హాప్కిన్స్ అభిప్రాయం ప్రకారం, 1960ల ప్రతిసంస్కృతి ఉద్యమంలోని స్వేచ్ఛాయుత జీవన విధానానికి విరుద్ధంగా ఉన్న ప్రభుపాదుడి కఠిన క్రమశిక్షణా విధానానికి యువ పాశ్చాత్యులు ఆకర్షితులయ్యారు. ఆయన చూపించిన భక్తిమార్గ ఆదర్శం వారికి ఎంతో ప్రభావం చూపింది. తన శిష్యులకు ఉపదేశం చేసేటప్పుడు, వారు ఏ పని చేసినా శ్రీకృష్ణుడు వారికి సహాయం చేస్తాడనే విశ్వాసాన్ని ఆయన బలంగా నాటాడు.^[52]

ISKCON అమెరికా అంతటా కేంద్రాలను స్థాపించినప్పుడు, ప్రతి నగరం, ప్రాంతం యొక్క సామాజిక పరిస్థితులను బట్టి తన సభ్యుల నియామక (recruitment) విధానాలను మార్చుకుంది. 1970లలో, ప్రభుపాదుడి మరణం వరకు, ఉద్యమానికి అధికారికంగా చేరని కానీ దాని పట్ల సానుభూతి కలిగిన వ్యక్తులు ISKCON వ్యాప్తికి ముఖ్యమైన ఆధారంగా నిలిచారు. 1970ల చివరలో కొన్ని ISKCON కేంద్రాలు ప్రజలతో మరింత సన్నిహిత సంబంధాలను ఏర్పరచుకొని, బాహ్య ప్రభావాలను స్వీకరించాయి. అయితే ఈ మార్పులు మరింత సంప్రదాయవాద దృక్పథం కలిగిన ఇతర కేంద్రాలకు అసంతృప్తిని కలిగించాయి.^[53]

తన పాశ్చాత్య శిష్యులతో కలిసి భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, ప్రభుపాదుడు ముంబై, బెంగాల్, వృందావనంలో భారీ దేవాలయ సముదాయాలను నిర్మించడంపై దృష్టి పెట్టాడు. భారతీయేతర భక్తుల కృష్ణభక్తిని భారతీయ ప్రజలకు చూపించడం ద్వారా భారతదేశంలో ఒక ఆధ్యాత్మిక పునరుజ్జీవనాన్ని కలిగించాలని ఆయన ఆశించాడు.

భారతీయుల నుండి చట్టబద్ధమైన ఆధ్యాత్మిక గుర్తింపును పొందాలంటే తన విదేశీ శిష్యులు భారతదేశంలో కఠినమైన ప్రవర్తనా నియమాలను పాటించాల్సి ఉంటుందని ప్రభుపాదుడు బాగా తెలుసుకున్నాడు. ప్రజలు వారిని నిజమైన వైష్ణవులు, బ్రాహ్మణులుగా గుర్తించాలంటే, వారు సరైన భక్తిని ప్రదర్శిస్తూ ఆదర్శప్రాయమైన జీవన విధానాన్ని అనుసరించాల్సిన అవసరం ఉందని ఆయన నమ్మాడు.^[54]

1972 వరకు ISKCON యొక్క ఆర్థిక అవసరాలు ప్రధానంగా సంకీర్తన (sankirtana) అనే విధానంపై ఆధారపడి ఉండేవి. ఇందులో వీధుల్లో ధార్మిక గ్రంథాలను పంపిణీ చేయడం, విరాళాలను సేకరించడం ఉండేది. తరువాతి సంవత్సరాల్లో ఈ లాభదాయకమైన పద్ధతి విమానాశ్రయాలు వంటి ఇతర ప్రజా ప్రదేశాలకు కూడా విస్తరించింది.

అయితే ఉద్యమం విస్తరించి, ఆర్థిక అవసరాలు పెరిగేకొద్దీ సంకీర్తన యొక్క స్వభావం మారడం ప్రారంభమైంది. కృష్ణ చైతన్య ప్రచారం కంటే పుస్తకాల విక్రయం ప్రధాన లక్ష్యంగా మారింది. శిష్యులు ఎక్కువ డబ్బు ఇవ్వగలరని భావించిన వ్యక్తులను లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు; పుస్తకాలను సులభంగా పంపిణీ చేసి విరాళాలు పొందేందుకు తమ మతపరమైన గుర్తింపును కొన్నిసార్లు దాచిపెట్టారు; అలాగే ఒకసారి నిర్దిష్ట మొత్తానికి అంగీకరించిన వ్యక్తితో మరింత ఎక్కువ ధర కోసం మళ్లీ చర్చించడం (change-up) వంటి పద్ధతులను అనుసరించారు. కొన్నిసార్లు ఎటువంటి మతప్రచార కార్యక్రమం లేకుండానే మతేతర వస్తువులను విక్రయించేవారు; ఈ విధానాన్ని పికింగ్ (picking) అని పిలిచేవారు.

1970ల చివరినాటికి ISKCON నాయకత్వం పుస్తకాల పంపిణీ కంటే పికింగ్ పద్ధతికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం ప్రారంభించింది. ఇది ప్రజా సంస్థల ఆగ్రహానికి కారణమైంది. అదే సమయంలో ఉద్యమం, దాని ఆర్థిక స్థితి క్షీణతను ఎదుర్కొంటున్నాయి. ఆర్థిక ప్రయోజనాలను దృష్టిలో ఉంచుకున్న నాయకులు పికింగ్ను నైతికంగా సమర్థించారు. ISKCONకు అత్యధిక ఆదాయం తెచ్చిపెట్టిన భక్తులకు ప్రత్యేక హక్కులు కూడా కల్పించబడ్డాయి.

అయితే ఎక్కువమంది భక్తుల మత విశ్వాసాలు ఈ పద్ధతుల వల్ల ప్రభావితంకాలేదు. వారు వీటిని సంస్థాగత అవసరాలకు అనుగుణంగా జరిగిన మార్పులుగా మాత్రమే చూశారు. కొంతమంది భక్తులు ఈ విధానాల సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించకపోయినా ఉద్యమంలోనే కొనసాగారు; మరికొంతమంది ఆదర్శవాదులు మాత్రం ఉద్యమాన్ని విడిచిపెట్టారు.^[55]

అమెరికా న్యాయస్థానాలు సాధారణంగా విమానాశ్రయాలు, జాతరలు, రహదారి విశ్రాంతి కేంద్రాలలో ISKCON భక్తులు తమ మతాన్ని ప్రచారం చేసే హక్కును సమర్థించాయి. ఇది అమెరికా రాజ్యాంగంలోని మొదటి సవరణ కల్పించిన మత స్వేచ్ఛ హక్కు కింద రక్షించబడిందని న్యాయస్థానాలు తీర్పునిచ్చాయి.^[56]^[57]

తన చివరి వీలునామాలో ప్రభుపాదుడు ISKCON యొక్క పరమ పరిపాలనా అధికారాన్ని GBCకు అప్పగించాడు. గౌడీయ మఠం విభజన, ఏకైక ఆచార్య పదవిపై జరిగిన వివాదాల అనుభవం ఆధారంగానే ఆయన ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.

1977లో ప్రభుపాదుడి మరణానికి కొద్ది నెలల ముందు, ఆయన తన పదకొండు మంది శిష్యులను ISKCON కోసం దీక్షా గురువులుగా, ఋత్వికులు (r̥tvik – అధికార ప్రతినిధులు)గా నియమించాడు. వీరికి వివిధ దేవాలయాలు, శిష్యులపై ప్రాంతీయ అధికారాలు కల్పించబడ్డాయి. ఈ పదకొండు గురువులు (తమను తాము ఆచార్యులుగా పేర్కొనేవారు) GBCలోని మరో పద్నాలుగు మంది గురువులు కాని నాయకులతో కలిసి పనిచేయాల్సి ఉండేది.

ప్రభుపాదుడి అనంతర వారసత్వ కాలం క్షీణత, వర్గపోరాటాలతో గుర్తించబడింది. ప్రతి గురువు తన పరిధిలోని వనరుల నిర్వహణకు స్వంత ఆర్థిక విధానాలను రూపొందించుకున్నాడు. కొందరు సింహాసనాలపై ఆసీనులయ్యారు; మరికొందరు ప్రభుపాదుడికి లభించినట్లే తమకూ గురువులుగా ఆరాధన లభించాల్సిందని భావించారు.^[58]^[59]

ప్రతి ప్రాంతంలో గురువే వాస్తవిక (de facto) పరమాధికారిగా వ్యవహరించాడు. ప్రాంతీయ ఆచార్యులు భారతీయ సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా తమకు సంపూర్ణ అధికారముందని ప్రకటించారు. ISKCONలో గురువులలో ఎవరో ఒకరు “స్వయంప్రకాశిత” (self-effulgent) నాయకుడిగా అవతరించే వరకు GBC కేవలం తాత్కాలిక పరిపాలనా సంఘమేనని వారు భావించారు.^[60]

1978 నుండి 1982 వరకు ISKCONలో వరుసగా జరిగిన గురు సంక్షోభాలు ఉద్యమాన్ని దాదాపు విభజన అంచుకు తీసుకెళ్లాయి.

1980లో జరిగిన మొదటి గురు సంక్షోభంలో, బర్క్లీ, కాలిఫోర్నియా పోలీసు అధికారులు స్థానిక ISKCON సమాజం వద్ద ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రి నిల్వ చేయబడి ఉన్నట్లు గుర్తించారు. దీనితో వాయవ్య ప్రాంత గురువు యొక్క గురుత్వాధికారాన్ని GBC ఒక సంవత్సరానికి రద్దు చేసింది.

అదే సంవత్సరం జరిగిన రెండవ గురు సంక్షోభంలో జయతీర్థ స్వామి అసాధారణంగా ప్రవర్తించడం ప్రారంభించాడు. సంకీర్తన సమయంలో గంటల తరబడి కేకలు వేయడం, ఏడవడం వంటి ప్రవర్తన కనబరిచాడు. “మహారాజ స్వామి” (భక్తి రక్షక్ శ్రీధర్) సలహా మేరకు GBC జయతీర్థ స్వామి గురుత్వాధికారాన్ని ఒక సంవత్సరానికి నిలిపివేసి, ఆయనను సన్యాసం స్వీకరించడానికి బలవంతం చేసింది.

మూడవ గురు సంక్షోభంలో, బొంబాయి గురువు తానే ప్రభుపాదుడికి ఏకైక నిజమైన వారసుడినని, ISKCON శిష్యులందరూ తనను గురువుగా ఆరాధించాలనే వాదనను ముందుకు తెచ్చాడు. దీనికి ప్రతిగా GBC అతని గురుత్వాధికారాన్ని ఒక సంవత్సరానికి నిలిపివేసింది.

నాల్గవ గురు సంక్షోభంలో, పాశ్చాత్య గురువు గత మూడు సంక్షోభాలు ISKCON గురువులు తప్పులు చేయరనే భావనను ప్రశ్నిస్తున్నాయని పేర్కొన్నాడు. గురువులకు లభిస్తున్న ఆరాధనను తగ్గించాలని ఆయన ప్రతిపాదించాడు. అయితే GBC ఆ ప్రతిపాదనలను తిరస్కరించింది.

ప్రభుపాదుడి అనేక మంది శిష్యులు తమతో సమాన స్థాయిలో ఉన్న పదకొండు మంది శిష్యులు ఇప్పుడు గురువులుగా మారి, పరిపూర్ణ కృష్ణభక్తులుగా పూజలకు అర్హులని అంగీకరించలేదు. వారిలో చాలామంది ప్రభుపాదుడి అపరాధరహితత్వాన్ని (infallibility) విశ్వసిస్తూ, తరువాత గురుత్వాధికారాన్ని కోల్పోయిన ముగ్గురు వ్యక్తులను ప్రభుపాదుడు ఎంపిక చేసి ఉండటం అసంభవమని వాదించారు. అందువల్ల గురువుల నియామకం గురించి ప్రచారంలో ఉన్న కథనమంతా కల్పితమని కొందరు ఆరోపించారు.

1982లో ఉద్యమం తన అత్యంత తీవ్రమైన విభేదాన్ని ఎదుర్కొంది. ఒక గురువు ISKCONను విడిచి “మహారాజ స్వామి” వర్గంలో చేరిపోయాడు. “మహారాజ స్వామి” ప్రభుపాదుడి గురుభ్రాత (godbrother). ప్రభుపాదుడు తన మరణానంతరం సలహాదారునిగా ఆయనను సంప్రదించాలని శిష్యులకు సూచించాడు. “మహారాజ స్వామి” గురువు యొక్క సంపూర్ణ అధికారాన్ని సమర్థించేవాడు, తరచుగా GBCకు వ్యతిరేకంగా గురువుల పక్షాన నిలిచేవాడు.

1980లో GBC జయతీర్థ స్వామిని సన్యాసం స్వీకరించడానికి బలవంతం చేసిన తరువాత, ఆయన “మహారాజ స్వామి”ని తన గురువుగా అంగీకరించాడు. 1982లో “మహారాజ స్వామి”ని ISKCON గురువుగా నియమించాలనే ప్రతిపాదన వచ్చింది. అయితే GBCపై, ప్రభుపాదుడిపై ఆయన చేసిన విమర్శల కారణంగా ఆ ప్రతిపాదన తిరస్కరించబడింది. ఈ నిర్ణయం ISKCONలో ఐక్యతకు ఒక కేంద్రబిందువుగా మారింది.

ఒక సంవత్సరం తరువాత హంసదత్త స్వామి యొక్క గురుత్వాధికారం కూడా మాదకద్రవ్యాల వినియోగం, విధేయత లేమి (insubordination) ఆరోపణలపై ఒక సంవత్సరానికి నిలిపివేయబడింది.^[58]^[59]^[61]

ప్రభుపాదుడు, శిష్యులు, ISKCON, పోటోమాక్, మేరీల్యాండ్ (1974)

ఈ సంఘటనల తరువాత GBC గురుత్వ వ్యవస్థను మరింత ప్రజాస్వామ్యబద్ధం చేయడానికి ప్రయత్నించింది. సభ్యుల సంఖ్యను పెంచడం ద్వారా గురుత్వాధికారాన్ని విస్తరించాలని నిర్ణయించింది. 1986 నాటికి కొత్తగా ఇరవై నాలుగు మంది గురువులు ఎన్నికయ్యారు.

GBC గురువులను క్రింది సంస్కరణలు అమలు చేయమని కోరింది:

తమకు లభిస్తున్న ప్రత్యేక ఆరాధనను తగ్గించాలి.
వ్యక్తిగత సింహాసనాలను తొలగించాలి.
ప్రభుపాదుడినే ISKCON యొక్క ఏకైక ఆచార్యుడుగా గుర్తించాలి.
ప్రాంతీయ (జోనల్) గురుత్వ వ్యవస్థను రద్దు చేయాలి.

1986 నాటికి అసలు పదకొండు మంది గురువులలో ఐదుగురు ఈ సంస్కరణలను అంగీకరించారు. ఇద్దరు ఇప్పటికే సిద్ధాంతపరమైన కారణాలతో బహిష్కరించబడ్డారు. ముగ్గురు అక్రమ లైంగిక కార్యకలాపాల ఆరోపణలపై గురుత్వాధికారాన్ని కోల్పోయారు. కీర్తనానంద స్వామి మాత్రం GBC డిమాండ్లకు లోబడటానికి నిరాకరించడంతో తదుపరి సంవత్సరంలో బహిష్కరించబడ్డాడు.^[59]

కృష్ణ చైతన్యాన్ని వ్యాప్తి చేయడంలో ప్రభుపాదుడి అసలు లక్ష్య ప్రేక్షకులు పాశ్చాత్య దేశాల ఉన్నత వర్గాలవారు. అయితే త్వరలోనే ఆయన తన దృష్టిని 1960ల ప్రతిసంస్కృతి (counterculture) ఉద్యమానికి చెందిన అంచున ఉన్న యువత (హిప్పీలు) వైపు మళ్లించాడు. సమకాలీన పాశ్చాత్య యువత ఇప్పటికే వైరాగ్యం (భౌతిక ప్రపంచం పట్ల విరక్తి) అనే స్థితిని చేరుకుందని, కానీ సరైన ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకత్వం లేకపోవడం వల్ల వారు లైంగిక సంబంధాలు, మాదకద్రవ్యాల వినియోగం వంటి మార్గాలలో ఆశ్రయం పొందారని ప్రభుపాదుడు భావించాడు.

ప్రభుపాదుడి దృష్టిలో కృష్ణ చైతన్యం అనేది “దుర్భరమైన”, “అపవిత్రమైన” హిప్పీ ఉద్యమం నుండి ప్రజలను బయటకు తీసుకుని, వారిని పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితికి చేర్చే మార్గం. ఆయన అనుచరులు ఎక్కువగా యువకులు, అనుభవం లేనివారు, ఆధ్యాత్మిక పరిపక్వత ఇంకా పొందని వారే. ఉద్యమం వేగంగా విస్తరించడం, అలాగే ప్రభుపాదుడికి ఉన్న అత్యవసరత భావం కారణంగా, తగిన శిక్షణ లేకుండానే అనేక మంది భక్తులు నాయకత్వ స్థానాలలోకి నెట్టివేయబడ్డారు.

అదే సమయంలో ప్రతిసంస్కృతి ఉద్యమంలోని వ్యవస్థ-వ్యతిరేక (anti-establishment) భావజాలం ISKCONలో కూడా బలంగా నాటుకుపోయింది. దీని ఫలితంగా భక్తులు, సాధారణ ప్రజల మధ్య కొన్నిసార్లు విరోధాత్మక, నియమాల్ని ధిక్కరించే (antinomian) సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి.

ప్రభుపాదుడు కఠినమైన ఆధ్యాత్మిక సాధనా కార్యక్రమం (సాధన)ను అనుసరించడం ద్వారా భగవంతుని ప్రత్యక్ష అనుభవం పొందవచ్చని బోధించాడు (చూడండి: క్రింద ఉన్న మతపరమైన ఆచారాలు). ఈ నియమాలు చాలా కఠినమైనవి. భక్తులు “పరిపూర్ణ కృష్ణభక్తుడు” అనే ఒక ఆదర్శాన్ని అంతర్గతంగా స్వీకరించారు. అయితే ఆ కాలంలో ప్రభుపాదుడిని తప్ప మరెవరూ ఆ ఆదర్శానికి పూర్తిగా సరిపోలే పరిపక్వ భక్తులుగా పరిగణించబడలేదు.

సాధారణంగా భక్తుల ఆధ్యాత్మిక వైఫల్యాల గురించి చర్చించడం నివారించబడేది. దీని వల్ల అనారోగ్యకరమైన వాతావరణం ఏర్పడి, అనేక మంది ఉద్యమాన్ని విడిచిపెట్టారు. పూర్తి ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాన్ని కొనసాగించలేక ఉద్యమాన్ని విడిచిన మాజీ భక్తులను (“బ్లూప్డ్” అని పిలిచేవారు) ఉద్యమంలో విమర్శించేవారు. అయినప్పటికీ, దేవాలయ నివాసితుల అసంతృప్తికి కారణంగా, ఈ మాజీ భక్తులలో చాలామంది ISKCON పరిధి వెలుపల ఉన్నప్పటికీ ఉద్యమంతో కొంత అనుబంధాన్ని కొనసాగించారు. అయితే ఉద్యమం వారిని “విఫలమైన భక్తులు”గా భావించి దూరంగా ఉంచడానికి ప్రయత్నించింది.

ఉద్యమం ప్రారంభ సంవత్సరాలలో ప్రభుపాదుడు వివాహాలను ప్రోత్సహించడమే కాకుండా, వ్యక్తిగతంగా ఆమోదించేవాడు. అయితే 1974 నాటికి ఆయన అభిప్రాయం మారింది; ఇకపై కొత్త వివాహాలను ప్రోత్సహించలేదు. ప్రభుపాదుడు, ISKCON వివాహిత గృహస్థ జీవితాన్ని విమర్శించడం ప్రారంభించి, త్యాగమార్గమైన సన్యాస జీవనాన్ని ఆదర్శంగా నిలిపారు.

గృహస్థులు, మహిళల పట్ల ప్రతికూల వాతావరణం ఏర్పడటంతో సన్యాసిల సంఖ్య వేగంగా పెరిగింది. అయితే వారిలో చాలా మంది తమ ప్రతిజ్ఞలను నిలబెట్టుకోలేకపోయారు. సన్యాసాన్ని స్వీకరించినవారిలో దాదాపు 90% మంది తమ ప్రతిజ్ఞల నుండి తప్పిపోయినట్లు పేర్కొనబడింది.^[62]

ఉద్యమం ప్రారంభ దశలో ప్రభుపాదుడు మహిళలను సంతోషంగా కీలక నాయకత్వ స్థానాలకు నియమించేవాడు. అయితే 1974 తరువాత పురుషుల సన్యాస ఆశ్రమంపై అధిక దృష్టి కేంద్రీకరించబడటంతో గృహస్థులు, మహిళల స్థానం క్షీణించడం ప్రారంభమైంది. మహిళలు క్రమంగా నాయకత్వం, ప్రజా దృష్టి నుండి దూరం చేయబడ్డారు. 1977లో ప్రభుపాదుడి మరణానంతరం, పురుష సన్యాసి గురువుల ఆధిపత్య కాలంలో ఈ ధోరణి మరింత బలపడింది.

1980ల చివరినాటికి ఉద్యమంలో మహిళల పట్ల జరుగుతున్న వ్యవహారంపై విమర్శలు పెరిగాయి. 1990ల చివరలో GBCలో తొలి మహిళా సభ్యురాలు చోటు సంపాదించింది. మహిళలు తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తపరచడానికి, భక్తి సంబంధిత తమ స్థితిని మెరుగుపరచుకోవడానికి సంస్థాగత మార్గాలు ఏర్పాటయ్యాయి.

అయితే ఈ మార్పులకు ప్రతిఘటన కూడా ఎదురైంది. కొందరు భక్తులు వీటిని ISKCONపై “స్త్రీవాద” (feminist) భావజాలాన్ని రుద్దే ప్రయత్నంగా భావించి వ్యతిరేకించారు.^[63]

ప్రభుపాదుడి మరణం తరువాత వెంటనే జరిగిన సంవత్సరాల్లో ఆయన శిష్యులలో పెద్ద సంఖ్యలో వారు ISKCONను విడిచిపెట్టారు. దాంతో సభ్యుల సంఖ్య దాదాపు 5,000 గరిష్ఠ స్థాయి నుండి 1983 నాటికి సుమారు 1,000 మందికి పడిపోయింది. 1970ల మధ్యకాలం నుండి ఉద్యమం తన ఆధార వర్గాన్ని కేవలం పూర్తిగా అంకితమైన శిష్యులకే పరిమితం చేయకుండా, కొంతమేర నిబద్ధత కలిగిన యువ సభ్యులు, భారతీయ వలసదారులైన “లైఫ్ మెంబర్”లను కూడా చేర్చుకునే ప్రయత్నం చేసింది.

పిక్కింగ్ (picking) పద్ధతి 1980ల వరకు కొనసాగినప్పటికీ, ఉద్యమం సభ్యులు ప్రత్యేక వ్యాపారాల ద్వారా ఆదాయం సంపాదించడానికి అనుమతించడం ద్వారా తన ఆర్థిక వనరులను విస్తరించింది. వృత్తిపరులు, వ్యాపారవేత్తలుగా ఉన్న భారతీయ వలసదారుల సమాజం కూడా కొంత ఆదాయ వనరుగా మారింది.

ఈ కాలంలో ISKCON తన ప్రజాదరణను మెరుగుపరచుకోవడానికి అనేక చర్యలు చేపట్టింది. వాటిలో:

తన ఆర్థిక వ్యవస్థను సంకీర్తన నుండి వేరు చేయడం,
హిందూమతంతో మరింత సన్నిహిత సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకోవడం,
ఆహార పంపిణీ కార్యక్రమాలను విస్తరించడం,
ఉద్యమాన్ని ప్రజలకు పరిచయం చేయడానికి Prabhupada's Palace of Gold వంటి సాంస్కృతిక-మతపరమైన కేంద్రాలను నిర్మించడం

వంటి చర్యలు ఉన్నాయి.

ఉద్యమానికి ప్రధాన ఆర్థిక ఆధారంగా ఉన్న సంకీర్తన క్రమంగా తగ్గిపోవడం, 1990ల నాటికి సాంప్రదాయిక ISKCON సామూహిక జీవన విధానం విచ్ఛిన్నం కావడానికి ముఖ్య కారణమైంది. భక్తులు సాధారణ కార్మిక మార్కెట్‌లో ఉద్యోగాలు చేపట్టడంతో దేవాలయాలపై వారి ఆధారపడటం తగ్గి, అణుకుటుంబాల (nuclear families) రూపంలో జీవించడం ప్రారంభించారు.^[64]

ఉద్యమం ప్రారంభ దశలో భక్తివేదాంతుని అనుచరులలో చాలా మందికి భారతదేశం, హిందూమతం, అంతేకాక గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయం గురించి కూడా పెద్దగా తెలియదు. అందువల్ల ప్రభుపాదుడే వారి జ్ఞానానికి, అధికారానికి ఏకైక మూలంగా ఉండేవాడు.

న్యూయార్క్‌లోని ప్రారంభ దశలో ఆయన తన శిష్యులకు వ్యక్తిగతంగా మార్గదర్శకత్వం ఇచ్చేవాడు. కానీ ఉద్యమం విస్తరించడంతో ప్రతి సభ్యునికి నేరుగా శ్రద్ధ చూపడం సాధ్యపడలేదు. అందువల్ల ప్రభుపాదుడు గ్రంథాలను అనువదించడం, రచించడం మీద ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టాడు, తద్వారా అవి శిక్షణా సామగ్రిగా ఉపయోగపడగలిగాయి.

ప్రభుపాదుడు కొంతమంది “సీనియర్” శిష్యులకు అధికారాన్ని అప్పగించాడు. అయితే వీరు వయస్సులో చాలా చిన్నవారు (సాధారణంగా 40 సంవత్సరాల లోపు), జ్ఞానంలో కూడా పరిమితులున్నవారు. భారతదేశంలో సంప్రదాయంగా దశాబ్దాల పాటు పట్టే శిక్షణను కేవలం పది సంవత్సరాల వ్యవధిలోనే పూర్తి చేసినట్లు భావించి, వారిని సీనియర్ సన్యాసిలు లేదా స్వతంత్ర గురువుల స్థాయికి తీసుకువచ్చారు.

గౌడీయ గ్రంథ సంపదను ప్రభుపాదుడు ఆంగ్లంలో ప్రచురించడం ఉద్యమ విస్తరణకు అత్యంత కీలకమైంది. అయితే ఆయన మరణం తరువాత ఉద్యమంలో అధికార ఖాళీ ఏర్పడింది. కొత్తగా ప్రారంభదీక్ష ఇచ్చే గురువులు ఆ ఖాళీని భర్తీ చేయవలసి వచ్చింది. కానీ వారు సంప్రదాయ వైష్ణవ గురువులతో పోలిస్తే చాలా చిన్నవారు, తక్కువ జ్ఞానం కలిగినవారు.

ISKCON ప్రయోజనాల కోసం అవసరమైతే సాంప్రదాయ నియమాలను (ప్రత్యేకించి వర్ణాశ్రమ ధర్మంకు సంబంధించిన నియమాలను) ఉల్లంఘించడం సమంజసమని ప్రభుపాదుడు భావించేవాడు. ఈ దృక్పథాన్ని తరువాతి సన్యాసి గురువులు మరింత విస్తరించారు. వారిలో కొందరు తమను తాము అత్యున్నత స్థాయిలో భావించేవారు. వారి పాలనలో మహిళలు, పిల్లలు దుర్వినియోగానికి గురైన సందర్భాలు కూడా చోటుచేసుకున్నాయి.

ప్రభుపాదుని వ్యాఖ్యానాలకు అతీతంగా ISKCONలో ప్రత్యేక వ్యాఖ్యాన సంప్రదాయం (exegetical tradition) లేకపోవడంతో, భక్తులు ఆయన చెప్పిన ప్రతి మాటను దాదాపు ex cathedra (తప్పులేని అధికారిక ప్రకటన)గా పరిగణించేవారు.

అయితే ప్రభుపాదుడి అనంతర కాలంలో ఉద్యమం తన స్వీయ గుర్తింపు గురించి, అలాగే గౌడీయ మఠం, గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయం, విస్తృత వైష్ణవ సంప్రదాయంతో తన సంబంధం ఏమిటి అనే ప్రశ్నలపై ఆత్మపరిశీలన ప్రారంభించింది.^[65]

ప్రభుపాదుడి మరణం తరువాత వెంటనే జరిగిన సంవత్సరాల్లో ఆయన శిష్యులలో పెద్ద సంఖ్యలో వారు ISKCONను విడిచిపెట్టారు. దాంతో సభ్యుల సంఖ్య దాదాపు 5,000 గరిష్ఠ స్థాయి నుండి 1983 నాటికి సుమారు 1,000 మందికి పడిపోయింది. 1970ల మధ్యకాలం నుండి ఉద్యమం తన ఆధార వర్గాన్ని కేవలం పూర్తిగా అంకితమైన శిష్యులకే పరిమితం చేయకుండా, కొంతమేర నిబద్ధత కలిగిన యువ సభ్యులు, భారతీయ వలసదారులైన “లైఫ్ మెంబర్”లను కూడా చేర్చుకునే ప్రయత్నం చేసింది.

పిక్కింగ్ (picking) పద్ధతి 1980ల వరకు కొనసాగినప్పటికీ, ఉద్యమం సభ్యులు ప్రత్యేక వ్యాపారాల ద్వారా ఆదాయం సంపాదించడానికి అనుమతించడం ద్వారా తన ఆర్థిక వనరులను విస్తరించింది. వృత్తిపరులు, వ్యాపారవేత్తలుగా ఉన్న భారతీయ వలసదారుల సమాజం కూడా కొంత ఆదాయ వనరుగా మారింది.

ఈ కాలంలో ISKCON తన ప్రజాదరణను మెరుగుపరచుకోవడానికి అనేక చర్యలు చేపట్టింది. వాటిలో:

తన ఆర్థిక వ్యవస్థను సంకీర్తన నుండి వేరు చేయడం,
హిందూమతంతో మరింత సన్నిహిత సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకోవడం,
ఆహార పంపిణీ కార్యక్రమాలను విస్తరించడం,
ఉద్యమాన్ని ప్రజలకు పరిచయం చేయడానికి Prabhupada's Palace of Gold వంటి సాంస్కృతిక-మతపరమైన కేంద్రాలను నిర్మించడం

వంటి చర్యలు ఉన్నాయి.

ఉద్యమానికి ప్రధాన ఆర్థిక ఆధారంగా ఉన్న సంకీర్తన క్రమంగా తగ్గిపోవడం, 1990ల నాటికి సాంప్రదాయిక ISKCON సామూహిక జీవన విధానం విచ్ఛిన్నం కావడానికి ముఖ్య కారణమైంది. భక్తులు సాధారణ కార్మిక మార్కెట్‌లో ఉద్యోగాలు చేపట్టడంతో దేవాలయాలపై వారి ఆధారపడటం తగ్గి, అణుకుటుంబాల (nuclear families) రూపంలో జీవించడం ప్రారంభించారు.^[66]

ఉద్యమం ప్రారంభ దశలో భక్తివేదాంతుని అనుచరులలో చాలా మందికి భారతదేశం, హిందూమతం, అంతేకాక గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయం గురించి కూడా పెద్దగా తెలియదు. అందువల్ల ప్రభుపాదుడే వారి జ్ఞానానికి, అధికారానికి ఏకైక మూలంగా ఉండేవాడు.

న్యూయార్క్‌లోని ప్రారంభ దశలో ఆయన తన శిష్యులకు వ్యక్తిగతంగా మార్గదర్శకత్వం ఇచ్చేవాడు. కానీ ఉద్యమం విస్తరించడంతో ప్రతి సభ్యునికి నేరుగా శ్రద్ధ చూపడం సాధ్యపడలేదు. అందువల్ల ప్రభుపాదుడు గ్రంథాలను అనువదించడం, రచించడం మీద ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టాడు, తద్వారా అవి శిక్షణా సామగ్రిగా ఉపయోగపడగలిగాయి.

ప్రభుపాదుడు కొంతమంది “సీనియర్” శిష్యులకు అధికారాన్ని అప్పగించాడు. అయితే వీరు వయస్సులో చాలా చిన్నవారు (సాధారణంగా 40 సంవత్సరాల లోపు), జ్ఞానంలో కూడా పరిమితులున్నవారు. భారతదేశంలో సంప్రదాయంగా దశాబ్దాల పాటు పట్టే శిక్షణను కేవలం పది సంవత్సరాల వ్యవధిలోనే పూర్తి చేసినట్లు భావించి, వారిని సీనియర్ సన్యాసిలు లేదా స్వతంత్ర గురువుల స్థాయికి తీసుకువచ్చారు.

గౌడీయ గ్రంథ సంపదను ప్రభుపాదుడు ఆంగ్లంలో ప్రచురించడం ఉద్యమ విస్తరణకు అత్యంత కీలకమైంది. అయితే ఆయన మరణం తరువాత ఉద్యమంలో అధికార ఖాళీ ఏర్పడింది. కొత్తగా ప్రారంభదీక్ష ఇచ్చే గురువులు ఆ ఖాళీని భర్తీ చేయవలసి వచ్చింది. కానీ వారు సంప్రదాయ వైష్ణవ గురువులతో పోలిస్తే చాలా చిన్నవారు, తక్కువ జ్ఞానం కలిగినవారు.

ISKCON ప్రయోజనాల కోసం అవసరమైతే సాంప్రదాయ నియమాలను (ప్రత్యేకించి వర్ణాశ్రమ ధర్మంకు సంబంధించిన నియమాలను) ఉల్లంఘించడం సమంజసమని ప్రభుపాదుడు భావించేవాడు. ఈ దృక్పథాన్ని తరువాతి సన్యాసి గురువులు మరింత విస్తరించారు. వారిలో కొందరు తమను తాము అత్యున్నత స్థాయిలో భావించేవారు. వారి పాలనలో మహిళలు, పిల్లలు దుర్వినియోగానికి గురైన సందర్భాలు కూడా చోటుచేసుకున్నాయి.

ప్రభుపాదుని వ్యాఖ్యానాలకు అతీతంగా ISKCONలో ప్రత్యేక వ్యాఖ్యాన సంప్రదాయం (exegetical tradition) లేకపోవడంతో, భక్తులు ఆయన చెప్పిన ప్రతి మాటను దాదాపు ex cathedra (తప్పులేని అధికారిక ప్రకటన)గా పరిగణించేవారు.

అయితే ప్రభుపాదుడి అనంతర కాలంలో ఉద్యమం తన స్వీయ గుర్తింపు గురించి, అలాగే గౌడీయ మఠం, గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయం, విస్తృత వైష్ణవ సంప్రదాయంతో తన సంబంధం ఏమిటి అనే ప్రశ్నలపై ఆత్మపరిశీలన ప్రారంభించింది.^[67]

ISKCON స్థాపించబడిన తొలి దశాబ్దంలో, హరే కృష్ణ ఉద్యమాన్ని అమెరికా ప్రజలు సాధారణంగా సానుకూలంగా, మర్యాదపూర్వకంగా స్వీకరించారు. అయితే 1970లు, 1980లలో పరిస్థితి మారింది. ఆ కాలంలో లౌకిక "ఆంటి-కల్ట్" ఉద్యమాలు (anti-cult movements), క్రైస్తవ "కౌంటర్-కల్టిస్టులు" (counter-cultists) హరే కృష్ణ ఉద్యమాన్ని ప్రతికూలంగా చూడడం ప్రారంభించారు. వారు హరే కృష్ణ ఉద్యమాన్ని ఒక "కల్ట్"గా, కొత్త మత ఉద్యమం (new religious movement)గా వర్ణించారు.

దీనికి ప్రతిస్పందనగా ISKCON పలు వ్యూహాలను అనుసరించింది. హరే కృష్ణ ఉద్యమం ఒక నిజమైన మత సంప్రదాయమని నిరూపించేందుకు పండితులను ఆహ్వానించింది. అలాగే, తాము ఒక ప్రాచీన భారతీయ మత సంప్రదాయానికి ప్రతినిధులమని ప్రజలకు వివరించడానికి ప్రయత్నించింది. భారతీయ-అమెరికన్ వలసదారుల సమాజం నుండి మద్దతు పొందడానికి కూడా కృషి చేసింది.

ISKCON పండితులను రెండు విధాలుగా ఉపయోగించింది:

ఉద్యమ చట్టబద్ధతకు సంబంధించిన న్యాయవ్యవహారాలలో నిపుణుల సాక్షులుగా (expert witnesses),
ISKCON గురించి పరిశోధనా గ్రంథాలు, అధ్యయనాలు రచించేందుకు ప్రత్యక్షంగా ఆహ్వానించడం ద్వారా.^[43]^[56]

1970లు, 1980లలో పాశ్చాత్య దేశాల సాంప్రదాయ యూద-క్రైస్తవ మతాలు కొత్త మత ఉద్యమాల పెరుగుతున్న ప్రభావాన్ని ఎదుర్కొన్నాయి. వీటిని వారు "కల్ట్‌లు"గా అభివర్ణించారు. వారి దృష్టిలో ఈ ఉద్యమాలు చెడు, అసత్య మతాలు; ఇవి అధికారవాద నాయకుల ఆధ్వర్యంలో భక్తులపై "మెదడు కడగడం" (brainwashing) చేసి, వారిని కుటుంబ జీవితాల నుండి దూరం చేస్తాయని భావించారు.

క్రైస్తవులు, యూదులు పాశ్చాత్య సమాజంలోని భౌతికవాదం, అలాగే తమ మత సంప్రదాయాల్లోని సాంస్కృతిక లోపాలే ఈ కొత్త మత ఉద్యమాల విస్తరణకు కారణమని నమ్మారు.

క్రైస్తవ (మరియు కొంతమేర యూద) సాహిత్యంలో హరే కృష్ణ ఉద్యమ బోధనలను:

అసత్యమైనవి,
క్రైస్తవ మతానికి విరుద్ధమైనవి,
భౌతికవాదం, తమ జన్మమతాల పట్ల నిరాశ చెందిన అమెరికన్ యువతను మానసికంగా ప్రభావితం చేసే పద్ధతులు

అని విమర్శించారు.

అయితే సలీబా (Saliba) అభిప్రాయం ప్రకారం, అన్ని క్రైస్తవ, యూద రచయితలు ISKCON పట్ల ప్రతికూల దృక్పథం కలిగి లేరు. కొందరు సమతుల్యమైన అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేశారు. అంతేకాక, ప్రపంచవ్యాప్తంగా మతాల మధ్య సంభాషణ (interfaith dialogue) పెరుగుతున్న ధోరణిలో భాగంగా ISKCONతో కూడా చర్చలు జరిగాయి.

భక్తివేదాంత స్వామి స్వయంగా ఇతర మతాలపై విమర్శనాత్మక దృక్పథం కలిగి ఉన్నప్పటికీ, తరువాతి కాలంలో Graham M. Schweig, Kirtanananda Swami వంటి ప్రముఖులు ఇతర మత మార్గాల పట్ల మరింత సహనపూర్వకమైన, సమన్వయ దృక్పథాలను అభివృద్ధి చేశారు.^[68]^[56]

1980ల చివరి నాటికి ISKCON సహా కొత్త మత ఉద్యమాలపై అనేక మానసిక వైద్య (psychiatric) సర్వేలు, క్లినికల్ అధ్యయనాలు నిర్వహించబడ్డాయి. ఈ పరిశోధనలలో కొన్నివి కొత్త మత ఉద్యమాలను చికిత్సాత్మక లేదా మానసిక శ్రేయస్సుకు దోహదపడే సంస్థలుగా సానుకూలంగా చిత్రించాయి. మరికొన్ని వాటిని విధ్వంసకరమైన సంస్థలుగా ప్రతికూలంగా అంచనా వేశాయి.

అయితే క్లినికల్ అధ్యయనాల ఫలితాలు సాధారణంగా ISKCON సభ్యులు మానసికంగా సాధారణ వ్యక్తులే అని సూచించాయి.

కానీ గోర్డన్ (Gordon) ఈ సర్వేలు, క్లినికల్ అధ్యయనాలపై విమర్శలు చేశాడు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం:

ఉపయోగించిన పరిశోధనా పద్ధతులు (methodology),
పరిశీలనలు,
తీసుకున్న నిర్ణయాలు

అన్నీ పరిమితమైనవి, లోపభూయిష్టమైనవి.

అతని దృష్టిలో, ISKCON వంటి మత ఉద్యమాలపై సరైన మానసిక వైద్య అధ్యయనం చేయాలంటే మరింత లోతైన, సమగ్ర విశ్లేషణ అవసరం.^[69]

ISKCON వంటి కొత్త మత ఉద్యమాలు మధ్యతరగతి యువత ఉపసంస్కృతులలో (subcultures) విస్తరించడంతో, భక్తుల కుటుంబాలలో ఒక రకమైన “కల్ట్ భయం” (cult scare) ఏర్పడింది. ఈ భయం తరువాత ఆంటి-కల్ట్ ఉద్యమం అభివృద్ధికి దారితీసింది.

బ్రోమ్లీ (Bromley) అభిప్రాయం ప్రకారం, ఎడ్వర్డ్ షాపిరో (Edward Shapiro), రాబిన్ జార్జ్ (Robin George) కేసులు ఆంటి-కల్ట్ ఉద్యమ ధోరణులను స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ రెండు సందర్భాల్లోనూ షాపిరో, జార్జ్ హరే కృష్ణ ఉద్యమం పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. అయితే వారి మతపరమైన ఆసక్తి విద్యాభ్యాసం, కుటుంబ జీవితంపై ప్రభావం చూపడం ప్రారంభించడంతో కుటుంబ సభ్యుల నుంచి తీవ్ర వ్యతిరేకత ఎదురైంది.

ఇద్దరూ తమ ఇళ్లను విడిచి వెళ్లిపోవడంతో, వారి తల్లిదండ్రులు వారిని తిరిగి తీసుకురావడానికి వివాదాస్పదమైన చర్యలు చేపట్టారు. ఈ ప్రక్రియలో రెండు కుటుంబాలు కూడా ఆంటి-కల్ట్ ఉద్యమానికి అనుబంధంగా ఉన్న వైద్య నిపుణుల సహాయం పొందాయి.

ఆంటి-కల్ట్ ఉద్యమ భావజాలం కొన్ని ప్రధాన నమ్మకాలపై ఆధారపడి ఉండేది:

బలమైన కుటుంబ విలువలు (family values),
లౌకిక హేతువాదం (rationalism)నే సాధారణ మానవ ప్రవర్తనగా భావించడం,
కొత్త మత ఉద్యమాలు "మెదడు కడగడం" (brainwashing) లేదా బలవంతపు ఒప్పింపు (coercive persuasion) పద్ధతులను ఉపయోగిస్తాయని నమ్మడం,
"కల్ట్" సంస్థలు సమాజానికి వ్యతిరేకంగా పనిచేసే రహస్య కుట్రపూరిత సంస్థలని భావించడం.

బ్రోమ్లీ ఆంటి-కల్ట్ ఉద్యమ అభివృద్ధిని మూడు దశలుగా విభజించాడు:

**ప్రారంభ దశ (Formative Stage):** ఈ దశలో బలవంతపు deprogramming కార్యక్రమాలు ప్రధానంగా జరిగాయి.
**విస్తరణ దశ (Expansionist Stage):** ఈ దశలో కొత్త మత ఉద్యమాలు మానసిక నియంత్రణ (psychological manipulation) చేస్తున్నాయని వాదించారు.
**వృత్తిపర దశ (Professional Stage):** ఈ దశలో కొత్త మత ఉద్యమాల "బ్రెయిన్‌వాషింగ్" పద్ధతులకు వైద్య, మానసిక ఆరోగ్య రంగాలలో కొంత గుర్తింపు లభించింది. అలాగే మాజీ సభ్యులు తమకు మానసిక వేదన కలిగించారనే ఆరోపణలతో ఈ ఉద్యమాలపై పౌర న్యాయవ్యవహారాలు (civil suits) దాఖలు చేయడం ప్రారంభించారు.^[70]

యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో మీడియా హరే కృష్ణ ఉద్యమాన్ని వివిధ రీతుల్లో చిత్రించింది. కొంతమంది అనుకూలంగా స్పందించగా, మరికొందరు ప్రతికూలంగా స్పందించారు. ముఖ్యంగా ఉద్యమ ప్రారంభ దశలో, యువతలో కనిపించిన కొత్త జీవనశైలులు, కొత్త మత ఉద్యమాలు కలిగిస్తాయని భావించిన హానిపై తల్లిదండ్రులు ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.

బ్రిటిష్ ఆంటి-కల్ట్ ఉద్యమం ISKCONను అనేక కొత్త "కల్ట్"లలో ఒకటిగా పరిగణించింది. ఈ నేపథ్యంలో యూరోపియన్ పార్లమెంట్ ముందు మతసంస్థలపై మరింత పర్యవేక్షణ కల్పించే చట్ట ప్రతిపాదనలు కూడా వచ్చాయి. అయితే మత స్వేచ్ఛకు భంగం కలుగుతుందనే ఆందోళనల కారణంగా అవి ఆమోదం పొందలేదు.

అమెరికాలో హరే కృష్ణ ఉద్యమం 1980ల చివరి వరకు కూడా క్షీణతను ఎదుర్కొంటూనే ఉంది. దీనికి గురు సంక్షోభాలు, సభ్యుల నిర్గమనం (desertions) ప్రధాన కారణాలు.

అయితే ఇదే సమయంలో తూర్పు ఐరోపాలో ఉద్యమం వేగంగా విస్తరించింది. శీతల యుద్ధం ముగింపు దశకు చేరుకోవడంతో అక్కడ మత కార్యకలాపాలకు కొత్త అవకాశాలు లభించాయి.

1987లో కీర్తనానంద స్వామి, న్యూ వృందావన్ సమాజం మళ్లీ ప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించాయి. ఐదు సంవత్సరాలుగా అదృశ్యమైన ఒక భక్తుని మృతదేహ అవశేషాలు కనుగొనబడటం దీనికి కారణం. ఈ సంఘటన ఉద్యమ ప్రతిష్ఠకు తీవ్ర నష్టం కలిగించింది.

1990లలో ఉద్యమం తన ప్రధాన లక్ష్యాలను మార్చుకుంది. ప్రారంభ దశలో ఉన్నట్లుగా దీక్ష పొందిన శిష్యులను "ఆదర్శ సమాజాల" (utopian communes)లో నివసింపజేయడంపై దృష్టి పెట్టకుండా, విస్తృత భక్త సమాజం (congregational members)తో సంబంధాలను పెంపొందించడం, వారిని చేరుకోవడం ప్రధాన లక్ష్యంగా మారింది.

ISKCON చరిత్రలో తొలి దశలో ఉద్యమం పూర్తిగా సామూహిక (communitarian) స్వరూపాన్ని కలిగి ఉండేది. ఆ కాలంలో ఉద్యమం ఒక తీవ్రమైన ద్వైత-సన్యాస (radical ascetic dualistic) తత్వాన్ని అనుసరించింది. ఈ దృక్పథం ప్రకారం, ISKCON, దాని దేవాలయాలు ఒక “పవిత్ర కోట” (sacred fortress) వంటివి. అవి దీక్ష పొందిన భక్తులను, వారి కొత్త ఆధ్యాత్మిక గుర్తింపులను చెడుగా భావించిన భౌతిక ప్రపంచం నుండి రక్షించడానికి ఉద్దేశించబడ్డాయి.

ఈ ఆలోచనా విధానం సభ్యులలో ఒక బలమైన ఆత్మోన్నత భావాన్ని (self-superiority) పెంపొందించింది.

ప్రభుపాదుని అనంతర కాలంలో, అనుచరులు అనుకోకుండా “సంస్థాగత ఆలోచన” (institutionalized thought) అనే స్థితిలోకి ప్రవేశించారని పరిశోధకులు పేర్కొన్నారు. దీని అర్థం ఏమిటంటే, ISKCON సభ్యులు సమిష్టిగా చైతన్య మహాప్రభు, ప్రభుపాదుడు వంటి అధికారిక ఆధ్యాత్మిక గురువులు ఇచ్చిన కొన్ని ముఖ్యమైన బోధనలను మరచిపోయారు లేదా విస్మరించారు.

ఇవి ముఖ్యంగా:

వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థ (varna-ashrama),
గురుపరంపర వారసత్వం (succession of gurus),
జీవాత్మ మూలం (origin of the soul),
ISKCON మత సందేశాన్ని ప్రత్యక్షంగా ప్రచారం చేయని కార్యకలాపాల నిర్వహణ

వంటి అంశాలకు సంబంధించినవి.

ఉద్యమంలోని తీవ్రమైన ద్వైత దృక్పథం కారణంగా, సభ్యులు ISKCONలో చేరకముందు కలిగిన వ్యక్తిగత గుర్తింపులు, గత అనుభవాలు క్రమంగా మరుగునపడ్డాయి. వాటి స్థానంలో ISKCON సమూహ ఆలోచనా విధానం (thought collective) ప్రాధాన్యం పొందింది.

దీని ఫలితంగా అనేక మంది భక్తులు అంతర్గత అసౌకర్యాన్ని అనుభవించడం ప్రారంభించారు. ఈ పరిస్థితి 1980లు, 1990లలో పెద్ద సంఖ్యలో సభ్యుల రాజీనామాలకు, అలాగే ఉద్యమ క్షీణతకు దారితీసింది.

అయితే 21వ శతాబ్ద ప్రారంభానికి ISKCON తన గుర్తింపు (identity) గురించి ఉన్న దృక్పథంలో గణనీయమైన మార్పును అనుభవించింది. ఉద్యమం ఇకపై బాహ్య ప్రపంచాన్ని పూర్తిగా తిరస్కరించాల్సినదిగా లేదా తన సిద్ధాంతాన్ని దానిపై బలవంతంగా రుద్దాల్సినదిగా చూడలేదు. అలాగే కొత్తగా చేరిన భక్తులు తక్షణమే సంపూర్ణ ఆధ్యాత్మిక పరిపూర్ణతను సాధించాలని కూడా ఆశించలేదు.^[71]

రోచ్‌ఫోర్డ్ (Rochford), న్యూబర్ట్ (Neubert) అభిప్రాయాల ప్రకారం, గత కొన్ని దశాబ్దాలలో ISKCON ఒక రకమైన “హిందూకరణ” (Hinduization) ప్రక్రియను అనుభవించింది.

ప్రభుపాదుడు కృష్ణ చైతన్యాన్ని (Krishna Consciousness) హిందూమతం నుండి వేరు చేసి చూపేవాడు. ఆయన దృష్టిలో అది “హిందూ” అనే గుర్తింపుకు పరిమితం కాని, సమస్త మానవాళికి వర్తించే సార్వత్రిక ఆధ్యాత్మిక బోధన.

కానీ ఇటీవలి దశాబ్దాలలో ISKCON సభ్యులు “హిందూ”, “హిందూమతం” అనే పదాలను ఎక్కువగా ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు.

పండితులు దీనికి మూడు ప్రధాన కారణాలను సూచిస్తున్నారు:

విదేశాలలో నివసించే భారతీయ హిందువులు (diasporic Hindus) ఉద్యమంలో ఎక్కువగా పాల్గొనడం.
ISKCON భక్తులలో కొందరు విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలో హిందూ గ్రంథాలను అధ్యయనం చేసే విద్యా రంగాల్లో ప్రవేశించడం.
ప్రపంచవ్యాప్తంగా జరుగుతున్న అంతర్మత సంభాషణలలో (interfaith dialogues) ISKCON తరచుగా హిందూమత ప్రతినిధిగా పాల్గొనడం.^[72]

వేదాంతం, దైవశాస్త్రం (Theology)

హరే కృష్ణ ఉద్యమం గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయంలోని చైతన్య మహాప్రభు బోధనలను అనుసరిస్తుంది. చైతన్యుడు అచింత్య భేదాభేద తత్వాన్ని అనుసరించాడు.^[46]

ప్రభుపాదుడు కృష్ణ చైతన్యాన్ని “సులభమైన, అత్యున్నతమైన” (easy and sublime) ఆధ్యాత్మిక మార్గంగా అభివర్ణించాడు.

డెడ్‌వైలర్ (Deadwyler) ప్రకారం, చైతన్య సంప్రదాయ వైష్ణవం అన్ని వర్గాల ప్రజలకు, వారి నేపథ్యం ఎలా ఉన్నా, భగవంతునితో ప్రత్యక్ష, సన్నిహిత సంబంధాన్ని అందిస్తుంది. ఈ సంప్రదాయంలో దైవానుభవం:

సమస్తాన్ని ఆకర్షించేది,
ఆశ్చర్యభరితమైనది,
స్వయంగా ఆత్మశుద్ధిని కలిగించేది

అని భావించబడుతుంది.^[73]

కొన్ని గౌడీయ సంప్రదాయాలు భక్తి ప్రతి జీవిలో సహజసిద్ధంగా (innate) ఉందని విశ్వసిస్తాయి. ఈ నమ్మకం కారణంగా ప్రజలలో ఆ భక్తిని మేల్కొలిపేందుకు కృష్ణుని నామస్మరణ, కీర్తన ద్వారా ప్రచారం చేసే బలమైన మిషనరీ సంస్కృతి అభివృద్ధి చెందింది.

భక్తి విశ్వాసం (faith) నుండి ప్రేమ (love) వరకు ఎనిమిది దశలలో అభివృద్ధి చెందుతుందని చెబుతారు.

ISKCON సహా చాలా గౌడీయ వైష్ణవ సంస్థలు 18వ శతాబ్దపు తత్వవేత్త బలదేవ విద్యాభూషణ ప్రతిపాదించిన తాత్విక, శాస్త్రీయ వాదనలను అంగీకరిస్తాయి.

ISKCONలోని ఎక్కువ మంది భక్తులు కృష్ణుని పట్ల భక్తి ఆచరణల ద్వారా గౌడీయ తత్వశాస్త్రంలోని సంక్లిష్ట భావనలను సరళీకృత రూపంలో అనుసరిస్తారు.

క్లోస్టర్‌మేయర్ (Klostermaier) అభిప్రాయం ప్రకారం, పాశ్చాత్య దేశాల నుండి ISKCONలో చేరిన అనేకమంది సభ్యుల క్రైస్తవ మౌలికవాద (fundamentalist Christian) నేపథ్యం కూడా ఉద్యమ ప్రచార ధోరణిపై ప్రభావం చూపింది. వారి దృష్టిలో ISKCON అనుసరించే “నిజమైన వైదిక సంప్రదాయం” ప్రపంచవ్యాప్తంగా వ్యాప్తి చెందాలని భావించారు.

క్లోస్టర్‌మేయర్ గుర్తించిన ISKCONలోని ఇతర 19వ శతాబ్దపు క్రైస్తవ మౌలికవాద ధోరణులు ఇవి:

వ్యవసాయ కేంద్రిత జీవన విధానానికి ప్రాధాన్యం,
విజ్ఞానశాస్త్రంపై అనుమానాస్పద లేదా వ్యతిరేక మతపర దృక్పథాలు,
ISKCON చిత్రకళపై 19వ శతాబ్దపు నజరీన్ ఉద్యమం ప్రభావం,
కఠినమైన లైంగిక నియంత్రణ, ప్యూరిటన్ నైతికత.^[74]

ISKCON అనుచరులు కృష్ణుడు, రాధా, పవిత్రమైన తులసి మొక్క, ISKCON వ్యవస్థాపకుడు శ్రీల ప్రభుపాదుల పాలరాయి (marble) లేదా ఇత్తడి (brass) విగ్రహాలను ఆరాధిస్తారు.^[75]

సిద్ధాంత మూలాలు (Sources of Doctrine)

ISKCON యొక్క ప్రధాన ధార్మిక గ్రంథాలు:

ISKCONలో ప్రభుపాదుడు రచించిన భగవద్గీత యథారూపం (Bhagavad-gītā As It Is)ను భగవద్గీతకు అత్యంత ప్రామాణికమైన అనువాదం, వ్యాఖ్యానంగా పరిగణిస్తారు.

కృష్ణుని స్వరూపం (Nature of Krishna)

ISKCON ప్రకారం, కృష్ణుడు పరమేశ్వరుని సమస్త అవతారాల మూలాధారం.^[76]

భక్తులు బోధించేది, విశ్వసించేది ఏమిటంటే, కృష్ణుడు సంప్రదాయ హిందూ త్రిమూర్తులు అయిన విష్ణువు, శివుడు, బ్రహ్మ, వారి అన్ని అవతారాల కంటే శ్రేష్ఠుడు, మరింత కరుణామయుడు.

సాంప్రదాయ గౌడీయ వైష్ణవ తత్వశాస్త్రం ప్రకారం, కృష్ణుడు పరమ సత్యం (Supreme Being). సమస్త జీవాత్మలు ఆయనతో ఏకత్వాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అదే సమయంలో ఆయనకు భిన్నమైనవిగా కూడా ఉంటాయి.

ISKCON స్థాపకుడు ప్రభుపాదుడు కృష్ణ చైతన్యాన్ని సాధారణ హిందూమతం నుండి వేరుగా వివరించాడు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం, కృష్ణ చైతన్యం అనేది మనుషులు భగవంతునితో తమ సంబంధాన్ని తెలుసుకోవడంపై దృష్టి పెడుతుంది. ఈ సంబంధాన్ని ఆయన అర్జునుడు, కృష్ణుడు మధ్య ఉన్న అనుబంధంతో పోల్చాడు.

ప్రభుపాదుని దృష్టిలో కృష్ణుడు:

“పరమ పురుషోత్తముడు” (Supreme Personality of Godhead),
వ్యక్తిగతమైన, విశ్వవ్యాప్తమైన, అపరిమితమైన దైవం,
అనేక ఆకర్షణీయమైన రూపాలలో (avataras) అవతరించేవాడు,
జీవాత్మలను భౌతిక ప్రపంచం నుండి తిరిగి భగవంతుని వైపు (“Back to Godhead”) మళ్లించేవాడు.

కొంతమంది పరిశోధకులు ISKCONను ఏకదైవవాద (Monotheistic) సంప్రదాయంగా వర్ణించినప్పటికీ, లోతైన అధ్యయనం ప్రకారం ఇది పానెన్థీయవాద (Panentheistic) సంప్రదాయం. దీని మూలాలు ఆస్తిక వేదాంత సంప్రదాయాలలో ఉన్నాయి.^[77]

యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లోని లండన్‌లో రాధా-లండనీశ్వర విగ్రహాలు

ఫ్రాన్స్‌లోని పారిస్‌లో రాధా-పారిశ్వర విగ్రహాలు

భారతదేశంలోని వృందావనంలో రాధాష్టమి సందర్భంగా రాధా-శ్యామసుందర విగ్రహాలు

అమెరికాలోని న్యూ వృందావనంలో గౌర-నితై (ఎడమ), రాధా-వృందావన చంద్ర (మధ్య), శ్రీ గోపాలనాథజీ (కుడి) విగ్రహాలు

రాధా స్వరూపం

ఈ. బర్క్ రోచ్‌ఫోర్డ్ జూనియర్ (E. Burke Rochford Jr.) ప్రకారం, భక్తులు ఆలయంలో కృష్ణుడు, ఆయన సహచరిణి రాధారాణి యొక్క పాలరాయి (marble) లేదా ఇత్తడి (brass) విగ్రహాలను ఆరాధిస్తారు.

గ్రాహమ్ ఎం. శ్వైగ్ (Graham M. Schweig), భాగవత పురాణంలోని రాసలీలా సందర్భంలో రాధా–కృష్ణుల మధ్య ఉన్న దివ్యమైన ప్రేమను, అలాగే దాని లోతైన వేదాంతపరమైన ప్రాముఖ్యతను విశదీకరించాడు.^[78]

ఆత్మ స్వరూపం

కొన్ని గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయాలలో (ISKCON సహా), ప్రతి జీవాత్మకు కృష్ణుని పట్ల నిష్కామ ప్రేమ, భక్తి (భక్తి) అనే అత్యున్నత మార్గాన్ని అనుసరించే సహజ సామర్థ్యం ఉందని నమ్ముతారు. అయితే ఆ భక్తి భావనను మొదట అర్హత కలిగిన గురువు ద్వారా స్వీకరించాలి.

వ్యక్తిగత జీవాత్మకు శాశ్వతమైన ఆధ్యాత్మిక స్వరూపం ఉందని, అది హిందూమతంలోని అద్వైత లేదా ఏకత్వవాద (Monistic) పాఠశాలలు బోధించినట్లుగా చివరికి నిర్గుణ బ్రహ్మంలో పూర్తిగా లీనమవదని గౌడీయ వైష్ణవ సిద్ధాంతం బోధిస్తుంది.^[79]

ప్రభుపాదుడు తరచుగా సనాతన ధర్మం, వర్ణాశ్రమ ధర్మం అనే పదాలను, వేదాల అధికారాన్ని అంగీకరించే ఈ ధార్మిక వ్యవస్థకు మరింత సరైన పేర్లుగా ఉపయోగించాడు.

ISKCON సిద్ధాంతం ప్రకారం:

జీవాత్మ స్వభావపరంగా కృష్ణునితో సమానమైనదే అయినప్పటికీ, ఆయనకు భిన్నమైనదిగా కూడా ఉంటుంది.
జీవాత్మ భౌతిక ప్రపంచంలో పునర్జన్మలు పొందుతూ సంచరిస్తుంది.
ఈ భౌతిక ప్రపంచాన్ని మాయ లేదా భ్రమగా పరిగణిస్తారు.
ఒక జన్మలో చేసిన కార్యాలు తరువాతి జన్మలపై ప్రభావం చూపుతాయి; దీనినే కర్మ అంటారు.

కర్మ, పునర్జన్మల చక్రానికి ముగింపు భక్తి యోగం (భగవంతునిపై భక్తి) ద్వారా లభిస్తుంది. ప్రభుపాదుని అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ మార్గం కర్మయోగం (కార్యమార్గం), జ్ఞానయోగం (జ్ఞానమార్గం) కంటే సులభమైనది, శ్రేష్ఠమైనది.

మతాచారాలు (Religious Practices)

ఆచరణలో, ISKCONలో దీక్ష పొందిన భక్తుడు నాలుగు నియమాలను తప్పనిసరిగా పాటించాలి:

మాంసం, చేపలు, గుడ్లు తినకూడదు.
మత్తు పదార్థాలు సేవించకూడదు.
అక్రమ లైంగిక సంబంధాలలో పాల్గొనకూడదు.
జూదం ఆడకూడదు.

అదనంగా, భక్తుడు ఒక కొత్త ఆధ్యాత్మిక నామాన్ని స్వీకరించాలి, ప్రతిరోజూ 108 జపమాల గింజలపై హరే కృష్ణ మహామంత్రాన్ని 16 మాలలు (మొత్తం 1,728 సార్లు) జపించాలి. దీనికి సాధారణంగా సుమారు గంటన్నర సమయం పడుతుంది.

భక్తుడు ప్రతిరోజూ ప్రభుపాదుని రచనలను కూడా కనీసం ఒక గంట పాటు చదవాలి. ఈ గ్రంథాలు ఆయన బోధనలను ఆంగ్ల భాషలో అందిస్తాయి.

దైనందిన ఆరాధన ఉదయం 4:30 గంటలకు ఆలయ విగ్రహాల మొదటి దర్శనంతో ప్రారంభమవుతుంది. అనంతరం:

రెండు గంటల పాటు హరే కృష్ణ మహామంత్ర జపం,
గురువుకు సమర్పణలు,
ప్రసాదం స్వీకరణ (ప్రధాన భోజనం)

జరుగుతాయి.

మిగిలిన రోజంతా భక్తులు ISKCON సేవలకు సంబంధించిన వివిధ కార్యక్రమాలలో పాల్గొంటారు.

కీర్తన

ISKCON యొక్క అత్యంత ప్రసిద్ధమైన, ప్రజలకు సులభంగా గుర్తించబడే ఆచారాలలో కీర్తన ఒకటి. ఇది హరే కృష్ణ మహామంత్రాన్ని సమూహంగా పాడటం లేదా జపించడం.

కీర్తనను భగవంతుని పట్ల భక్తిని వ్యక్తపరచే మార్గంగా మాత్రమే కాకుండా, కొత్త వ్యక్తులను ఉద్యమం వైపు ఆకర్షించే సాధనంగా కూడా పరిగణిస్తారు.

భక్తులు వీధులు, ఉద్యానవనాలు, ఇతర బహిరంగ ప్రదేశాలలో సమూహంగా చేరి, మృదంగం, చేతి తాళాలు (cymbals),, హార్మోనియం వంటి వాద్యాల సహాయంతో మహామంత్రాన్ని గానం చేస్తారు.

1970లలో ఈ ఆచారం కారణంగానే ISKCON ప్రజల దృష్టిని విశేషంగా ఆకర్షించింది. ఆ కాలంలో భక్తులు:

కీర్తనలు పాడేవారు,
పుస్తకాలు పంపిణీ చేసేవారు,
విమానాశ్రయాలు, ఇతర బహిరంగ ప్రదేశాలలో మతప్రచారం చేసేవారు,

కొన్నిసార్లు ఇది ప్రజలకు ఇబ్బందికరంగా కూడా అనిపించేది. నేడు కూడా ప్రపంచవ్యాప్తంగా సంకీర్తన కొనసాగుతున్నప్పటికీ, అది గతంతో పోలిస్తే తక్కువ ఘర్షణాత్మకంగా నిర్వహించబడుతోంది.^[80]

జపం

జపం ISKCON, గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయాలలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక సాధనలలో ఒకటి.

ఇది జపమాల గింజలపై కృష్ణుని నామాలను పదేపదే ఉచ్చరించే ధ్యానపూర్వక సాధన.

భక్తులు క్రింది హరే కృష్ణ మహామంత్రాన్ని జపిస్తారు:^[81]

Hare Krishna Hare Krishna

Krishna Krishna Hare Hare
Hare Rama Hare Rama

Rama Rama Hare Hare

దీక్ష పొందిన భక్తులు 108 గింజల జపమాలపై ప్రతిరోజూ 16 మాలలు జపిస్తారు.

ప్రభుపాదుని ప్రకారం, ఈ మంత్రం యొక్క అర్థాన్ని తెలుసుకోవడం తప్పనిసరి కాదు. కేవలం మంత్రజపం చేయడం ద్వారానే ఆధ్యాత్మిక ఫలితాలు, భగవంతుని పట్ల పారవశ్యభరితమైన ప్రేమ స్వయంగా కలుగుతాయి.^[81]

అయితే ఈ సాధన వెనుక హిందూమతంలో చాలా పురాతనమైన “శబ్ద తత్వశాస్త్రం” (Sonic Theology) ఉంది.

వేదకాలం నుంచే పవిత్రమైన శబ్దోచ్చారణ ఫలితాలను ప్రసాదిస్తుందని నమ్మకం ఉంది.

సంస్కృత భాషాశాస్త్రంలోని వర్ణవాదం (varnavada) సిద్ధాంతం ప్రకారం, వేదాల అర్థాన్ని గ్రహించకపోయినా వాటిని సరిగ్గా ఉచ్చరించడం ద్వారా ఫలితాలు పొందవచ్చు. ఈ సిద్ధాంతాన్ని తరువాత శైవ, వైష్ణవ, శాక్త సంప్రదాయాలు తమ మంత్రసాధనలకు అన్వయించుకున్నాయి.

వైష్ణవ గ్రంథాలు, సంప్రదాయాలు మంత్రజపాన్ని ప్రోత్సహించాయి. ముఖ్యంగా గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయం కృష్ణుని నామాలను గట్టిగా, స్పష్టంగా జపించడాన్ని ప్రత్యేకంగా ప్రాముఖ్యతనిచ్చింది.

హరే కృష్ణ మహామంత్రం మొదటగా కలిసంతరణ ఉపనిషత్ (సుమారు క్రీ.శ. 1500)లో కనిపిస్తుంది.^[81]

ఆరతి, ఆలయ విగ్రహారాధన

ఆరతి (పూజ అని కూడా పిలుస్తారు) ISKCONలో ముఖ్యమైన ఆచారాలలో ఒకటి.

ఆరతి సమయంలో భక్తులు మూర్తి (కృష్ణుని పవిత్ర విగ్రహం లేదా ప్రతిమ)కి క్రింది సమర్పణలు చేస్తారు:

నీరు,
ధూపం,
దీపం,
పుష్పాలు.

ఈ సమయంలో ప్రార్థనలు, భజనలు కూడా నిర్వహిస్తారు.

భక్తులు తమ ఇళ్లలో స్వయంగా ఆరతి చేయవచ్చు లేదా ఆలయానికి వెళ్లి సామూహిక ఆరతిలో పాల్గొనవచ్చు.

మూర్తి సేవలో భాగంగా భక్తులు:

మూర్తికి స్నానం చేయించడం,
వస్త్రాలు అలంకరించడం,
నైవేద్యం సమర్పించడం,
విశ్రాంతి కోసం శయనింపజేయడం

వంటి సేవలను కూడా నిర్వహిస్తారు.

ఆరతి, మూర్తి సేవ ద్వారా కృష్ణునితో తమ ఆధ్యాత్మిక సంబంధాన్ని మరింత గాఢం చేసుకోవడమే భక్తుల లక్ష్యం.^[80]

ISKCON భక్తులు క్రమం తప్పకుండా సమావేశమవుతారు. సాధారణంగా ఆదివారాల్లో నిర్వహించే కార్యక్రమాన్ని Sunday Feast (ఆదివారం మహోత్సవం) అని పిలుస్తారు.^[82]

ఈ కార్యక్రమాలలో భక్తులు:

విగ్రహారాధనలో పాల్గొంటారు,
సీనియర్ భక్తుల ఆధ్యాత్మిక ఉపన్యాసాలను వింటారు,
కీర్తనలో పాల్గొంటారు,
భగవంతునికి సమర్పించిన పవిత్ర ఆహారమైన ప్రసాదంను స్వీకరిస్తారు.

ISKCONలో ఆధ్యాత్మిక ఉపన్యాసాలను వినడంపై ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. భక్తుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి ఇవి అత్యంత ముఖ్యమైన సాధనాలలో ఒకటి.^[83]

వైష్ణవ మతం ఒక సుస్పష్టమైన, శాస్త్రీయ పూజా విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఇరవయ్యవ శతాబ్దంలో ISKCONలో చేరిన తొలి తరం పాశ్చాత్య భక్తులలో చాలామంది వైష్ణవులు కానివారు, భారతీయులు కానివారు, బ్రాహ్మణులు కానివారు కావడంతో ఈ సంప్రదాయ పూజా విధానం వారికి అపరిచితంగా ఉండేది.

ఈ నేపథ్యంలో ప్రభుపాదుడు రూప గోస్వామి రచించిన భక్తి-రసామృత-సింధు గ్రంథానికి సంక్షిప్త వివరణను రచించాడు. ఈ గ్రంథంలో వైధీ భక్తి సాధన (నియమబద్ధమైన భక్తి ఆచరణ) వివరించబడింది.

భక్తి-రసామృత-సింధు, అలాగే గోపాల భట్ట గోస్వామి, సనాతన గోస్వామి రచించిన హరి-భక్తి-విలాస గ్రంథాలు కలిసి విగ్రహారాధనను ఎలా నిర్వహించాలో విపులంగా వివరిస్తాయి. ఈ విధానాలు వైష్ణవ పంచరాత్ర ఆగమాలు, పురాణాలు ఆధారంగా రూపొందించబడ్డాయి.^[84]

భాగవత పురాణం, చైతన్య చరితామృతంలోని కొన్ని వ్యాఖ్యానాలను ఆధారంగా తీసుకుని, ప్రభుపాదుడు పాశ్చాత్య దేశాలకు చెందిన భక్తులు కూడా పూజా నియమాలను సక్రమంగా అనుసరిస్తే ఆలయ సేవలు నిర్వహించవచ్చని భావించాడు.

ISKCON పూజా సంప్రదాయం గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయంలోని మూడు ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలను ఆదర్శంగా తీసుకుంటుంది:

పురి జగన్నాథ ఆలయం పాశ్చాత్య ISKCON భక్తులను ఆలయంలోనికి అనుమతించకపోయినా, అక్కడి ప్రసిద్ధ రథయాత్రను ISKCON ప్రపంచవ్యాప్తంగా పునరావృతం చేస్తుంది.

రాధారమణ ఆలయ గోస్వాములు భక్తిసిద్ధాంత సరస్వతి ప్రవేశపెట్టిన బ్రాహ్మణ దీక్ష విధానాన్ని చారిత్రకంగా వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఆధునిక కాలంలో కొంతమంది ఉదారవాద గోస్వాములు ISKCON భక్తులకు పూజా విధానాలను బోధించారు.

నవద్వీపంలో చారిత్రకంగా చిన్న విగ్రహాలు, చిన్న పూజా కేంద్రాలే ఉండేవి. అయితే భక్తిసిద్ధాంత సరస్వతి కాలం నుండి అక్కడ భారీ విగ్రహాలు, ఆలయ సముదాయాలు నిర్మించబడ్డాయి.^[84]

ISKCONలోని కొన్ని వినూత్న ఆచారాలు

సాంప్రదాయ గౌడీయ వైష్ణవ పూజా విధానాన్ని అనుసరించినప్పటికీ, ISKCON కొన్ని కొత్త ఆచారాలను కూడా ప్రవేశపెట్టింది.

ప్రభుపాదుడు జార్జ్ హారిసన్ రూపొందించిన Govindam Prayers అనే సంగీత రికార్డును ప్రతి ఉదయం ప్రార్థనలో వినిపించాలని ఆదేశించాడు. ఈ గీతంలో ప్రధాన గాయకురాలు ఒక మహిళ.

ప్రభుపాదుడు మహిళలకు కూడా బ్రాహ్మణ దీక్ష (Brahmin initiation) ఇచ్చాడు.

మహిళలు ఆలయ పూజారులుగా (priests) సేవ చేయడానికి అనుమతి ఇచ్చాడు.

చారిత్రక భారతీయ వైష్ణవ సంప్రదాయంలో ఆలయ పూజారులుగా సాధారణంగా పురుషులకే అవకాశం ఉండేది. అయితే భారతదేశంలోని కొన్ని ISKCON ఆలయాలు ఇప్పటికీ ఆ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగిస్తున్నాయి.^[84]

నాలుగు నియంత్రణ సూత్రాలు

దీక్ష (దీక్ష) సమయంలో ISKCON భక్తులు నాలుగు ప్రాథమిక నియమాలను పాటిస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేస్తారు.^[80]

పాలు ఆధారిత శాఖాహారాన్ని మాత్రమే తీసుకోవాలి; మాంసం, చేపలు, గుడ్లు తీసుకోకూడదు.
మత్తు పదార్థాల వినియోగం నిషేధం (ఉదాహరణకు ఉల్లిపాయ, వెల్లుల్లి, కాఫీ, కెఫీన్ పానీయాలు, టీ, పొగాకు, మాదకద్రవ్యాలు, మద్యం).
జూదం ఆడకూడదు.
వివాహేతర లేదా అనైతిక లైంగిక సంబంధాలలో పాల్గొనకూడదు.

జరుపుకునే పండుగలు

వారాంతపు సమావేశాలతో పాటు, ISKCON భక్తులు అనేక హిందూ పండుగలను కూడా ఘనంగా జరుపుకుంటారు. వాటిలో ముఖ్యమైనవి:

రథయాత్ర

రథయాత్ర లేదా Festival of Chariots ISKCONలో అత్యంత ముఖ్యమైన వార్షిక ఉత్సవాలలో ఒకటి.

ఈ ఉత్సవంలో భక్తులు వీధులలో కీర్తనలు చేస్తూ, నృత్యాలు చేస్తూ, జగన్నాథుడు, బలభద్రుడు,, సుభద్రా దేవి విగ్రహాలను అలంకరించిన రథాన్ని లాగుతారు.

ఈ బహిరంగ ఊరేగింపుల అనంతరం సాధారణంగా:

సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు,
భజనలు,
ఉచిత శాఖాహార ప్రసాద పంపిణీ

నిర్వహించబడతాయి.^[86]

బహిరంగ మతప్రచారం

ISKCON మతప్రచారాన్ని (preaching) తన ప్రధాన కార్యకలాపాలలో ఒకటిగా పరిగణిస్తుంది.^[87]

సభ్యులు ప్రధానంగా ఈ విధాలుగా కృష్ణ చైతన్యాన్ని ప్రచారం చేస్తారు:

బహిరంగ ప్రదేశాలలో హరే కృష్ణ మహామంత్రం పాడటం,
ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాల పంపిణీ,
ప్రభుపాదుడు ఆంగ్లంలో ప్రచురించిన భారతీయ ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాలను విక్రయించడం, పరిచయం చేయడం.^[88]

అమెరికన్ పరిశోధకుడు ఈ. బర్క్ రోచ్‌ఫోర్డ్ జూనియర్ (E. Burke Rochford Jr.) కాలిఫోర్నియా విశ్వవిద్యాలయంలో నిర్వహించిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం, ISKCON, భావి సభ్యుల మధ్య పరిచయాలు ప్రధానంగా నాలుగు విధాలుగా ఏర్పడతాయి:

వ్యక్తిగత ఆసక్తి వల్ల ఏర్పడే పరిచయం,
బహిరంగ ప్రదేశాలలో ISKCON సభ్యులతో ఏర్పడే పరిచయం,
స్నేహితులు లేదా కుటుంబ సభ్యుల ద్వారా ఏర్పడే వ్యక్తిగత పరిచయం,
ఉద్యమం పట్ల సానుభూతి కలిగిన వ్యక్తుల ప్రోత్సాహం ద్వారా ఏర్పడే పరిచయం.^[89]

దీక్ష, సామాజిక జీవనం

హరే కృష్ణ శిష్యునిగా దీక్ష పొందడానికి ముందు, ఒక భక్తుడు ఉద్యమం నిర్దేశించిన జీవన విధాన నియమాలను అనుసరిస్తూ ఉండాలి. పవిత్ర నామదీక్ష (Holy Name Initiation) పొందిన తరువాత, భక్తుడు పూర్తిగా కృష్ణ చైతన్యానికి అంకితమవుతాడు. ఆ తరువాత అతడు లేదా ఆమె బ్రహ్మచారి/బ్రహ్మచారిణి (బ్రహ్మచర్య జీవనం గడిపేవారు) లేదా గృహస్థుడు/గృహస్థురాలు (కుటుంబ జీవనం గడిపేవారు) అవుతారు.

కొన్ని సంవత్సరాలు దీక్షిత శిష్యులుగా ఉన్న తరువాత, వారు "బ్రాహ్మణ దీక్ష" (brahmin initiation) పొందవచ్చు. ఈ దీక్ష ద్వారా వారు ISKCON దేవాలయాలలో అర్చకులుగా సేవ చేయడానికి అర్హులు అవుతారు.

"బ్రాహ్మణ దీక్ష" అనంతరం పురుషులు సన్యాసం (ప్రపంచిక జీవితానికి సంపూర్ణ విరక్తి) స్వీకరించే అర్హత పొందుతారు.

ISKCON తత్వశాస్త్రం ప్రకారం లైంగిక సంబంధాల పట్ల ఏర్పడే మోహం మాయామయమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. అందువల్ల పురుషులు, మహిళలు అవసరానికి మించి పరస్పరం కలిసిమెలసి ఉండకూడదని బోధించబడుతుంది.^[90]

హాప్కిన్స్ అభిప్రాయం ప్రకారం, వైష్ణవ భక్తి సంప్రదాయం యొక్క సార్వత్రికత (Universalism) భారతదేశంలోనే కాక పాశ్చాత్య ప్రపంచంలో కూడా దీనికి ప్రజాదరణను తెచ్చిపెట్టింది. వైష్ణవ భక్తి గ్రంథాలు, మహాభారతం (ప్రత్యేకించి భగవద్గీత) ప్రకారం వర్ణం, సామాజిక స్థానం జన్మ ఆధారంగా కాకుండా వ్యక్తిగత లక్షణాలు, గుణాలు, ప్రవర్తన ఆధారంగా నిర్ణయించబడతాయి.^[91]

వేషధారణ

సాంప్రదాయంగా హరే కృష్ణ భక్తులు బహిరంగ ప్రదేశాలలో భారతీయ సంప్రదాయ దుస్తులను ధరించడం ద్వారా ప్రత్యేకంగా గుర్తించబడేవారు. పురుషులు శిఖ, ధోతి, కాషాయ వస్త్రాలు ధరించేవారు; మహిళలు చీరలు ధరించేవారు.

ప్రస్తుతం ఈ విధమైన సంప్రదాయ వేషధారణ ప్రధానంగా ఆశ్రమాలు లేదా సామూహిక నివాస కేంద్రాలలో నివసించే భక్తులలోనే కనిపిస్తుంది. సాధారణ గృహస్థ సభ్యులలో ఎక్కువ మంది ఈ దుస్తులను నిత్యజీవితంలో ధరించరు.^[92]

సంస్థాగత నిర్మాణం

శ్రీల ప్రభుపాద తన జీవితంలోని చివరి దశాబ్దంలో ఎక్కువ సమయాన్ని ISKCON సంస్థను నిర్మించడానికి, నిర్వహణ వ్యవస్థను స్థాపించడానికి వెచ్చించారు.^[93]

మతపరమైన అధ్యయనాల పండితుడు ల్యారీ డి. షిన్ (Larry D. Shinn) అభిప్రాయం ప్రకారం, ప్రభుపాద నాయకత్వం రెండు రకాల అధికారాల సమ్మేళనంగా ఉండేది:

పరంపర (parampara) ద్వారా వచ్చిన సంప్రదాయ ఆధ్యాత్మిక అధికారం;
ఆయన వ్యక్తిగత ఆధ్యాత్మిక సాధన, వ్యక్తిత్వం, కరస్మా (charisma) ద్వారా ఏర్పడిన వ్యక్తిగత అధికారం.

ఈ రెండు అంశాల సమన్వయమే ISKCONలో గురువు పాత్రను, ప్రభుపాద ప్రత్యేక స్థానాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుందని షిన్ పేర్కొన్నాడు.^[94]

గవర్నింగ్ బాడీ కమిషన్ (Governing Body Commission – GBC)

గవర్నింగ్ బాడీ కమిషన్ (GBC) అనేది ISKCON యొక్క అత్యున్నత పరిపాలనా సంస్థ. దీనిని 1970లో భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద స్థాపించారు. ఈ కమిషన్ ప్రతి సంవత్సరం సమావేశమవుతుంది.^[95]

1970 జూలై 28న ప్రభుపాద రచించిన Direction of Management అనే పత్రంలో ఆయన కమిషన్‌కు పన్నెండు మంది సభ్యులను నియమించారు. వారందరూ అసన్యాసులు (non-sannyasi) కాగా, వారిలో Satsvarupa dasa Goswami, Hansadutta Swami,, Tamala Krishna Goswami వంటి ప్రముఖులు ఉన్నారు.^[93]

ఆ పత్రంలో GBC యొక్క ప్రధాన లక్ష్యాలు ఈ విధంగా పేర్కొనబడ్డాయి:

దేవాలయాల నిర్వహణ ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడం;
కృష్ణ చైతన్య ప్రచారాన్ని విస్తరించడం;
పుస్తకాలు, సాహిత్యాన్ని పంపిణీ చేయడం;
కొత్త కేంద్రాలను స్థాపించడం;
భక్తులకు తగిన ఆధ్యాత్మిక శిక్షణ అందించడం.

కాలక్రమేణా GBC విస్తరించి, ఉద్యమంలోని 48 మంది సీనియర్ సభ్యులను కలిగి ఉన్న సంస్థగా అభివృద్ధి చెందింది. ఈ సభ్యులు సాధారణంగా పరస్పర అంగీకారం (consensus) ఆధారంగా నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు.^[93]^[96]

1982లో GBC, మొదట నియమించబడిన పదకొండు గురువులకు అదనంగా కొత్త గురువులను నియమించే ప్రక్రియను ప్రారంభించింది. 1983లో GBCను ISKCON యొక్క అత్యున్నత మతపరమైన అధికార సంస్థగా అధికారికంగా ప్రకటించారు.^[97]

1985లో ISKCON నాయకత్వానికి సంబంధించిన జీవన ప్రమాణాలను తగ్గించే నిర్ణయం తీసుకోబడింది. దీనిపై విస్తృతమైన చర్చలు జరిగిన తరువాత, కొంతమంది నాయకులను వారి పదవుల నుండి తప్పించి, కొత్త నాయకులను ఎంపిక చేశారు. GBCలోని యువ నాయకులు ప్రభుపాద గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందిన ఒక గురుభ్రాత (godbrother) సలహాను స్వీకరించి, ISKCONను విస్తృత హిందూ సమాజంతో మరింత సమన్వయపరచడానికి ప్రయత్నించారు.^[97]

అనేక సంవత్సరాల చర్చలు, సంస్కరణల అనంతరం, ISKCONలో మహిళలను నాయకత్వ స్థానాలకు అంగీకరించాలనే సాధారణ ఏకాభిప్రాయం ఏర్పడింది. ఇది గతంలో GBCలో ఉన్న “రక్షణ లేని మహిళా నాయకులు వివిధ రకాల దుర్వినియోగాలకు గురయ్యే అవకాశం ఉంది” అనే అభిప్రాయాన్ని అధిగమించింది.

1998లో Malati Devi Dasi GBCలో నియమించబడిన తొలి మహిళగా చరిత్ర సృష్టించారు.^[98]

Kirtanananda Swami (స్వామి భక్తిపాద అని కూడా పిలుస్తారు), ISKCONలో ప్రముఖ నాయకుడు. సంస్థ బోధనల నుండి వివిధ విధాలుగా భిన్నంగా ప్రవర్తించినందుకు 1987లో ఆయనను సంస్థ నుండి బహిష్కరించారు.^[99]

ఆయన అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలోని న్యూ వృందావన సమాజానికి నాయకత్వం వహించారు. ఆ కాలంలో ఇది అమెరికాలోని అతిపెద్ద, అత్యంత ప్రసిద్ధ హరే కృష్ణ సమాజంగా గుర్తించబడింది.^[100]

1996లో కీర్తనానంద స్వామి ఒక రాకెటీరింగ్ (నేరపూరిత సంఘటిత కార్యకలాపాలు) అభియోగాన్ని అంగీకరించారు. అనంతరం ఆయనకు విధించిన 20 సంవత్సరాల కారాగార శిక్షలో 8 సంవత్సరాలు అనుభవించిన తరువాత 2004లో విడుదలయ్యారు.

దీనికి ముందు, 1991లో న్యాయస్థాన జ్యూరీ ఆయనను రాకెటీరింగ్, తపాలా మోసం (mail fraud) కేసుల్లో దోషిగా నిర్ధారించింది. అయితే అప్పీల్ అనంతరం ఆ తీర్పులు రద్దు చేయబడ్డాయి. తరువాత మళ్లీ విచారణ జరగగా ఆయనపై కేసు పునఃప్రారంభించబడింది.^[101]^[102]^[103]

బోధనల వారసత్వం (Succession of Teachings)

మహిళల పాత్ర

ISKCON తత్వశాస్త్రం ప్రకారం పురుషులు, మహిళల ఆత్మలు ఒకే స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి. అంతేకాక, కిమ్ నాట్ (Kim Knott) అభిప్రాయం ప్రకారం, భక్తులు రాధాను అనుసరించే “స్త్రీల ఆధ్యాత్మిక దృక్పథం” (feminine approach to spirituality)ను ఆచరిస్తారు.

అయితే ఆత్మలు మానవ శరీరాలలో నివసిస్తాయి; ఆ శరీరాలకు వర్ణ, ఆశ్రమ,, లింగం ఆధారంగా ప్రత్యేకమైన ధర్మం (dharma) ఉంటుందని భావిస్తారు.

నాట్ ప్రకారం, ప్రభుపాద బోధించిన దాని ప్రకారం మహిళా భక్తులు వైష్ణవులు (Vaishnavis) అయిన తరువాత, సాధారణ స్త్రీల స్వభావానికి ఒక “విశేష మినహాయింపు” (analytic exception)గా పరిగణించబడతారు, వారు పురుష భక్తులతో సమానంగా ఆధ్యాత్మిక శక్తి కలిగినవారిగా భావించబడతారు.

మహిళలపై ISKCON అభిప్రాయాలు, ధర్మం గురించి ఉన్న విభిన్న అవగాహనలతో అనుసంధానమై ఉంటాయి. ISKCON సాధారణంగా ధర్మాన్ని మూడు రకాలుగా విభజిస్తుంది:

“వేద ధర్మం” (Vedic dharma)
“హిందూ ధర్మం” (Hindu dharma)
“కృష్ణ చైతన్య ధర్మం” లేదా భాగవత ధర్మం (Krishna Conscious / bhagavata dharma)

ISKCON అభిప్రాయం ప్రకారం, “వేద వర్ణాశ్రమ ధర్మం”లో మహిళలు తమ జీవితంలో వారిని రక్షించే పురుషులకు సేవ చేసేవారు. “హిందూ ధర్మం” అనేది ఆ వ్యవస్థను అనుకరించే విఫల ప్రయత్నమని, అందులో మహిళలు అణచివేయబడ్డారని ISKCON పేర్కొంటుంది. “కృష్ణ చైతన్య” లేదా “భాగవత ధర్మం” ప్రకారం పురుషులు, మహిళలు ఇద్దరూ సమానులుగా కృష్ణునికి సేవ చేయాలని బోధించబడుతుంది.^[104]

మహిళల పాత్ర ISKCONలో వివాదాస్పద అంశంగా కొనసాగుతోంది. లింగపాత్రలపై ప్రభుపాద బోధనలను ఎలా అర్థం చేసుకోవాలనే విషయంలో సభ్యుల మధ్య విభిన్న అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.^[105]^{[page needed]}

హిందూ సంప్రదాయంలో మహిళలకు అత్యంత గౌరవనీయ స్థానం ఉందని భావించబడుతుంది. అందువల్ల హరే కృష్ణ సమాజంలో మహిళలను, ముఖ్యంగా బ్రహ్మచారి సన్యాసులు, గౌరవంతో చూడాలని బోధించబడుతుంది.

“మాతాజీ” (Mataji, అర్థం: “తల్లి”) అనే పదం ISKCONలో మహిళల పట్ల గౌరవ సూచకంగా ఉపయోగించబడుతుంది. దీక్ష సమయంలో మహిళలు పొందే సంస్కృత నామాలకు సాధారణంగా “మాతాజీ” అనే బిరుదు జతచేయబడుతుంది. అవివాహిత మహిళలను కూడా ఇదే గౌరవ పదంతో సంబోధిస్తారు.^[106]

బాలల రక్షణ కార్యాలయం (Office for Child Protection)

1998లో ISKCON, 1970, 1980 దశకాల్లో అమెరికా, భారతదేశంలోని సంస్థ నిర్వహించిన వసతి పాఠశాలల్లో (boarding schools) పిల్లలపై జరిగిన విస్తృత శారీరక, మానసిక, లైంగిక దుర్వినియోగాల గురించి ఒక అంతర్గత నివేదికను ప్రచురించింది.

ఆ నివేదిక ప్రకారం, పిల్లల సంరక్షణ బాధ్యతలు నిర్వహించిన సన్యాసులు, యువ భక్తులకు తగిన శిక్షణ లేకపోయింది. వారిలో చాలామంది ఆ బాధ్యతలను నిర్వర్తించడాన్ని ఇష్టపడకపోవడం కూడా పేర్కొనబడింది.

1996లో జరిగిన ఒక సమావేశంలో, చిన్ననాటి మాజీ సభ్యులు తమకు పాఠశాలల్లో తరచూ శారీరక శిక్షలు విధించబడ్డాయని, వైద్యసేవలు నిరాకరించబడ్డాయని, అలాగే లైంగిక వేధింపులు, అత్యాచారాలకు గురయ్యామని సాక్ష్యమిచ్చారు.^[107]

2002లో ISKCON నిర్వహించిన వసతి పాఠశాలల్లో (బోర్డింగ్ స్కూళ్లలో) తమపై దుర్వినియోగం జరిగిందని ఆరోపించిన బాధితులు టెక్సాస్ రాష్ట్ర న్యాయస్థానంలో 900 మిలియన్ అమెరికన్ డాలర్ల పరిహారం కోరుతూ ఒక వ్యాజ్యాన్ని దాఖలు చేశారు.^[108]^[107]

తదనంతరం ISKCON అమెరికా దివాలా చట్టంలోని చాప్టర్ 11 దివాలా రక్షణ కోసం దరఖాస్తు చేసింది.^[109]

తరువాత "టర్లీ కేసు" (Turley Case)గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ న్యాయవ్యవహారం 2008లో ముగిసింది. ఆ ఒప్పందం ప్రకారం బాధితులకు మొత్తం 15 మిలియన్ అమెరికన్ డాలర్ల పరిహారం చెల్లించేందుకు అంగీకరించబడింది.^[110]

కీర్తన, సంగీత సంప్రదాయాలు

మంత్రోచ్చారణ, భక్తి గానం, సాధారణంగా కీర్తన అని పిలువబడే ఆచారం, ISKCON ఉద్యమంలో అత్యంత ముఖ్యమైన స్థానం కలిగి ఉంది.

ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రతి సంవత్సరం ప్రత్యేక కీర్తన ఉత్సవాలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. వాటిలో కొన్ని:

ఉత్తర కరోలినాలోని బూన్ నగరంలో నిర్వహించే Sadhu Sanga Retreat;^[111]
టెక్సాస్ రాష్ట్రంలోని డల్లాస్‌లో నిర్వహించే Kirtan 50;^[112]
బెల్జియంలోని డుర్బూయ్‌లో నిర్వహించే Radhadesh Mellows.

ప్రముఖ కీర్తన కళాకారులలో Jahnavi Harrison, Gaura Vani,, The Mayapuris బృందం ఉన్నారు.^[113] వీరు కీర్తన సంగీత ఆల్బమ్‌లను కూడా విడుదల చేశారు.

కీర్తన కార్యక్రమాలు కేవలం దేవాలయాలకే పరిమితం కావు. విశ్వవిద్యాలయాలలోని “భక్తి క్లబ్‌లు”, మంత్ర లాంజ్‌లు (mantra lounges), యోగా, ఆరోగ్య ఉత్సవాలు (wellness festivals) వంటి ప్రదేశాలలో కూడా కీర్తన సమావేశాలు నిర్వహించబడుతున్నాయి.^[114]

వేద, వైష్ణవ తత్వశాస్త్రాల ఆధారంగా పూర్తి స్థాయి రంగస్థల ప్రదర్శనలు కూడా రూపొందించబడ్డాయి. ప్రముఖ ప్రదర్శనా సంస్థలలో వివా కల్చురా (Viva Kultura)^[115], వందే ఆర్ట్స్ (Vande Arts)^[116] ఉన్నాయి.

హరే కృష్ణ మహామంత్రం కొన్ని ప్రసిద్ధ గీతాలలో కూడా కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, మాజీ బీటిల్స్ సభ్యుడు జార్జ్ హారిసన్ 1970లో విడుదల చేసిన విజయవంతమైన గీతం My Sweet Lordలో ఇది ఉపయోగించబడింది.^[117]^[118] అలాగే జాన్ లెనన్ తన Give Peace a Chance గీతంలోనూ, బీటిల్స్ 1967లో విడుదల చేసిన I Am the Walrus పాటలోనూ "హరే కృష్ణ" అనే పదబంధాన్ని చేర్చాడు. రింగో స్టార్ 1971లో విడుదల చేసిన It Don't Come Easy గీతంలోనూ నేపథ్య గాయకులు ఈ పదబంధాన్ని ఆలపించారు. ఈ గీతాన్ని జార్జ్ హారిసన్ సహకారంతో రచించినప్పటికీ, విడుదలైన సంచికలో ఆ పదాలు తక్కువ శబ్దంతో మిళితమయ్యాయి.^[119]

బీటిల్స్ సభ్యులలో జార్జ్ హారిసన్ మాత్రమే కృష్ణ చైతన్యాన్ని పూర్తిగా స్వీకరించాడు. ఆయన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లోని ఇస్కాన్ శాఖకు ఆర్థిక సహాయం కూడా అందించాడు. 1973లో ఇస్కాన్ ఆలయ సముదాయం కోసం భక్తివేదాంత మేనర్ను కొనుగోలు చేశాడు.^[120] హారిసన్‌కు ప్రభుపాదతో అత్యంత సన్నిహిత స్నేహం ఉండేది.^[121]^[122] ప్రభుపాద ప్రేరణతో హారిసన్ Living in the Material World వంటి గీతాలను రచించాడు.^[123]

1980లలో న్యూయార్క్ నగరంకు చెందిన భూగర్భ హార్డ్‌కోర్ పంక్ సంగీత బృందం Cro-Magsలో హరే కృష్ణ సభ్యులు ఉండేవారు. వారి సంగీతంలో కృష్ణ చైతన్యానికి సంబంధించిన సూచనలు కనిపించేవి. 1990ల ప్రారంభానికి Shelter, 108 వంటి న్యూయార్క్ హార్డ్‌కోర్ సంగీత బృందాల ద్వారా కృష్ణకోర్ (Krishnacore) అనే ప్రత్యేక భూగర్భ సంగీత ఉపశైలి ఏర్పడింది.^[124]

2020లో విల్లో స్మిత్, జాహ్నవి హారిసన్ కలిసి Surrender (Krishna Keshava) అనే గీతాన్ని, అలాగే RISE అనే సంగీత ఆల్బమ్‌ను రూపొందించారు.^[125]^[126] ఈ ఆల్బమ్‌లో భారతదేశానికి చెందిన ప్రాచీన పవిత్ర గీతాలు సంస్కృతం సాహిత్యంతో పొందుపరచబడ్డాయి.^[127]

ఆహార పద్ధతులు (శాకాహారం)

శాకాహారం ఇస్కాన్ యొక్క నాలుగు ప్రధాన నియమాలలో ఒకటి.^[128] ప్రభుపాద ఆహార పంపిణీపై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టిన కారణంగా, అనేక మంది ఇస్కాన్ భక్తులు శాకాహార, సంపూర్ణ శాకాహార (వీగన్) భోజనశాలలను ప్రారంభించారు.^[129] ఇస్కాన్ సభ్యులు నిర్వహించే అన్ని రెస్టారెంట్లు అధికారికంగా ఇస్కాన్‌కు అనుబంధంగా ఉండవు. అయితే అనేక గోవిందాస్ రెస్టారెంట్లు లేదా ఆహార సేవా సంస్థలు ప్రధాన ఆలయ కేంద్రాల నుంచే నిర్వహించబడుతున్నాయి.^[130]

ఇస్కాన్ అనుచరులు తమ ఆహార విధానాన్ని "కృష్ణటేరియన్" (Krishnatarian) అని పిలుస్తారు. వారి ప్రకారం, "కృష్ణటేరియన్ భోజనం అనేది తాజా శాకాహార పదార్థాలు (ఉల్లిపాయ, వెల్లుల్లి, ఎర్ర కందిపప్పు, పుట్టగొడుగులు మినహా), పాల ఉత్పత్తులతో తయారు చేయబడినది. దీనిని ఇస్కాన్ భక్తుడు వండి, పంపిణీ చేయడానికి, భుజించడానికి ముందు ప్రధాన దేవతలకు నైవేద్యంగా సమర్పిస్తాడు."^[131]

జనాభా గణాంకాలు

ఇస్కాన్ ప్రకారం, ప్రపంచవ్యాప్తంగా సుమారు పది లక్షల మంది సంఘ సభ్యులు ఉన్నారు. వీరిలో అధిక సంఖ్యలో సభ్యులు భారతదేశంలో ఉన్నారు. గ్రేట్ బ్రిటన్లో సుమారు 15,000 మంది సభ్యులు ఉన్నట్లు సంస్థ పేర్కొంటుంది.^[132]

పాశ్చాత్య దేశాలలో ఇస్కాన్‌కు "తక్కువ సంఖ్యలో అనుచరులు" మాత్రమే ఉన్నారని అంచనా. పూర్తి సమయ సాధకుల సంఖ్య కొన్ని వేలల్లో ఉండగా, సంస్థ కార్యకలాపాలపై ఆసక్తి చూపే వారి సంఖ్య పదివేలల్లో ఉండవచ్చని భావించబడుతుంది.^[133]

1960ల ప్రతిసంస్కృతి ఉద్యమం (Counterculture) కారణంగా పాశ్చాత్య దేశాలలో గణనీయమైన విజయాన్ని సాధించిన తరువాత, 1980ల ప్రారంభం నుండి ఇస్కాన్ తన వేగాన్ని కోల్పోయింది. ఉత్తర అమెరికా, పశ్చిమ ఐరోపాలో సభ్యత్వం, ఆర్థిక వనరులు గణనీయంగా తగ్గిపోయాయి.^[134] 1990ల చివరలో తూర్పు ఐరోపాలో కూడా పరిస్థితి క్షీణించడం ప్రారంభమైంది. 2000 నాటికి అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలోని ఇస్కాన్ కేంద్రాలలో కేవలం 750–900 మంది సభ్యులు మాత్రమే నివసిస్తున్నట్లు అంచనా వేయబడింది.

అప్పటి నుండి ఇస్కాన్ ఉద్యమం పునరుజ్జీవనానికి భారతీయ ప్రవాసులు (Indian diaspora)పై ఎక్కువగా ఆధారపడుతోంది. ప్రస్తుతం ఉత్తర అమెరికాలోని అనేక ఇస్కాన్ సంఘాలలో భారతీయ మూలాల సభ్యులే మొత్తం సభ్యత్వంలో సుమారు 80 శాతం ఉన్నారు.^[134]

వివాదాలు, ఆరోపణలు

మతశాఖ (కల్ట్) అనే ఆరోపణలు

కొన్ని కల్ట్ వ్యతిరేక ఉద్యమాలు ఇస్కాన్‌ను పరిశీలించి, దానిని ఒక "కల్ట్"గా వర్ణించాయి. ఇస్కాన్ సమాజాలు, కల్ట్ వ్యతిరేక ఉద్యమాన్ని అధ్యయనం చేసిన లారీ షిన్ ప్రకారం, ఇస్కాన్‌పై వచ్చిన మీడియా కథనాలు, కల్ట్ వ్యతిరేక నివేదికలు తరచుగా అతిశయోక్తులతో కూడిన సంచలనాత్మక కథనాలు, అలాగే ఇస్కాన్ వంటి నూతన మత ఉద్యమాల గురించి భయాన్ని కలిగించే నిరాధారమైన "పెద్ద అబద్ధాలు" (Big Lie) మీద ఆధారపడి ఉండేవి. ఉద్యమంలో కొన్ని దుర్వినియోగాలు జరిగిన విషయాన్ని ఆయన అంగీకరించినప్పటికీ, అవి "అసాధారణ సంఘటనలు మాత్రమే, ఎక్కువ మంది భక్తుల సాధారణ ప్రవర్తనను ప్రతిబింబించవు" అని పేర్కొన్నాడు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం, ఇస్కాన్ ఒక "మెదడు నియంత్రణ కల్ట్" (brainwashing cult) కాకుండా, ప్రామాణికమైన హిందూ భక్తి సంప్రదాయానికి చెందిన ఉద్యమం.^[135]^[136]

People v. Murphy

1976లో జరిగిన People v. Murphy కేసులో, గ్రాండ్ జ్యూరీ ఇస్కాన్ ఇన్‌కార్పొరేటెడ్ (ISKCON, Inc.), ఒక ఇస్కాన్ ఆలయ అధ్యక్షుడిపై అక్రమ నిర్బంధం ఆరోపణలతో అభియోగాలు మోపింది. హరే కృష్ణ ఉద్యమానికి చెందిన ఇద్దరు సభ్యుల తల్లిదండ్రులు, తమ పిల్లలను "బ్రెయిన్‌వాషింగ్" ద్వారా ఇస్కాన్ నిర్బంధించిందని ఆరోపించారు. అయితే న్యాయస్థానం ఈ కేసును కొట్టివేసింది. ఆ ఇద్దరు సభ్యులు తమ స్వచ్ఛంద ఇష్టంతోనే తాము ఎంచుకున్న మత విశ్వాసాలను అనుసరించారని కోర్టు తేల్చింది.

ఈ తీర్పు యునైటెడ్ స్టేట్స్ రాజ్యాంగం యొక్క మొదటి సవరణ (First Amendment)లోని మత స్వేచ్ఛ హక్కు ఆధారంగా వెలువడింది. న్యాయస్థానం, "హరే కృష్ణ మతం భారతదేశంలో వేల సంవత్సరాల చరిత్ర కలిగిన ఒక బోనా ఫైడ్ (నిజమైన, చట్టబద్ధమైన) మతం" అని పేర్కొంది.^[137]^[138]

George v. International Society for Krishna Consciousness of California

1984లో జరిగిన George v. International Society for Krishna Consciousness of California కేసు మిశ్రమ తీర్పుకు దారితీసిన ఒక న్యాయవ్యవహారం.^[139]

మార్షియా జార్జ్, రాబిన్ జార్జ్, ఇస్కాన్ "మెదడు నియంత్రణ" (brainwashing) ద్వారా రాబిన్‌ను అపహరించిందని ఆరోపిస్తూ ఇస్కాన్‌పై దావా వేశారు. వారు అక్రమ నిర్బంధం (false imprisonment), ఉద్దేశపూర్వక మానసిక వేదన కలిగించడం (intentional infliction of emotional distress), పరువునష్టం (libel), అలాగే ఆరోపిత పరిస్థితుల వల్ల కలిగిన ఒత్తిడి కారణంగా రాబిన్ తండ్రి మరణించాడని పేర్కొంటూ తప్పు మరణం (wrongful death) సంబంధిత అభియోగాలు మోపారు.

అయితే, కాలిఫోర్నియా రాష్ట్ర అప్పీళ్ల న్యాయస్థానం రాబిన్‌కు సంబంధించిన అక్రమ నిర్బంధం, పరువునష్టం, ఉద్దేశపూర్వక మానసిక వేదన ఆరోపణలను కొట్టివేసింది. అదే సమయంలో మార్షియా జార్జ్‌కు అనుకూలంగా ఉద్దేశపూర్వక మానసిక వేదన, తప్పు మరణానికి సంబంధించిన జ్యూరీ తీర్పులను సమర్థించింది.^[140]

వసతి పాఠశాలల్లో బాలలపై దుర్వినియోగ ఆరోపణలు

1990లలో ఇస్కాన్ బాలల దుర్వినియోగంకు సంబంధించిన తీవ్రమైన ఆరోపణలను ఎదుర్కొంది. 1970లు, 1980లలో అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు, భారతదేశంలోని గ్రామీణ ఇస్కాన్ సమాజాల వసతి పాఠశాలల్లో నివసించడానికి పంపబడిన పిల్లలు శారీరక, మానసిక, లైంగిక దుర్వినియోగానికి గురైనట్లు సంస్థ నాయకులు అంగీకరించారు.^[141]^[142]

మత సామాజిక శాస్త్రవేత్త ఈ. బర్క్ రోచ్‌ఫోర్డ్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఇస్కాన్ పాఠశాలల్లో దుర్వినియోగ సంస్కృతి ఏర్పడటానికి ఒక కారణం గృహస్థ జీవితం, పిల్లల విలువను కొన్ని త్యాగవ్రత నాయకులు పరోక్షంగా తక్కువ చేసి చూడటమే.^[105]^{[page needed]}

1998లో సంస్థ అంతర్గతంగా నిర్వహించిన యాదృచ్ఛికం కాని సర్వే ప్రకారం, వసతి పాఠశాలల్లో చదివిన విద్యార్థులలో గణనీయమైన వర్గం లైంగిక దుర్వినియోగం, శారీరక హింస, భావోద్వేగ దుర్వినియోగం,, బాలల నిర్లక్ష్యాన్ని అనుభవించినట్లు వెల్లడైంది.

వుల్ఫ్ ప్రకారం, 1970ల నుండి 1990ల ప్రారంభం వరకు ఇస్కాన్ పాఠశాలలు బాలల దుర్వినియోగానికి అనుకూల వాతావరణాన్ని అభివృద్ధి చేశాయి. దీనికి ఒక కారణం పిల్లలు, తల్లిదండ్రుల మధ్య పరిమిత సంబంధాలు ఉండటమే. మరో కారణం ఉపాధ్యాయుల నియామకంలో తగిన అర్హత ప్రమాణాలు లేదా శిక్షణా విధానాల లేమి.

భక్త కుటుంబాలలో జన్మించిన పిల్లలను పుట్టుకతోనే ఆధ్యాత్మికంగా పవిత్రులుగా ఇస్కాన్ పరిగణించింది. అయితే వారు పెద్దవారయ్యాక సంస్థ ఆశించిన లక్షణాలు ప్రదర్శించనప్పుడు, వారిని "భౌతికవాదులు" (materialists)గా పరిగణించి నిర్లక్ష్యం చేసిన సందర్భాలు ఉన్నాయని విమర్శలు వచ్చాయి. అదనంగా, త్యాగవ్రత జీవనశైలి, అనాసక్తి (non-attachment)పై అధిక దృష్టి పెట్టడం వల్ల కొంతమంది తల్లిదండ్రులు తమ పిల్లల అవసరాలను పట్టించుకోలేదని పేర్కొనబడింది.

1990లలో మొదటి తరం భక్తుల పిల్లలు పెద్దవారయ్యాక బాలల దుర్వినియోగానికి సంబంధించిన నివేదికలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. ఈ ఆరోపణల అనంతరం, భక్తుల చట్టపరమైన హక్కులు, ఆరోగ్యం, భద్రతను కాపాడేందుకు ISKCON Resolve, ISKCON Child Protection Office వంటి పలు భద్రతా నియమాలు, ఉపసంఘాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.

అయినప్పటికీ, ఇస్కాన్ నాయకత్వంపై భక్తుల విశ్వాసం దెబ్బతింది. దుర్వినియోగ ఘటనల విషయంలో తగిన బాధ్యత వహించడంలో గవర్నింగ్ బాడీ కమిషన్ (GBC) నాయకులు విఫలమయ్యారని అనేక మంది విమర్శించారు.^[143]^[144]

ఇండోనేషియా హిందూ అధికారులతో సంబంధాలు

ఇస్కాన్ 1970ల నుండి ఇండోనేషియాలో, ముఖ్యంగా దేశంలోని ఎక్కువ మంది హిందువులు నివసించే బాలి ద్వీపంలో, చురుకైన ఉనికిని కొనసాగిస్తోంది. ఈ ఉద్యమం స్థాపకుడు ఎ. సి. భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద 1973లో చేసిన సందర్శన అనంతరం అక్కడ పరిచయమైంది. 1970లలో జకార్తాలోని భక్తివేదాంత బుక్ ట్రస్ట్ ఇస్కాన్ సాహిత్యాన్ని ఇండోనేషియా భాషలోకి అనువదించి ప్రచురించింది. ప్రారంభంలో దీనికి పరిసాద హిందూ ధర్మ ఇండోనేషియా (PHDI)లోని కొందరు సభ్యుల నుండి అనుకూల స్పందన లభించింది.

Religió: Jurnal Studi Agama-agama (2022)లో రవింజయ్ కుక్రేజా పేర్కొన్న ప్రకారం, ప్రారంభ దశలో బాలినీస్ హిందువులలో కనిపించిన ఉత్సాహం 1984లో వ్యతిరేకతగా మారింది. ఆ సంవత్సరంలో ఇండోనేషియా అటార్నీ జనరల్, సుహార్టో అధ్యక్షుడి న్యూ ఆర్డర్ పాలనా కాలంలో, ప్రజా శాంతి భద్రతలకు భంగం కలిగిస్తోందనే కారణంతో ఇస్కాన్ ప్రచురణలు, కార్యకలాపాలపై నిషేధం విధించాడు. ఆ ఉత్తర్వు (No. KEP-107/J.A/5/1984) ప్రకారం, అంతర్గత హిందూ ఐక్యతకు ముప్పు కలిగించే అవకాశముందని పేర్కొంటూ ఇస్కాన్ ప్రచురణ సంస్థలు, పుస్తక పంపిణీ వ్యవస్థలను కూడా మూసివేశారు.^[145]

ఇండోనేషియాలో 1998 రాజకీయ సంస్కరణల తరువాత ఈ నిషేధం ఎత్తివేయబడింది. అనంతరం ఇస్కాన్ దేశవ్యాప్తంగా సంప్రదాయ కేసదారన్ కృష్ణ ఇండోనేషియా (SAKKHI) అనే పేరుతో పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది. ఇదే సమయంలో, దామోదర పండిత్ నాయకత్వంలో దెన్పసార్లో ఇస్కాన్-ఇండోనేషియా అనే ప్రత్యర్థి సంస్థ ఏర్పడింది. దీని వల్ల చట్టపరమైన, సంస్థాగత వివాదాలు తలెత్తాయి. తరువాత ది ఇస్కాన్ అసోసియేషన్ను ఉద్యమానికి జాతీయ మండలిగా PHDI గుర్తించింది. పండితుల అంచనా ప్రకారం ఇండోనేషియాలో ఇస్కాన్‌కు సుమారు 1,500 మంది దీక్ష పొందిన భక్తులు ఉన్నారు.^[145]

కుక్రేజా అభిప్రాయం ప్రకారం, ఇస్కాన్‌కు చెందిన గౌడీయ వైష్ణవ బోధనలు, ప్రధానంగా శైవ, అద్వైత భావాలతో కూడిన స్థానిక బాలినీస్ హిందూ ఆచారాల మధ్య సాంస్కృతిక, తాత్విక భేదాలు కొనసాగుతున్నాయి. 2020లో బాలి యొక్క మజెలిస్ దేశా ఆదత్, PHDI కలిసి సంప్రదాయ నాన్-ద్రెస్టా బాలి (sampradaya non-dresta Bali)గా పిలవబడే "బాలినీస్ేతర హిందూ సంప్రదాయాలు" సంప్రదాయ గ్రామాల్లో ఆరాధనా కార్యక్రమాలు నిర్వహించడాన్ని పరిమితం చేసే ఉత్తర్వును జారీ చేశాయి. ఈ ఉత్తర్వు ఇస్కాన్‌తో పాటు సాయి బాబా సంస్థ వంటి ఇతర పాన్-హిందూ ఉద్యమాలపై కూడా ప్రభావం చూపింది.^[145]

పరిశీలకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ నియంత్రణలు ఇ వయాన్ కోస్టర్ ప్రోత్సహించిన సాంస్కృతిక విధానాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. ఇస్కాన్‌కు మద్దతు తెలిపిన జాతీయ శాసనసభ్యుడు ఆర్య వెదకర్ణ వంటి వ్యక్తులు కొందరు బాలినీస్ వర్గాల విమర్శలను ఎదుర్కొన్నారు. కుక్రేజా అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ నియంత్రణలు బాలినీస్ మత-సాంస్కృతిక గుర్తింపును సంరక్షించేందుకు చేసిన విస్తృత ప్రయత్నాలలో భాగం. అదే సమయంలో, ఇస్కాన్ అనుసరించే విదేశీ మూలాల ఆచారాలు, వస్త్రధారణలు స్థానికంగా కొన్నిసార్లు సాంస్కృతికంగా అనుచితమైనవిగా భావించబడుతున్నాయని ఆయన పేర్కొన్నాడు.^[145]

ఇస్కాన్ ప్రతినిధులు తమ సంస్థ సామాజిక అశాంతికి కారణం కాలేదని ఖండించారు. అలాగే తమకు ఇండోనేషియా మత వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ, దేశంలోని మానవ హక్కుల చట్టాల ద్వారా గుర్తింపు లభించిందని తెలిపారు. 2021లో బాలి ప్రాంతంలోని ఒక ఇస్కాన్ సమూహం తమ ఆరాధనా కార్యక్రమాలపై విధించిన పరిమితుల విషయంలో జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (Komnas HAM) వద్ద ఫిర్యాదు చేసింది. ఈ అంశం తరువాత అమెరికా విదేశాంగ శాఖ విడుదల చేసిన 2020 అంతర్జాతీయ మత స్వేచ్ఛ నివేదికలో కూడా ప్రస్తావించబడింది.^[146]^[145]

వివిధ దేశాలలో న్యాయపరమైన పోరాటాలు, హింసాత్మక చర్యలు

రష్యాలో ఇస్కాన్ భక్తులు తీవ్రవాద వ్యతిరేక (anti-extremism), మతప్రచార వ్యతిరేక (anti-missionary) చట్టాల కారణంగా అనేక న్యాయపరమైన సవాళ్లను ఎదుర్కొన్నారు. వాటిలో ముఖ్యమైనది 2011లో టోమ్స్క్ నగరంలో జరిగిన న్యాయపరమైన విచారణ. ఇందులో భగవద్గీత యథారూపం (Bhagavad Gita As It Is) గ్రంథాన్ని తీవ్రవాద సాహిత్యంగా ప్రకటించి నిషేధించాలని ప్రయత్నించబడింది. అయితే 2011 డిసెంబరు 28న జిల్లా న్యాయస్థానం ఆ అభ్యర్థనను తిరస్కరించింది, అప్పీల్ దశలో కూడా ఆ తీర్పు నిలిచింది.^[147]

బంగ్లాదేశ్లో, 2024 ఆగస్టులో ప్రధానమంత్రి షేక్ హసీనా పదవీచ్యుతురాలైన తరువాత హిందువులపై హింస గణనీయంగా పెరిగిన నేపథ్యంలో ఇస్కాన్ తీవ్రమైన వేధింపులను ఎదుర్కొంది. మానవ హక్కుల సంస్థలు నమోదు చేసిన వివరాల ప్రకారం, 2013 నుండి 2024 సెప్టెంబరు వరకు హిందూ మతస్థలాలపై 3,600కు పైగా దాడులు జరిగాయి.^[148]

2024 నవంబరులో ఇస్లామిక్ తీవ్రవాద సంస్థలు దేశవ్యాప్తంగా ఇస్కాన్‌ను నిషేధించాలని డిమాండ్ చేశాయి. తమ డిమాండ్ నెరవేర్చకపోతే హిందువులను హత్య చేస్తామని బెదిరించాయి. అదే సమయంలో అధికారులు ఇస్కాన్ సీనియర్ నాయకుడు చిన్మయ్ కృష్ణ దాస్ను దేశద్రోహ ఆరోపణలపై అరెస్టు చేసి, ఇస్కాన్‌కు చెందిన 17 మంది ప్రముఖుల బ్యాంకు ఖాతాలను స్తంభింపజేశారు.^[149]

ఇస్కాన్ కార్యకలాపాలను నిషేధించాలని కోరుతూ బంగ్లాదేశ్ హైకోర్టులో దాఖలైన పిటిషన్‌ను 2024 నవంబరు 28న కోర్టు తిరస్కరించింది.^[150] అయినప్పటికీ, ఇస్కాన్ ఆలయాలు, భక్తులపై దాడులు కొనసాగాయి. బలవంతపు మతమార్పిడులు, భూకబ్జాలకు వ్యతిరేకంగా హిందువులను ఏకతాటిపైకి తీసుకురావడంలో ఇస్కాన్ ముఖ్యపాత్ర పోషించిందని కొన్ని నివేదికలు పేర్కొన్నాయి.^[151]

సింగపూర్లో 1970ల నుంచే ఇస్కాన్ కార్యకలాపాలు నిషేధించబడ్డాయి. దేశంలోని Societies Act ప్రకారం ఇస్కాన్‌ను "నమోదు కాని, అవాంఛనీయ సంస్థ" (unregistered and undesirable society)గా వర్గీకరించారు. మతప్రచారం నిర్వహించే సంస్థలపై అమలు చేసే విస్తృత నియంత్రణలలో భాగంగా, ఇస్కాన్‌కు సంబంధించిన బహిరంగ ఆరాధన, మతబోధన, సభ్యత్వ విస్తరణ వంటి కార్యకలాపాలు నిషేధించబడ్డాయి.^[152]

ప్రపంచవ్యాప్త ఉనికి, కేంద్రాలు

భారతదేశం

ప్రపంచంలోని ఇతర దేశాలతో పోలిస్తే భారతదేశంలోనే ఇస్కాన్ కేంద్రాలు అత్యధికంగా ఉన్నాయి. దేశవ్యాప్తంగా 800కు పైగా ఆలయాలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల గుర్తింపు పొందిన 12 విద్యాసంస్థలు, 25 అనుబంధ, అననుబంధ భోజనశాలలు (రెస్టారెంట్లు), అలాగే పర్యాటకులు, యాత్రికుల కోసం అనేక హోటళ్లు, అతిథి గృహాలు నిర్వహించబడుతున్నాయి.^[153] భారతదేశంలోని ఇస్కాన్ శిష్యులు, పాశ్చాత్య దేశాల ఇస్కాన్ అనుచరులతో పోలిస్తే సాధారణంగా మరింత సంప్రదాయవాదులుగా పరిగణించబడతారు.^[154]

వృందావనం

వృందావనం భారతదేశవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక యాత్రా పట్టణం. ఇది చారిత్రకంగా బెంగాలీ వైష్ణవుల అభివృద్ధికి కేంద్రంగా నిలిచింది. భక్తుల విశ్వాసం ప్రకారం, కృష్ణుడు భూమిపై తన లీలలను ప్రదర్శించిన ప్రదేశం ఇదే.

1976లో కృష్ణ బలరామ మందిరం స్థాపించబడింది. 1980ల చివరి నాటికి అది వృందావనంలోని పవిత్ర క్షేత్ర సముదాయంలో అంతర్భాగంగా మారింది. పట్టణంలోని ఇస్కాన్ భక్తులు తమను తాము బ్రాహ్మణులుగా భావిస్తారు. ఇది సాంప్రదాయ భారతీయ నమ్మకానికి విరుద్ధమైన అభిప్రాయం, ఎందుకంటే విదేశీయులు హిందువులుగా కూడా మారలేరనే భావన గతంలో ప్రబలంగా ఉండేది.

అయితే 1980ల నాటికి ఇస్కాన్ సభ్యులు కృష్ణభక్తి ఆధారంగా ఉన్న వృందావన సామాజిక-మత నిర్మాణంలో విజయవంతంగా స్థానం సంపాదించారు. కృష్ణుడిపై వారి భక్తి, ఆచరణ, జీవనశైలి కారణంగా వారిని "బ్రాహ్మణుల వంటి వారు" (Brahmin-like)గా స్థానిక సమాజం పరిగణించడం ప్రారంభించింది.^[155]

వేద గ్రహమండల ఆలయం, మాయాపూర్

పశ్చిమ బెంగాల్లోని మాయాపూర్‌లో నిర్మితమవుతున్న వేద గ్రహమండల ఆలయం (Temple of the Vedic Planetarium) గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయం స్థాపకుడు శ్రీ చైతన్య మహాప్రభువు జన్మస్థలంలో నిర్మించబడుతోంది. ఈ ప్రాజెక్టు 2024లో పూర్తవుతుందని ప్రణాళిక రూపొందించబడింది.

ప్రస్తుతం ఆలయ ప్రధాన భవనం సుమారు 4,25,000 చదరపు అడుగుల విస్తీర్ణంలో నిర్మించబడుతోంది. దీని ఎత్తు సుమారు 340 అడుగులు. ఆలయ సముదాయంలో అతిథి గృహాలు, దుకాణాలు, నివాస భవనాలు, విద్యా కేంద్రాలు, ఉద్యానవనాలు కూడా నిర్మించబడుతున్నాయి.

ఈ ప్రాజెక్టు వ్యయం సుమారు 75 మిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లుగా అంచనా వేయబడింది. ఈ నిర్మాణానికి ప్రధాన ఆర్థిక సహకారదారుడు హెన్రీ ఫోర్డ్ మునిమనవడు ఆల్ఫ్రెడ్ బి. ఫోర్డ్. ఈ సముదాయంలో వైదిక విశ్వసృష్టి సిద్ధాంతాల (Vedic Cosmology) ఆధారంగా రూపొందించిన ఒక ప్లానెటేరియం కూడా ఉంటుంది. అదనంగా, శ్రీమద్భాగవతంలో వర్ణించబడిన వైదిక కళలు, శాస్త్రాలు, సంస్కృతికి సంబంధించిన ప్రదర్శనలు కూడా ఏర్పాటు చేయబడతాయి.^[156]

శ్రీ కృష్ణ-బలరామ మందిరం, వృందావనం

ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని వృందావనంలోని రమణ రేతి ప్రాంతంలో ఉన్న శ్రీ కృష్ణ బలరామ మందిరం వేదకాలంలో కృష్ణుడు, బలరాముడు నివసించారని విశ్వసించబడే అసలు గ్రామ ప్రాంతంలో నిర్మించబడింది. ఈ ఆలయం గోకులం గ్రామం, గోవర్ధన గిరి, మథుర రాజభవనం, అనేక పవిత్ర సరస్సులు వంటి ఇతర పుణ్యక్షేత్రాలకు సమీపంలో ఉంది. అందువల్ల ఇస్కాన్ వృందావనం, కృష్ణ చైతన్య ఉద్యమ అనుచరులకు ఒక ప్రధాన యాత్రా కేంద్రంగా నిలిచింది.

ఈ ఆలయ సముదాయంలో అతిథి గృహం, మ్యూజియం, బహుమతి వస్తువుల దుకాణాలు, భోజనశాల, బేకరీ, ప్రసార కేంద్రం (బ్రాడ్‌కాస్ట్ స్టూడియో), అలాగే పాలరాతితో నిర్మించిన విశాలమైన ఆలయ మండపం ఉన్నాయి.^[157] ఈ ఆలయానికి వృందావన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్తో కూడా అనుబంధం ఉంది.^[158]

వృందావన చంద్రోదయ మందిరం, వృందావనం

2014 మార్చిలో వృందావన చంద్రోదయ మందిరం నిర్మాణ ప్రాజెక్టును ప్రారంభించారు.^[159] అనంతరం 2014 నవంబరు 16న ఆలయ శంకుస్థాపన జరిగింది. ఇస్కాన్ బెంగళూరు పర్యవేక్షణలో నిర్మించబడుతున్న ఈ ఆలయం ప్రస్తుతం నిర్మాణ దశలో ఉంది.^[160]మూస:Update inline

ఇస్కాన్ ఆలయం, బెంగళూరు

1997 మే నెలలో బెంగళూరులోని ఇస్కాన్ ఆలయాన్ని భారతదేశ తొమ్మిదవ రాష్ట్రపతి శంకర్ దయాళ్ శర్మ ప్రారంభించారు.^[161]

ఈ ఆలయంలో 17 మీటర్ల (56 అడుగుల) ఎత్తుతో బంగారు పూత పూయబడిన ధ్వజస్తంభం (ధ్వజ-స్థంభం) ఉంది. అదేవిధంగా 8.5 మీటర్ల (28 అడుగుల) ఎత్తు గల బంగారు పూతతో అలంకరించబడిన కలశ శిఖరం కూడా నిర్మించబడింది.

ఆలయ దర్శన సమయాలలో సందర్శకులందరికీ ఉచితంగా శ్రీకృష్ణ ప్రసాదం పంపిణీ చేయబడుతుంది.^[162]

ఇస్కాన్ బెంగళూరు ఆలయంలో మొత్తం ఆరు ప్రధాన దేవాలయ మండపాలు (శ్రైన్లు) ఉన్నాయి:

ప్రధాన విగ్రహాలు రాధా-కృష్ణులవి
కృష్ణుడు–బలరాముడు
నితై–గౌరాంగ (చైతన్య మహాప్రభు, నిత్యానందుడు)
శ్రీనివాస గోవింద (అంటే వేంకటేశ్వర స్వామి)
ప్రహ్లాదుడు–నరసింహుడు
శ్రీల ప్రభుపాద^[163]

రాధా కృష్ణ మందిరం, చెన్నై

చెన్నై ఇస్కాన్ ఆలయం నగర దక్షిణ భాగంలోని ఈస్ట్ కోస్ట్ రోడ్పై ఉంది. సుమారు 1.5 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో నిర్మించబడిన ఈ ఆలయానికి 2012లో ప్రతిష్ఠాపన నిర్వహించారు. ఇది తమిళనాడులోని అతిపెద్ద రాధా-కృష్ణ ఆలయంగా పరిగణించబడుతుంది.^[164]

నేపాల్

ఇస్కాన్ నేపాల్ ఆలయం ఖాట్మండులో ఉంది. ఇస్కాన్ నేపాల్ భౌగోళిక స్థానాంకాలు ఉత్తర అక్షాంశం 27.784062° (27°47′2.62″ N), తూర్పు రేఖాంశం 85.356938° (85°21′24.98″ E). ఈ ఆలయం శివపురి పర్వతం ఒడిలో, పవిత్రమైన బిష్ణుమతి నది ప్రవహించే ప్రాంతంలో ఉంది.

ఈ ఆలయంలో శ్రీ శ్రీ రాధా గోవింద హరి (రాధా, కృష్ణుడు), జగన్నాథుడు, బలదేవుడు, సుభద్ర, గౌర-నితై (చైతన్య మహాప్రభు, నిత్యానందుడు), అలాగే నరసింహుడు విగ్రహాలు ఆరాధించబడుతున్నాయి.

ఇస్కాన్ నేపాల్ ప్రతి సంవత్సరం జగన్నాథ రథయాత్రను ఘనంగా నిర్వహిస్తుంది.^[165]^[166]^[167]

2018 అంచనా ప్రకారం, ప్రపంచంలోని వివిధ దేశాల నుండి 5,000 మందికి పైగా భక్తులు ఈ రథయాత్రలో పాల్గొంటున్నారు.^[168]^[169]

ఐరోపా

ఐరోపాలో ఇస్కాన్‌కు అనుబంధంగా 135కు పైగా దేవాలయాలు, సాంస్కృతిక కేంద్రాలు ఉన్నాయి. ఐరోపాలోని ఇస్కాన్ ఉద్యమం అనేక గ్రామీణ, వ్యవసాయ ఆధారిత సమాజాలకు నిలయంగా ఉంది. వీటిలో స్పెయిన్‌లోని న్యూవా వ్రజమండల (Nueva Vrajamandala),^[170] ఫ్రాన్స్‌లోని లా నూవెల్ మయాపుర (La Nouvelle Mayapura), ఇటలీలోని విల్లా వృందావన (Villa Vrindavan),^[171] జర్మనీలోని సింహాచలం (Simhachalam) ముఖ్యమైనవి.

రష్యాలో కూడా అదనంగా 31 ఇస్కాన్ కేంద్రాలు ఉన్నాయి. అక్కడి ప్రధాన మత సంప్రదాయాలలో వైష్ణవ హిందూమతం ఒక ముఖ్యమైన శాఖగా గుర్తించబడుతోంది.^[172]

1980లలో బ్రిటన్‌లో ఇస్కాన్‌లో దీక్ష పొందిన శిష్యులలో ఎక్కువ మంది యువ శ్వేతజాతీయ బ్రిటిష్ ప్రజలే ఉన్నప్పటికీ, ఈ ఉద్యమానికి ప్రవాస భారతీయ హిందూ సమాజం కూడా మద్దతు ఇచ్చింది. బ్రిటిష్ భారతీయ హిందువులు సాధారణంగా ఇస్కాన్ దేవాలయాలను అనేక హిందూ ఆలయాలలో ఒకటిగా సందర్శించేవారు.^[173]

బ్రిటన్‌లో ఇస్కాన్ స్థాపన తర్వాత మొదటి మూడు దశాబ్దాలలో, అక్కడి పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సంస్థ తన ప్రచార విధానాలను మార్చుకుంటూ వచ్చింది. 1960లలో సంప్రదాయ ఇస్కాన్ కార్యక్రమాలైన గ్రంథాల పంపిణీ, బహిరంగ సంకీర్తన, ఆదివారం విందులు (Sunday Feasts) నిర్వహించడంతో పాటు జార్జ్ హారిసన్, జాన్ లెనన్ వంటి సంగీత ప్రముఖులతో ఉన్న అనుబంధాల ద్వారా కూడా ప్రచారం సాగించింది.

1970 నుండి 1985 మధ్య కాలంలో, లండన్‌లోని అసలు బరీ ప్లేస్ దేవాలయంతో పాటు, ఇస్కాన్ భక్తివేదాంత మేనర్, చైతన్య కళాశాల (Chaitanya College)లను కూడా స్థాపించింది. ఈ కాలంలో కొంతమంది యువతను ఆకర్షించడంలో విజయవంతమైనప్పటికీ, మీడియా, కల్ట్-వ్యతిరేక ఉద్యమాల ప్రచారం కారణంగా ఇస్కాన్‌పై ప్రతికూల అభిప్రాయం కూడా ఏర్పడింది.

1985 నుండి 1998 మధ్యకాలంలో, ఇస్కాన్ బ్రిటన్‌లో నివసిస్తున్న భారతీయ హిందూ సమాజంతో సన్నిహిత సంబంధాలను పెంపొందించుకుంది. హిందూమతంతో తన సంబంధాలను బలంగా ప్రదర్శించడం ద్వారా సాధారణ ప్రజల్లో మరింత గౌరవం, సామాజిక గుర్తింపును సంపాదించగలిగింది.^[174]

భక్తివేదాంత మేనర్, వాట్‌ఫోర్డ్, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్

భక్తివేదాంత మేనర్ అనేది సుందరంగా తీర్చిదిద్దిన విస్తారమైన ప్రాంగణం. ఇందులో ఉద్యానవనాలు, సరస్సులు, ఒక పాఠశాల, వ్యవసాయ క్షేత్రం, అనేక దేవాలయాలు, నివాస భవనాలు, అతిథి వసతి గృహాలు, అలాగే ఒక బేకరీ ఉన్నాయి. భక్తివేదాంత మేనర్ ఆస్తిని బీటిల్స్ సంగీత బృంద సభ్యుడు జార్జ్ హారిసన్ విరాళంగా అందించాడు. ఈ ప్రదేశం నేషనల్ హెరిటేజ్ లిస్ట్ ఫర్ ఇంగ్లండ్లో నమోదైంది. ఆలయంతో సహా ఈ ప్రాంగణంలోని భవనాలు 19వ శతాబ్దపు మాక్-ట్యూడర్ (Mock-Tudor) భవన నిర్మాణ శైలిలో నిర్మించబడ్డాయి.^[175]

భక్తివేదాంత మేనర్‌లోనే లండన్ కాలేజ్ ఆఫ్ వేదిక్ స్టడీస్ కూడా ఉంది.^[176] అదేవిధంగా, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ అంతటా మతపరమైన పక్షపాతం లేని విద్యతో పాటు హిందూ మతాధారిత విద్యను అందించే ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే ప్రాథమిక, మాధ్యమిక పాఠశాలల పరిరక్షక సంస్థ అయిన అవంతి స్కూల్స్ ట్రస్ట్ కూడా ఇక్కడి నుంచే ఆవిర్భవించింది.^[177]

జనాభా పరంగా చూస్తే, ఐరోపాలోని ఇస్కాన్ భక్తులలో ఎక్కువ మంది స్థానిక ఐరోపా వంశీయులే. అయితే యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో పరిస్థితి కొంత భిన్నంగా ఉంటుంది. అక్కడి ఇస్కాన్ కేంద్రాలు ప్రధానంగా భారతీయ వలసదారుల హిందూ సమాజానికి సేవలందిస్తాయి. ఈ విధానం ఉత్తర అమెరికాలోని చాలా ఇస్కాన్ కేంద్రాల జనాభా నిర్మాణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.^[178]

దక్షిణ అమెరికా

దక్షిణ అమెరికాలో ఇస్కాన్‌కు అనుబంధంగా సుమారు 60 దేవాలయాలు ఉన్నాయి. వీటిలో ఎక్కువ భాగం అర్జెంటీనా, బ్రెజిల్ దేశాలలో ఉన్నాయి. అదనంగా, లాటిన్ అమెరికా అంతటా భక్తులచే నిర్వహించబడుతున్న అనేక వ్యవసాయ సముదాయాలు కూడా ఉన్నాయి.^[179]^[180]

వాటిలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది బ్రెజిల్‌లోని సావో పాలో రాష్ట్రంలోని పిండమొన్హంగాబా వద్ద 1978లో స్థాపించబడిన "నోవా గోకుల" (Nova Gokula) పర్యావరణ గ్రామం. ఇందులో సాంప్రదాయ హిందూ దేవాలయ నిర్మాణ శైలిలో నిర్మించబడిన రెండు దేవాలయాలు ఉన్నాయి.^[181]

యునైటెడ్ స్టేట్స్

యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో ఇస్కాన్‌కు అధికారికంగా అనుబంధమైన 56 కేంద్రాలు ఉన్నాయి.^[182]

వాటిలో ముఖ్యమైన కేంద్రాలు యుటా రాష్ట్రంలోని శ్రీ శ్రీ రాధా కృష్ణ ఆలయం (స్పానిష్ ఫోర్క్), ఫ్లోరిడా రాష్ట్రంలోని అలాచువాలో ఉన్న న్యూ రామణ రేతి (New Raman Reti),^[183] అలాగే టెక్సాస్ రాష్ట్రంలోని డల్లాస్‌లో ఉన్న రాధా కలాచాంద్‌జీ ఆలయం (Radha Kalachandji Temple).^[184]

హరే కృష్ణ ఉద్యమానికి అనుబంధంగా పూర్తికాల సమాజాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో వెస్ట్ వర్జీనియాలోని న్యూ వృందావన^[185], పెన్సిల్వేనియాలోని గీతా నగరి ఎకో ఫార్మ్ అండ్ శాంక్చువరీ (Gita Nagari Eco Farm and Sanctuary) ముఖ్యమైనవి.^[186]

ఇస్కాన్‌కు అధికారికంగా అనుబంధం లేకపోయినా, కృష్ణ చైతన్య సంస్కృతిని ప్రచారం చేసే అనేక ఇతర సంస్థలు, కేంద్రాలు కూడా అమెరికాలో ఉన్నాయి. వాటిలో న్యూయార్క్ నగరంలోని భక్తి సెంటర్ (The Bhakti Center) ఒక ప్రముఖ కేంద్రం.^[187]

రోచ్‌ఫోర్డ్ (1985) అధ్యయనం ప్రకారం, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో హరే కృష్ణ ఉద్యమంలో చేరిన మతమార్పిడి పొందిన వారిలో అత్యధికులు యువ శ్వేతజాతీయులే. వారి వయస్సు తక్కువగా ఉండటంతో, చాలా మంది తమ విశ్వవిద్యాలయ పట్టభద్ర విద్యను పూర్తి చేయలేదు. వీరిలో ఎక్కువ మంది మధ్యతరగతి, ఉన్నత మధ్యతరగతి క్రైస్తవ, యూదు కుటుంబాల నుంచి వచ్చారు. వారి కుటుంబ మతాచారాలు ప్రధానంగా బాల్యదశలో మాత్రమే ప్రాధాన్యత పొందగా, తరువాతి కాలంలో వాటి ప్రభావం తగ్గిపోయింది.

ప్రారంభ దశలో (1971కు ముందు) ఉద్యమంలో చేరినవారు 1960ల ప్రతిసంస్కృతి ఉద్యమం (Counterculture), యుద్ధ వ్యతిరేక ఉద్యమంలలో పాల్గొన్నవారిగా ఉండేవారు. అయితే తరువాతి కాలంలో (1977–1980) చేరినవారిలో అలాంటి నేపథ్యం తక్కువగా కనిపించింది, అయినప్పటికీ ఇస్కాన్‌లో చేరిన వారి వయోపరిమితి ప్రధానంగా యువతగానే కొనసాగింది.

భక్తులలో చాలా మంది ఇంతకుముందే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషకులుగా ఉండేవారు. వారిలో అత్యధికులు మద్యం, గంజాయి, భ్రాంతికారక మాదక ద్రవ్యాలు మొదలైన వాటిని ఏదో ఒక సమయంలో ప్రయోగించి ఉండేవారు. ఉద్యమంలో చేరడానికి వారు పేర్కొన్న మూడు ప్రధాన కారణాలు:

హరే కృష్ణ తత్వశాస్త్రం,
భక్తుల స్నేహపూర్వక స్వభావం,
ప్రభుపాదుల వ్యక్తిత్వం పట్ల వ్యక్తిగత ఆకర్షణ.

మతమార్పిడికి ముందు చాలా మంది స్థిరమైన వృత్తి జీవితాన్ని ప్రారంభించలేదు. అలాగే ప్రత్యేక నైపుణ్యాలు గల ఉపాధి నైపుణ్యాలు కూడా చాలా మందికి లేకపోయాయి. ఈ పరిస్థితులు ఇస్కాన్‌కు కొత్త సభ్యులను చేర్చుకోవడంలో అనుకూలంగా మారాయి. అయితే మరోవైపు, కుటుంబ, సామాజిక బంధాలు ఉద్యమంలో వారి భాగస్వామ్యానికి కొన్నిసార్లు అడ్డంకులుగా కూడా నిలిచాయి.^[188]

పురుషులు, మహిళలు ఉద్యమంలో చేరిన విధానంలో కూడా తేడాలు కనిపించాయి. పురుషులు ప్రధానంగా బహిరంగ ప్రదేశాలలో హరే కృష్ణ భక్తులతో ప్రత్యక్ష పరిచయాల ద్వారా ఉద్యమంలో చేరగా, మహిళలు ఎక్కువగా ఇస్కాన్ సభ్యులతో ఉన్న సామాజిక సంబంధాల ద్వారా చేరారు.

రోచ్‌ఫోర్డ్ అభిప్రాయం ప్రకారం, 1980ల నాటికి అమెరికన్ సమాజంలో మహిళల అంచున ఉన్న స్థితిని రెండవ తరంగ స్త్రీవాద ఉద్యమం (Second-wave feminism) సవాలు చేస్తోంది. ఈ ఉద్యమం మహిళలను గృహపరమైన పాత్రల నుంచి బయటకు తీసుకువచ్చి సామాజిక, వృత్తిపరమైన రంగాల్లోకి ప్రవేశించమని ప్రోత్సహించింది. దీనికి విరుద్ధంగా, ఇస్కాన్ సంప్రదాయ కుటుంబ జీవన విధానాన్ని సమర్థిస్తూ, గృహకేంద్రిత జీవితాన్ని కొనసాగించాలని కోరుకునే మహిళలకు ఒక ప్రత్యామ్నాయ మార్గాన్ని అందించింది.

అదేవిధంగా, పోటీ, వ్యక్తిగతత అధికంగా ఉన్న పురుషుల సామాజిక ప్రపంచంలో కొంతమంది పురుషులు అనుభవించే ఒంటరితనానికి కూడా ఇస్కాన్ ఒక పరిష్కారాన్ని అందించింది. ఉద్యమంలో సన్నిహిత వ్యక్తిగత సంబంధాలు, సమూహ జీవనం వంటి అంశాలు పురుషులను ఆకర్షించాయి.

పురుషులు సాధారణంగా అపరిచితులతో సంభాషించడంలో తక్కువ సంకోచం చూపడం వల్ల, వారిని బహిరంగ ప్రదేశాలలో విజయవంతంగా ఆకర్షించగలిగారు. ముఖ్యంగా మహిళా హరే కృష్ణ భక్తులు తమ లింగపరమైన సామాజిక స్వీకారాన్ని ఉపయోగించి, పురుష భక్తుల కంటే మరింత సులభంగా బహిరంగ ప్రదేశాలలో కొత్త వ్యక్తులను సంప్రదించగలిగారు.^[189]

న్యూ వృందావన

న్యూ వృందావన సమాజం 1968లో వెస్ట్ వర్జీనియా గ్రామీణ ప్రాంతంలో కీర్తనానంద స్వామి చేత స్థాపించబడింది. ఇది స్వయం సమృద్ధి (self-sufficient) కలిగిన, సాంకేతికతకు పూర్వమైన వేద గ్రామ జీవన విధానాన్ని పునఃసృష్టించాలనే లక్ష్యంతో ఏర్పడిన సమాజం. స్థానికంగా ప్రొటెస్టెంట్ మతస్థులు అధికంగా నివసించే సమాజం న్యూ వృందావనను ప్రతికూలంగా చూసేది. దీంతో 1980లలో న్యూ వృందావన స్థానిక మినిస్టీరియల్ అసోసియేషన్‌తో అంతర్మత సంభాషణలు నిర్వహించడం ద్వారా తనను తాను మతపరంగా చట్టబద్ధం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించింది.

అయితే స్థానిక ప్రజలు మతపరమైన అంశాల కంటే న్యూ వృందావన జీవనశైలి, అలాగే దానిపై వచ్చిన నేరారోపణల పట్ల ఎక్కువగా ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు. తమను తాము శాస్త్రీయంగా, సామాజికంగా చట్టబద్ధం చేసుకునేందుకు ఈ సమాజం ఇస్కాన్‌కు సంబంధించిన పుస్తకాలు, పత్రికలు ప్రచురించింది. అదనంగా, విశ్వవిద్యాలయ ఆచార్యులను ఆహ్వానించి ఉపన్యాసాలు నిర్వహించింది.

1980ల చివరినాటికి, న్యూ వృందావన స్థానిక ప్రజల నుంచి కొంత మేరకు అంగీకారాన్ని పొందగలిగింది. ఇందుకు కారణం "వ్యావహారికత, కృషి, పరిశుభ్రత, పారదర్శకత, పట్టుదల" వంటి లౌకిక విలువలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం. ఈ సమాజం భారతీయ-అమెరికన్ హిందూ సమాజానికి కూడా సేవలు అందించింది. హిందూ సంప్రదాయాలకు అనుగుణమైన ఆలయాన్ని నిర్మించడం, రెండవ తరం వలసదారుల పిల్లలకు సాంస్కృతిక విద్యను అందించడం, అలాగే గోరక్షణ ఉద్యమంకు మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా భారతీయ అమెరికన్లను ఆకర్షించింది.

స్థానిక ప్రజలు భారతీయ అమెరికన్లను మత మార్పిడికి గురిచేసే లక్ష్యంగా కాకుండా, ఇస్కాన్‌కు ఆర్థిక సహకారం అందించే సమాజంగా భావించడం వల్ల వారి భయాలు కొంత తగ్గాయి. అయినప్పటికీ, 1980ల చివరి వరకు న్యూ వృందావన సమాజం తీర్థయాత్ర, దర్శనం,, ప్రసాదం వంటి సంప్రదాయ ఆచారాలను కొనసాగిస్తూ తన ప్రత్యేక మతసాంస్కృతిక గుర్తింపును కాపాడుకుంది.^[190]

అనుబంధ సంస్థలు

భక్తివేదాంత బుక్ ట్రస్ట్

భక్తివేదాంత బుక్ ట్రస్ట్ (BBT) అనేది ఇస్కాన్‌కు చెందిన ఒక లాభాపేక్షలేని సంస్థ. ఇది ఇస్కాన్‌కు మాత్రమే కాకుండా సాధారణ పుస్తక వ్యాపార రంగానికీ గ్రంథాలను సరఫరా చేస్తుంది.^[191]

గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయానికి సంబంధించిన గ్రంథాల ప్రచురణలో బీబీటీ ప్రముఖ సంస్థగా గుర్తింపు పొందింది.^[192]

1972లో ఎ. సి. భక్తివేదాంత స్వామి ప్రభుపాద తన స్వీయ రచనలతో పాటు ఇతర రచయితల గ్రంథాలను ప్రచురించేందుకు ఈ సంస్థను స్థాపించారు. అదనంగా, ఇది బ్యాక్ టు గాడ్‌హెడ్ (Back to Godhead) అనే పత్రికను అనేక భాషల్లో ప్రచురిస్తోంది.^[193]

ది ఫ్రెండ్స్ ఆఫ్ లార్డ్ కృష్ణ

ది ఫ్రెండ్స్ ఆఫ్ లార్డ్ కృష్ణ (FOLK) సంస్థను 1979లో స్థాపించారు. దీని లక్ష్యం హిందూమతానికి చెందని బ్రిటిష్ ప్రజలకు ఇస్కాన్ బోధనలను, సంస్థ ప్రారంభ దశలో అనుసరించిన తీవ్ర ప్రచార పద్ధతుల కంటే మరింత మృదువైన విధానంలో పరిచయం చేయడం.

ఈ సంస్థ FOLK పత్రికను ప్రచురించడం, భక్తుల స్నేహితుల నెట్‌వర్క్‌లను వినియోగించడం, ప్రముఖులను ఆకర్షించేందుకు ప్రత్యేక V.I.P. కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం, అలాగే యువతను లక్ష్యంగా చేసుకుని విశ్వవిద్యాలయ కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం వంటి మార్గాల ద్వారా ఇస్కాన్ సిద్ధాంతాలను వ్యాప్తి చేస్తోంది.

ఈ సంస్థ ముఖ్యంగా సన్యాస జీవితం గడపని సాధారణ ప్రజలను లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది. వీరు తమ సాధారణ కుటుంబ జీవితం, వృత్తి జీవితం కొనసాగిస్తూనే కృష్ణ చైతన్య సూత్రాలను అనుసరించవచ్చనే భావనను ప్రోత్సహిస్తుంది.^[194]

పాండవ సేన

యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లోని వాట్‌ఫోర్డ్‌లో ఉన్న భక్తివేదాంత మేనర్ కేంద్రంగా పాండవ సేన (Pandava Sena) అనే యువజన సంస్థ 1994లో స్థాపించబడింది. ఈ సంస్థలో ప్రధానంగా వృత్తి నిపుణులు, విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థులు సభ్యులుగా ఉంటారు. వీరు ప్రతి సంవత్సరం అంతర్జాతీయ స్థాయి మార్గదర్శక (మెంటర్‌షిప్), పునర్మిళన (రీయూనియన్) శిబిరాలను నిర్వహించడంతో పాటు, వారానికొకసారి సామాజిక సమావేశాలను కూడా నిర్వహిస్తారు.^[195]

పాండవ సేన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లోని 30 విశ్వవిద్యాలయాలలో "కృష్ణ కాన్షియస్ సొసైటీస్" (Krishna Conscious Societies - KCSocs) అనే విద్యార్థి సంఘాలను కూడా స్థాపించింది. అనేక ఇతర విశ్వవిద్యాలయాలలో కూడా స్థానిక ఇస్కాన్ దేవాలయాలకు అనుబంధంగా ఉన్న యువతతో కూడిన ఇలాంటి విద్యార్థి సంఘాలు కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నాయి.^[196]

ఇవి కూడా చూడండి

మూలాలు

↑ "What is ISKCON". ISKCON. Archived from the original on 20 మే 2021. Retrieved 7 September 2022.
↑ Dwyer, Graham; Cole, Richard J. (2013). Hare Krishna in the Modern World (in ఇంగ్లీష్). Arktos. ISBN 978-1-907166-47-1.
↑ "When is Rath Yatra 2025? Date, ritual timings, ISKCON's celebration plans, and full schedule of Lord Jagannath's festival". The Economic Times. 22 June 2025. Retrieved 22 June 2025.
↑ "Iskcon to host Rath Yatra on June 29". The Times of India. 21 June 2025. Retrieved 22 June 2025.
↑ Bryant & Ekstrand 2004, p. 34
↑ Bharati, Baba Premanand. Hinduism.enacademic.com. Retrieved on 2013-07-26.
↑ Beck 2005, p. 39, "According to Orthodox Gaudiya..."
↑ Witzel, Michael. "The Vedic Literature". In Rosen (1992).
↑ Hiltebeitel, Alf. "Mahābhārata". In Rosen (1992).
↑ Hospital, Clifford. "Bhāgavata Purāṇa". In Rosen (1992).
↑ Davis, Richard. "Bhakti Poetry". In Rosen (1992).
↑ ^12.0 ^12.1 Deadwyler, William. "Saṁpradāya of Śrī Caitanya". In Rosen (1992).
↑ Brzezinski, Jan. "Charismatic Renewal and Institutionalization in the History of Gaudiya Vaishnavism and the Gaudiya Math". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 76.
↑ Rosen 1992, p. i-ii.
↑ Eaton, Richard. "The Bengal of Śrī Caitanya Mahāprabhu". In Rosen (1992).
↑ Stewart, Tony. "Biographies of Śrī Caitanya". In Rosen (1992).
↑ ^17.0 ^17.1 ^17.2 Brooks 1998, p. 6-14.
↑ Kinsley, David. "Śrī Caitanya's Pilgrimage to the South". In Rosen (1992).
↑ Entwistle, Alan. "Śrī Caitanya's Tour of Vraja". In Rosen (1992).
↑ Mohan, Gautam. "The Glories of Rādhā Kuṇḍa". In Rosen (1992).
↑ Marglin, Frédérique. "Jagannātha Purī". In Rosen (1992).
↑ Brzezinski, Jan. "Charismatic Renewal and Institutionalization in the History of Gaudiya Vaishnavism and the Gaudiya Math". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 75-77.
↑ O'Connell, Joseph. "Sādhana Bhakti". In Rosen (1992).
↑ Kapoor, O.B.L. "Personalism vs Impersonalism". In Rosen (1992).
↑ Goswami, Shrivatsa. "Acintya Bhedābheda". In Rosen (1992).
↑ Beck, Guy. "Sonic Theology". In Rosen (1992).
↑ McDaniel, June. "Mysticism, Madness, and Ecstasy". In Rosen (1992).
↑ McDaniel, June. "Mysticism, Madness, and Ecstasy". In Rosen (1992).
↑ Carney, Gerald. "Rasa Theology". In Rosen (1992).
↑ Haberman, David. "Kṛṣṇa Līlā". In Rosen (1992).
↑ Huberman, Eric. "Rādhā: Beloved of Vraja". In Rosen (1992).
↑ Knott 1986, p. 23-27.
↑ Sailley, Robert. "Sahajiyā Tradition". In Rosen (1992).
↑ Brzezinski, Jan. "Charismatic Renewal and Institutionalization in the History of Gaudiya Vaishnavism and the Gaudiya Math". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 78-81.
↑ ^35.0 ^35.1 Hopkins, Thomas J. (1989). "The Social and Religious Background for Transmission of Gaudiya Vaishnavism to the West". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Bucknell University Press. pp. 34–54.
↑ Brooks, Charles. "The Gauḍīya Tradition in the Modern World". In Rosen (1992).
↑ Brooks 1998, p. 14-16.
↑ Hopkins 1983, p. 120-123.
↑ Das, Shukavak N. "Bhaktivinoda and Scriptural Literalsim". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 95-111.
↑ Brooks, Charles. "The Gauḍīya Tradition in the Modern World". In Rosen (1992).
↑ ^41.0 ^41.1 Brooks 1998, p. 16-18.
↑ Brzezinski, Jan. "Charismatic Renewal and Institutionalization in the History of Gaudiya Vaishnavism and the Gaudiya Math". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 82-92.
↑ ^43.0 ^43.1 Melton, J. Gordon (1989). "The Attitude of Americans toward Hinduism from 1883 to 1983 with Special Reference to the International Society for Krishna Consciousness". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 79–101.
↑ Basham, A.L. (1983). "Interview with A. L. Basham". In Gelberg, Steven J. (ed.). Hare Krishna, Hare Krishna: Five Distinguished Scholars on the Krishna Movement in the West. New York: Grove Press.
↑ Goswami, Tamal (2012). A Living Theology of Krishna Bhakti: Essential Teachings of A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada. Oxford University Press. pp. 21–37. ISBN 9780199950423.
↑ ^46.0 ^46.1 ^46.2 Gietz, Karl Peter (2007). "Hare Krishna Movement (ISKCON)". In von Stuckrad, Kocku (ed.). The Brill Dictionary of Religion (in ఇంగ్లీష్). Vol. II: E-L. Translated by Barr, Robert R. (Revised ed.). Leiden: Brill. pp. 831–834.
↑ ^47.0 ^47.1 ^47.2 Squarcini & Fizzotti 2004, p. 1-12.
↑ ^48.0 ^48.1 Knott 1986, p. 26-39.
↑ Brooks 1998, p. 20-23.
↑ Hopkins, Thomas J. "Interview with Thomas J. Hopkins". In Gelberg, Steven J (ed.). Hare Krishna, Hare Krishna Five Distinguished Scholars on the Krishna Movement in the West.
↑ Deadwyler, William H. (Ravindra Svarupa Dasa). "Bringing the Lord's Song to a Strange Land: Srila Prabhupada's Strategy of "Cultural Conquest" and Its Prospects". In Dwyer & Cole (2007).
↑ Hopkins 1983, p. 126-151.
↑ Rochford, E. Burke, Jr. (1985). "The Growth of Hare Krishna in America". Hare Krishna in America. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. pp. 149–169.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ Brooks 1998, p. 24-28.
↑ Rochford, E Burke, Jr (1986). Hare Krishna in America. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. pp. 171–220.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ ^56.0 ^56.1 ^56.2 Baird, Robert D. (1988). "ISKCON and the Struggle for Legitimation". Bulletin of the John Rylands Library. 70 (3).
↑ Rochford, E. Burke Jr. "Airports, Conflict, and Change in the Hare Krishna Movement". In Bryant & Ekstrand (2004).
↑ ^58.0 ^58.1 Rochford 1986, p. 221-255.
↑ ^59.0 ^59.1 ^59.2 Squarcini & Fizzotti 2004, p. 12-24.
↑ Deadwyler, William H. (Ravindra Svarupa Das). "Cleaning House and Cleaning Hearts: Reform and Renewal in ISKCON". In Bryant & Ekstrand (2004), pp. 160-165.
↑ Deadwyler, William H. (Ravindra Svarupa Das). "Cleaning House and Cleaning Hearts: Reform and Renewal in ISKCON". In Bryant & Ekstrand (2004), pp. 165-169.
↑ Deadwyler, William H. (Ravindra Svarupa Das). "Cleaning House and Cleaning Hearts: Reform and Renewal in ISKCON". In Bryant & Ekstrand (2004), pp. 152-160.
↑ Knott, Kim. "Healing the Heart of ISKCON: The Place of Women". In Bryant & Ekstrand (2004), pp. 301-304.
↑ Rochford, E. Burke Jr. "Airports, Conflict, and Change in the Hare Krishna Movement". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 286.
↑ Hopkins, Thomas J. "ISKCON's Search for Self-Identity: Reflections by a Historian of Religions". In Dwyer & Cole (2007).
↑ Rochford, E. Burke Jr. "Airports, Conflict, and Change in the Hare Krishna Movement". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 286.
↑ Hopkins, Thomas J. "ISKCON's Search for Self-Identity: Reflections by a Historian of Religions". In Dwyer & Cole (2007).
↑ Saliba, John A. (1989). "Christian and Jewish Responses to the Hare Krishna Movement in the West". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 219–237.
↑ Gordon, James S. (1989). "Psychiatry and Krishna Consciousness". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 238–254.
↑ Bromley, David G. (1989). "Hare Krishna and the Anti-Cult Movement". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 255–292.
↑ Squarcini, Federico (2000). "In Search of Identity within the Hare Krishna Movement: Memory, Oblivion and Thought Style". Social Compass. 47 (2): 253–271.
↑ Neubert, Frank (2018). "ISKCON and Bhaktivedanta Prabhupada". In Jacobsen, Knut A.; Basu, Helene; Malinar, Angelika; Narayanan, Vasudha (eds.). Brill's Encyclopedia of Hinduism Online. Brill.
↑ Deadwyler, William H. (Ravindra Svarupa Das). "Cleaning House and Cleaning Hearts: Reform and Renewal in ISKCON". In Bryant & Ekstrand (2004).
↑ Klostermaier, K. (1980). "Will India's Past be America's Future? Reflections on the Chaitanya Movement and Its Potentials". Journal of Asian and African Studies. XV (1–2).
↑ "Hare Krishna Transformed". NYU Press (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-03-06.
↑ Gibson 2002, p. 18
↑ Laderman, Gary (2003). "ISKCON". Religion and American Cultures: An Encyclopedia of Traditions, Diversity, and Popular Expressions. Santa Barbara, Calif: ABC-CLIO. ISBN 1-57607-238-X.
↑ Schweig, Graham M. (2018). Dance of Divine Love: India's Classic Sacred Love Story: The Rasa Lila of Krishna. Princeton, NJ: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-19017-4.
↑ Brzezinski, J. "Vol 6, No 2 December 1998 ICJ". www.iskcon.com.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
↑ ^80.0 ^80.1 ^80.2 "Rites and Ceremonies". www.patheos.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2019-08-03.
↑ ^81.0 ^81.1 ^81.2 Beck, Guy L. "Hare Krishna Mahamantra: Gaudiya Vaishnava Practice and the Hindu Tradition of Sacred Sound". In Bryant & Ekstrand (2004).
↑ "The Hare Krishna Temple Sunday Feast". Back to Godhead. 2019-10-31. Retrieved 2020-01-04.
↑ "Spiritual Discourses". Iskcon (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2022-10-28.
↑ ^84.0 ^84.1 ^84.2 Valpey, Kenneth (Krishna Kshetra Das). "Krishna in Mleccha Desh: ISKCON Temple Worship in Historical Perspective". In Bryant & Ekstrand (2004).
↑ "Festivals » Home – ISKCON – The Hare Krishna Movement" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2020-11-02. Archived from the original on 20 May 2021. Retrieved 2020-01-04.
↑ "Ratha-yatra, The Festival of Chariots | Krishna.com". www.krishna.com. Archived from the original on 1 August 2014. Retrieved 2020-01-04.
↑ ISKON LAWBOOK, Section 4.3, International Society For Krishna Consciousness, http://krishna.ie/images/docs/2009-10-19-IskconLawBook.pdf Archived 23 నవంబరు 2018 at the Wayback Machine, Publication 19 October 2009
↑ Krishna Consciousness in the West – David G. Bromley, Prof. Larry D. Shinn, 1989, Page 149
↑ Rochford, E Burke, Jr. Recruitment Strategies, Ideology, and Organization in the Hare Krishna Movement. Social Problems Vol.29, No. 4, 1982
↑ Knott 1986, p. 46-52.
↑ Hopkins 1983, p. 118-119.
↑ Squarcini & Fizzotti 2004, p. 39-40.
↑ ^93.0 ^93.1 ^93.2 Das Goswami, S. (1982). Srila Prabhupada-lilamrta, Vol 4: In Every Town and Village, Around the World, 1968–1971. Los Angeles: Bhaktivedanta Book Trust. ISBN 978-0892131150.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link)
↑ Knot, Kim Archived 8 మే 2011 at the Wayback Machine "Insider and Outsider Perceptions of Prabhupada" in ISKCON Communications Journal Vol. 5, No. 1, June 1997.
↑ Cole & Dwyer 2007, pp. 181–183, 30: "Out of some of his most committed disciples, Srila Prabhupada created ISKCON's international Governing Body Commission (GBC)"
↑ Maria Ekstrand; Bryant, Edwin H. (2004). The Hare Krishna movement: the postcharismatic fate of a religious transplant. New York: Columbia University Press. p. 205. ISBN 0-231-12256-X.
↑ ^97.0 ^97.1 Bromley, David G. & Phillip E. Hammond (1987) The Future of New Religious Movements, New Ecumenical Research Association, Mercer University Press, pp. 126–129, ISBN 0-86554-238-4
↑ Rochford 2007, p. 148.
↑ "Krishna Expels Leader of Group Under U.S. Probe". Los Angeles Times. 18 మార్చి 1987. Archived from the original on 10 సెప్టెంబరు 2016. Retrieved 22 జూలై 2018.
↑ "Can Hare Krishnas at Palace of Gold in W.Va. rebuild its tarnished community?". The Washington Post. Archived from the original on 8 June 2023. Retrieved 16 December 2017.
↑ Fox, Margalit (24 October 2011). "Swami Bhaktipada, Ex-Hare Krishna Leader, Dies at 74". The New York Times. Archived from the original on 21 August 2017. Retrieved 23 August 2017.
↑ "Disgraced former leader of US Hare Krishna community dies at 74". Telegraph.co.uk. 26 October 2011. Archived from the original on 11 January 2022.
↑ "Kirtanananda Swami: US Hare Krishna leader, deposed after a racketeering conviction". The Independent. 30 October 2011. Archived from the original on 21 August 2017. Retrieved 16 December 2017.
↑ Knott, Kim. "Healing the Heart of ISKCON: The Place of Women". In Bryant & Ekstrand (2004), pp. 291-301.
↑ ^105.0 ^105.1 Rochford 2007.
↑ Palmer, Susan (1994). Moon Sisters, Krishna Mothers, Rajneesh Lovers: Women's Role in New Religions. Syracuse, New York: Syracuse University Press. pp. 15, 17. ISBN 978-0-8156-0297-2.
↑ ^107.0 ^107.1 Goodstein, Laurie (9 October 1998). "Hare Krishna Movement Details Past Abuse at Its Boarding Schools". The New York Times. Archived from the original on 10 December 2019. Retrieved 23 August 2017.
↑ "BBC News – Americas – Krishnas to file for bankruptcy". bbc.co.uk. 8 February 2002. Archived from the original on 14 May 2019. Retrieved 22 July 2018.
↑ "Hare Krishnas Say Suit Spurs Bankruptcy Filing". Los Angeles Times. 9 ఫిబ్రవరి 2002. Archived from the original on 6 మార్చి 2016. Retrieved 22 జూలై 2018.
↑ "Children of ISKCON vs. ISKCON Timeline". Surrealist.org. Archived from the original on 9 ఫిబ్రవరి 2018. Retrieved 22 జూలై 2018.
↑ "Sadhu Sanga Retreat – Sadhu Sanga Retreat organized in the USA by Indradyumna Swami" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 27 December 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ "Kirtan50 – Dallas New Year Kirtan Festival" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 1 January 2021. Retrieved 2020-01-04.
↑ kishrico. "Home". The Mayapuris (in కెనడియన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-01-04.
↑ "Mantra Lounge". Kirtan London – Official Website (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 29 December 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ Srinam. "Viva Kultura Home". Viva Kultura (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 9 September 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ "VANDE Supports Vaishnava Arts and Culture in ISKCON". ISKCON News (in ఇంగ్లీష్). November 2012. Archived from the original on 18 August 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ Graham M. Schweig, "Krishna: The Intimate Deity", in Bryant and Ekstrand, p. 14.
↑ Lavezzoli 2006, p. 186
↑ Spizer 2005, p. 294.
↑ Cole & Dwyer 2007, pp. 31–32
↑ Greene 2006, pp. 148, 198–199
↑ Carol Clerk, "George Harrison", Uncut, February 2002; available at Rock's Backpages.
↑ Lavezzoli 2006, pp. 194–195
↑ "Alpine Anarchist Productions". Archived from the original on 25 February 2023. Retrieved 22 December 2020.
↑ "Surrender (Krishna Keshava) – Single by Willow & Jahnavi Harrison". Music.apple.com. 15 May 2020. Archived from the original on 1 July 2020. Retrieved 2020-05-20.
↑ "Surrender (Krishna Keshava) de Willow – Streaming de música – Escúchalo en Deezer". Deezer.com (in మెక్సికన్ స్పానిష్). 15 May 2020. Retrieved 2020-05-20.
↑ "Pause For Thought – Pause For Thought: 'How a simple song can become a beacon of hope.' BBC Sounds". www.bbc.co.uk. Archived from the original on 17 July 2021. Retrieved 2020-05-20.
↑ Bryant, Edwin Francis. Ekstrand, Maria. (2004). The Hare Krishna movement the postcharismatic fate of a religious transplant. Columbia University Press. OCLC 748865897.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ "Prabhupada". Food for Life Global (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-01-04.
↑ Dokras, Dr Uday (2023-01-01). "ISKCON temple". INAC. Archived from the original on 19 August 2024. Retrieved 5 February 2024.
↑ Dewan, Mayukh (2020). "An Ethnographic Inquiry Towards 'Hare-Rama Hare-Krishna Religious Tourists Food Consumption Habits While on a Holiday in India". Journal of Gastronomy Hospitality and Travel. 3: 30–41. doi:10.33083/joghat.2020.28. S2CID 225748638.
↑ Profile of ISKCON. Religion Media Centre. Archived 29 మే 2020 at the Wayback Machine.
↑ Malory Nye (2012), Religion: The Basics, Routledge, pp. 29–30.
↑ ^134.0 ^134.1 Burke Rochford, Edmund Jr. (2013). "Sociological Reflections on the History and Development of the Hare Krishna Movement". In Dwyer, Graham; Cole, Richard (eds.). Hare Krishna in the Modern World. Arktos. p. 23.
↑ Knott, K. (2000). "In Every Town and Village: Adaptive Strategies in the Communication of Krishna Consciousness in the UK, the First Thirty Years". Social Compass. 47 (2): 153. doi:10.1177/003776800047002002. S2CID 144738742.
↑ Larry Shinn. "The Maturation of the Hare Krishnas in America". iskcon.com. Retrieved 2008-04-18.{{cite journal}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
↑ "People vs. Murphy". The Leagle. 16 March 1977. Archived from the original on 23 September 2017. Retrieved 22 September 2017.
↑ "Judge Rejects Charges of Brainwashing against Hare Krishna Leaders". The New York Times. 18 March 1977. Archived from the original on 23 July 2023. Retrieved 22 August 2018.
↑ Taylor, Wilbert Lee (Fall 1984). "Religion on Trial: George v. International Society of Krishna Consciousness". University of Baltimore Law Forum. 15 (1): 16–29.^{[permanent dead link]}
↑ "FindLaw's California Court of Appeal case and opinions". Archived from the original on 11 July 2021. Retrieved 7 July 2021.
↑ "Sex abuse case could ruin Hare Krishnas". The Independent. 2000-06-14. Archived from the original on 8 April 2019. Retrieved 2019-02-16.
↑ Goodstein, Laurie (1998-10-09). "Hare Krishna Movement Details Past Abuse at Its Boarding Schools". The New York Times. Archived from the original on 10 December 2019. Retrieved 23 August 2017.
↑ "Once in the shadows, Hare Krishnas now seek to shake off the past". City: Singapore. Channelnewsasia. TNN. 2 August 2017. Archived from the original on 28 September 2020. Retrieved 9 January 2020.
↑ Wolf, David. "Child Abuse and the Hare Krishnas: History and Response". In Bryant & Ekstrand (2004).
↑ ^145.0 ^145.1 ^145.2 ^145.3 ^145.4 Kuckreja, Ravinjay (2022). "The Hare Krishnas in Bali: Localized Religion and New Religious Movement". Religió: Jurnal Studi Agama-Agama. 12: 1–23. doi:10.15642/religio.v12i1.1857.
↑ "Indonesia". United States Department of State (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-10-17.
↑ "Russia court rejects ban of Hindu text". Al Jazeera. 28 December 2011. Retrieved 7 November 2025.
↑ Marof, Mehedi Hasan (12 December 2024). "'Our lives don't matter': Bangladeshi Hindus under attack after Hasina exit". Al Jazeera. Retrieved 7 November 2025.
↑ "Bangladesh: Islamic radicals threaten to kill Hindus if ISKCON not banned". Archons of the Ecumenical Patriarchate. 22 November 2024. Retrieved 7 November 2025.
↑ India, Press Trust of (28 November 2024). "Bangladesh High Court Refuses To Ban ISKCON In Country: Report". NDTV. Retrieved 7 November 2025.
↑ "ISKCON Bangladesh targeted for uniting Hindus and resisting forced conversions, says its chief". Deccan Herald. 28 November 2024. Retrieved 7 November 2025.
↑ "United States Department of State". United States Department of State. 4 January 2025. Retrieved 7 November 2025.
↑ "India | ISKCON Centers" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 9 July 2011. Archived from the original on 9 January 2020. Retrieved 2020-01-04.
↑ Blumetti, Jordan (2019-06-04). "'It's latent misogyny': Hare Krishnas divided over whether to allow female gurus". The Guardian (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). ISSN 0261-3077. Retrieved 2020-01-04.
↑ Brooks, Charles R. (1989). "A Unique Conjuncture: The Incorporation of ISKCON in Vrindaban". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 165–187.
↑ "Temple of the Vedic Planetarium - Home". Temple of the Vedic Planetarium (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 29 November 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ "ISKCON Vrindavan - Home". ISKCON Vrindavan (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-01-04.
↑ "Welcome to Vrindavan Institute for Higher Education". vihe.org. Archived from the original on 2 August 2020. Retrieved 2020-01-04.
↑ "Akhilesh Yadav inaugurates project to build Vrindavan Chandrodaya Mandir, the tallest temple in India". Retrieved 7 May 2020.
↑ PTI (15 November 2014). "President Pranab Mukherjee to lay foundation stone of tallest Krishna temple in Vrindavan". DNA. Archived from the original on 25 September 2015. Retrieved 26 April 2018.
↑ ISKCON Temple Bangalore website, Temple History
↑ "Temple Schedule". ISKCON Bangalore. Retrieved 9 September 2018.
↑ Iskcon Live Darshan of Sevas and Temple utsav.gov.in.
↑ "Consecration of ISKCON temple". The Hindu. Chennai. 19 April 2012. Archived from the original on 30 January 2013. Retrieved 26 Apr 2012.
↑ "Jagannath Rath Yatra by ISKCON Nepal". The Himalayan Times. Archived from the original on 23 May 2022.
↑ Jagannath Rath Yatra in Kathmandu by ISKCON Desire Tree in association with ISKCON Nepal, Jagannath Rath Yatra in Kathmandu by ISKCON Desire Tree in association with ISKCON Nepal. "Jagannath Rath Yatra in Kathmandu". Jagannath Rath Yatra in Kathmandu. ISKCON Desire Tree. Archived from the original on 29 September 2021. Retrieved 1 January 2021.
↑ ISKCON Nepal activity, ISKCON Nepal activity. "ISKCON Nepal activity". Nepali Times. Nepali Times. Archived from the original on 29 September 2021. Retrieved 1 January 2021.
↑ ANI (15 July 2018). "Jagannath Yatra begins in Nepal". Business Standard. Kathmandu. Retrieved 1 January 2021.
↑ Bhattarai, Sewa (22 August 2019). "My Sweet Lord". Nepali Times. Kathmandu. Archived from the original on 3 December 2020. Retrieved 1 January 2021.
↑ "The Glories of Nueva Vraja Mandala, Spain". ISKCON News. 21 September 2012. Archived from the original on 1 August 2020. Retrieved 2020-01-04.
↑ "Villa Vrindavana". Archived from the original on 2 August 2020. Retrieved 2020-01-04.
↑ "Russia | ISKCON Centers" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 9 July 2011. Archived from the original on 13 January 2020. Retrieved 2020-01-04.
↑ Knott 1986, p. 56-58.
↑ Knott, Kim (2000). "In Every Town and Village: Adaptive Strategies in the Communication of Krishna Consciousness in the UK, the First Thirty Years". Social Compass. 47 (2): 153–167.
↑ "Bhaktivedanta Manor – Hare Krishna Temple" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-01-04.
↑ "New Home Page". The College of Vedic Studies (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 5 February 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ mayapur. "Home". Avanti Schools Trust (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 9 August 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ "Checkmate: ISKCON's Victory in Russia | Back to Godhead". btg.krishna.com. Archived from the original on 16 September 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ Guerriero, Silas (2001). "O Movimento Hare Krishna no Brasil: uma interpretação da cultura védica na sociedade ocidental". REVER — Revista de Estudos da Religião (in పోర్చుగీస్): 44–56. ISSN 1677-1222. Archived from the original on 28 June 2011. Retrieved 1 May 2021.
↑ "Latin America | ISKCON Centers". 28 August 2011. Archived from the original on 29 December 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ Guerriero 2001, p. 52.
↑ "United States Of America | ISKCON Centers". 11 July 2011. Archived from the original on 15 January 2020. Retrieved 2020-01-04.
↑ "Home". Alachua Hare Krishna Temple. Archived from the original on 1 February 2020. Retrieved 2020-01-04.
↑ Bhisma. "Home". Radha Kalachandji Temple. Archived from the original on 1 August 2020. Retrieved 2020-01-04.
↑ "New Vrindaban – The Land of Krishna". newvrindaban.com. Archived from the original on 20 February 2020. Retrieved 2020-01-04.
↑ "Home - Gita Nagari Eco Farm & Sanctuary". Gita Nagari Eco Farm & Sanctuary (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 22 September 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ "bhakticenter.org" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 6 January 2020. Retrieved 2020-01-04.
↑ Rochford, E. Burke Jr. (1985). "Searchers or Victims: Who Joins and Why". Hare Krishna in America. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. pp. 43–85.
↑ Rochford, E. Burke Jr. (1985). "Men, Women, and Membership". Hare Krishna in America. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. pp. 123–148.
↑ Michael, R. Blake (1989). "Heaven, West Virginia: Legitimation Techniques of the New Vrindaban Community". In Bromley, David G.; Shinn, Larry G. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 188–216.
↑ "About The Bhaktivedanta Book Trust". bbt.org. Archived from the original on 27 October 2020. Retrieved 3 November 2020.
↑ Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (1989). Krishna Consciousness in the West. Bucknell University Press. p. 53. ISBN 9780838751442.
↑ Satsvarupa, Dasa Goswami (2002) [1980-82]. Srila Prabhupada Lilamrta Vol 1-2. BBT. vol.1 1133 pages vol.2 1191 pages. ISBN 978-0-89213-357-4.
↑ Knott 1986, p. 53-56.
↑ "About". ISKCON Pandava Sena (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 22 December 2019. Retrieved 2020-01-04.
↑ Dwyer, Graham; Cole, Richard J. (2013). Hare Krishna in the Modern World (in ఇంగ్లీష్). Arktos. ISBN 978-1-907166-47-1.

వనరులు

Beck, Guy L., ed. (2005). Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity. SUNY Press. ISBN 0-7914-6415-6.
Bryant, Edwin F.; Ekstrand, Maria, eds. (2004). The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-12256-X.
Dwyer, Graham; Cole, Richard (Radha Mohan Das) (2007). The Hare Krishna Movement: Forty Years of Chant and Change. London: I. B. Tauris. ISBN 978-1-84511-407-7.
Gibson, Lynne (2002). Modern World Religions: Hinduism – Pupil Book Core (Modern World Religions). Oxford (England): Heinemann Educational Publishers. ISBN 0-435-33619-3.
Greene, Joshua M. (2006). Here Comes the Sun: The Spiritual and Musical Journey of George Harrison. Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-12780-3.
Knott, Kim (1986). My Sweet Lord: The Hare Krishna Movement. Wellingborough: The Aquarian Press.
Lavezzoli, Peter (2006). The Dawn of Indian Music in the West. New York: Continuum. ISBN 0-8264-2819-3.
Rochford, E. Burke (2007). Hare Krishna Transformed. The New and Alternative Religions Series. New York: NYU Press. ISBN 978-0814775790.
Rosen, Steven J., ed. (1992). Vaiṣṇavism: Contemporary Scholars Discuss the Gauḍīya Tradition. New York: FOLK Books.
Brooks, Charles R. (Spring 1998). Rosen, Steven J. (ed.). "ISKCON's Place in the Bengal Vaishnava Tradition of Caitanya Mahāprabhu". Journal of Vaiṣṇava Studies. 6 (2). Brooklyn, New York: FOLK Books. ISSN 1062-1237.
Spizer, Bruce (2005). The Beatles Solo on Apple Records. New Orleans, LA: 498 Productions. ISBN 0-9662649-5-9.
Squarcini, Federico; Fizzotti, Eugenio (2004). Introvigne, Massimo (ed.). Hare Krishna. Studies in Contemporary Religion. Signature Books.

బాహ్య లంకెలు

Official website

మూస:ISKCON

[1] "What is ISKCON". ISKCON. Archived from the original on 20 మే 2021. Retrieved 7 September 2022.

[2] Dwyer, Graham; Cole, Richard J. (2013). Hare Krishna in the Modern World (in ఇంగ్లీష్). Arktos. ISBN 978-1-907166-47-1.

[3] "When is Rath Yatra 2025? Date, ritual timings, ISKCON's celebration plans, and full schedule of Lord Jagannath's festival". The Economic Times. 22 June 2025. Retrieved 22 June 2025.

[4] "Iskcon to host Rath Yatra on June 29". The Times of India. 21 June 2025. Retrieved 22 June 2025.

[Bryant_2004_34-5] Bryant & Ekstrand 2004, p. 34

[6] Bharati, Baba Premanand. Hinduism.enacademic.com. Retrieved on 2013-07-26.

[Guy-7] Beck 2005, p. 39, "According to Orthodox Gaudiya..."

[8] Witzel, Michael. "The Vedic Literature". In Rosen (1992).

[9] Hiltebeitel, Alf. "Mahābhārata". In Rosen (1992).

[10] Hospital, Clifford. "Bhāgavata Purāṇa". In Rosen (1992).

[11] Davis, Richard. "Bhakti Poetry". In Rosen (1992).

[ReferenceA-12] 12.0 ^12.1 Deadwyler, William. "Saṁpradāya of Śrī Caitanya". In Rosen (1992).

[ReferenceB-13] Brzezinski, Jan. "Charismatic Renewal and Institutionalization in the History of Gaudiya Vaishnavism and the Gaudiya Math". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 76.

[FOOTNOTERosen1992i-ii-14] Rosen 1992, p. i-ii.

[15] Eaton, Richard. "The Bengal of Śrī Caitanya Mahāprabhu". In Rosen (1992).

[16] Stewart, Tony. "Biographies of Śrī Caitanya". In Rosen (1992).

[FOOTNOTEBrooks19986-14-17] 17.0 ^17.1 ^17.2 Brooks 1998, p. 6-14.

[18] Kinsley, David. "Śrī Caitanya's Pilgrimage to the South". In Rosen (1992).

[19] Entwistle, Alan. "Śrī Caitanya's Tour of Vraja". In Rosen (1992).

[20] Mohan, Gautam. "The Glories of Rādhā Kuṇḍa". In Rosen (1992).

[21] Marglin, Frédérique. "Jagannātha Purī". In Rosen (1992).

[22] Brzezinski, Jan. "Charismatic Renewal and Institutionalization in the History of Gaudiya Vaishnavism and the Gaudiya Math". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 75-77.

[23] O'Connell, Joseph. "Sādhana Bhakti". In Rosen (1992).

[24] Kapoor, O.B.L. "Personalism vs Impersonalism". In Rosen (1992).

[25] Goswami, Shrivatsa. "Acintya Bhedābheda". In Rosen (1992).

[26] Beck, Guy. "Sonic Theology". In Rosen (1992).

[27] McDaniel, June. "Mysticism, Madness, and Ecstasy". In Rosen (1992).

[28] McDaniel, June. "Mysticism, Madness, and Ecstasy". In Rosen (1992).

[29] Carney, Gerald. "Rasa Theology". In Rosen (1992).

[30] Haberman, David. "Kṛṣṇa Līlā". In Rosen (1992).

[31] Huberman, Eric. "Rādhā: Beloved of Vraja". In Rosen (1992).

[FOOTNOTEKnott198623-27-32] Knott 1986, p. 23-27.

[33] Sailley, Robert. "Sahajiyā Tradition". In Rosen (1992).

[34] Brzezinski, Jan. "Charismatic Renewal and Institutionalization in the History of Gaudiya Vaishnavism and the Gaudiya Math". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 78-81.

[Hopkins_1989_34–54-35] 35.0 ^35.1 Hopkins, Thomas J. (1989). "The Social and Religious Background for Transmission of Gaudiya Vaishnavism to the West". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Bucknell University Press. pp. 34–54.

[36] Brooks, Charles. "The Gauḍīya Tradition in the Modern World". In Rosen (1992).

[FOOTNOTEBrooks199814-16-37] Brooks 1998, p. 14-16.

[FOOTNOTEHopkins1983120-123-38] Hopkins 1983, p. 120-123.

[39] Das, Shukavak N. "Bhaktivinoda and Scriptural Literalsim". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 95-111.

[40] Brooks, Charles. "The Gauḍīya Tradition in the Modern World". In Rosen (1992).

[FOOTNOTEBrooks199816-18-41] 41.0 ^41.1 Brooks 1998, p. 16-18.

[42] Brzezinski, Jan. "Charismatic Renewal and Institutionalization in the History of Gaudiya Vaishnavism and the Gaudiya Math". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 82-92.

[:7-43] 43.0 ^43.1 Melton, J. Gordon (1989). "The Attitude of Americans toward Hinduism from 1883 to 1983 with Special Reference to the International Society for Krishna Consciousness". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 79–101.

[44] Basham, A.L. (1983). "Interview with A. L. Basham". In Gelberg, Steven J. (ed.). Hare Krishna, Hare Krishna: Five Distinguished Scholars on the Krishna Movement in the West. New York: Grove Press.

[45] Goswami, Tamal (2012). A Living Theology of Krishna Bhakti: Essential Teachings of A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada. Oxford University Press. pp. 21–37. ISBN 9780199950423.

[:8-46] 46.0 ^46.1 ^46.2 Gietz, Karl Peter (2007). "Hare Krishna Movement (ISKCON)". In von Stuckrad, Kocku (ed.). The Brill Dictionary of Religion (in ఇంగ్లీష్). Vol. II: E-L. Translated by Barr, Robert R. (Revised ed.). Leiden: Brill. pp. 831–834.

[FOOTNOTESquarciniFizzotti20041-12-47] 47.0 ^47.1 ^47.2 Squarcini & Fizzotti 2004, p. 1-12.

[FOOTNOTEKnott198626-39-48] 48.0 ^48.1 Knott 1986, p. 26-39.

[FOOTNOTEBrooks199820-23-49] Brooks 1998, p. 20-23.

[50] Hopkins, Thomas J. "Interview with Thomas J. Hopkins". In Gelberg, Steven J (ed.). Hare Krishna, Hare Krishna Five Distinguished Scholars on the Krishna Movement in the West.

[51] Deadwyler, William H. (Ravindra Svarupa Dasa). "Bringing the Lord's Song to a Strange Land: Srila Prabhupada's Strategy of "Cultural Conquest" and Its Prospects". In Dwyer & Cole (2007).

[FOOTNOTEHopkins1983126-151-52] Hopkins 1983, p. 126-151.

[:12-53] Rochford, E. Burke, Jr. (1985). "The Growth of Hare Krishna in America". Hare Krishna in America. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. pp. 149–169.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

[FOOTNOTEBrooks199824-28-54] Brooks 1998, p. 24-28.

[55] Rochford, E Burke, Jr (1986). Hare Krishna in America. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. pp. 171–220.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

[:2-56] 56.0 ^56.1 ^56.2 Baird, Robert D. (1988). "ISKCON and the Struggle for Legitimation". Bulletin of the John Rylands Library. 70 (3).

[57] Rochford, E. Burke Jr. "Airports, Conflict, and Change in the Hare Krishna Movement". In Bryant & Ekstrand (2004).

[FOOTNOTERochford1986221-255-58] 58.0 ^58.1 Rochford 1986, p. 221-255.

[FOOTNOTESquarciniFizzotti200412-24-59] 59.0 ^59.1 ^59.2 Squarcini & Fizzotti 2004, p. 12-24.

[ReferenceC-60] Deadwyler, William H. (Ravindra Svarupa Das). "Cleaning House and Cleaning Hearts: Reform and Renewal in ISKCON". In Bryant & Ekstrand (2004), pp. 160-165.

[61] Deadwyler, William H. (Ravindra Svarupa Das). "Cleaning House and Cleaning Hearts: Reform and Renewal in ISKCON". In Bryant & Ekstrand (2004), pp. 165-169.

[62] Deadwyler, William H. (Ravindra Svarupa Das). "Cleaning House and Cleaning Hearts: Reform and Renewal in ISKCON". In Bryant & Ekstrand (2004), pp. 152-160.

[63] Knott, Kim. "Healing the Heart of ISKCON: The Place of Women". In Bryant & Ekstrand (2004), pp. 301-304.

[64] Rochford, E. Burke Jr. "Airports, Conflict, and Change in the Hare Krishna Movement". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 286.

[65] Hopkins, Thomas J. "ISKCON's Search for Self-Identity: Reflections by a Historian of Religions". In Dwyer & Cole (2007).

[66] Rochford, E. Burke Jr. "Airports, Conflict, and Change in the Hare Krishna Movement". In Bryant & Ekstrand (2004), p. 286.

[67] Hopkins, Thomas J. "ISKCON's Search for Self-Identity: Reflections by a Historian of Religions". In Dwyer & Cole (2007).

[68] Saliba, John A. (1989). "Christian and Jewish Responses to the Hare Krishna Movement in the West". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 219–237.

[69] Gordon, James S. (1989). "Psychiatry and Krishna Consciousness". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 238–254.

[70] Bromley, David G. (1989). "Hare Krishna and the Anti-Cult Movement". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 255–292.

[71] Squarcini, Federico (2000). "In Search of Identity within the Hare Krishna Movement: Memory, Oblivion and Thought Style". Social Compass. 47 (2): 253–271.

[72] Neubert, Frank (2018). "ISKCON and Bhaktivedanta Prabhupada". In Jacobsen, Knut A.; Basu, Helene; Malinar, Angelika; Narayanan, Vasudha (eds.). Brill's Encyclopedia of Hinduism Online. Brill.

[73] Deadwyler, William H. (Ravindra Svarupa Das). "Cleaning House and Cleaning Hearts: Reform and Renewal in ISKCON". In Bryant & Ekstrand (2004).

[74] Klostermaier, K. (1980). "Will India's Past be America's Future? Reflections on the Chaitanya Movement and Its Potentials". Journal of Asian and African Studies. XV (1–2).

[75] "Hare Krishna Transformed". NYU Press (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-03-06.

[76] Gibson 2002, p. 18

[Ency-77] Laderman, Gary (2003). "ISKCON". Religion and American Cultures: An Encyclopedia of Traditions, Diversity, and Popular Expressions. Santa Barbara, Calif: ABC-CLIO. ISBN 1-57607-238-X.

[78] Schweig, Graham M. (2018). Dance of Divine Love: India's Classic Sacred Love Story: The Rasa Lila of Krishna. Princeton, NJ: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-19017-4.

[:10-79] Brzezinski, J. "Vol 6, No 2 December 1998 ICJ". www.iskcon.com.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)

[:4-80] 80.0 ^80.1 ^80.2 "Rites and Ceremonies". www.patheos.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2019-08-03.

[ReferenceD-81] 81.0 ^81.1 ^81.2 Beck, Guy L. "Hare Krishna Mahamantra: Gaudiya Vaishnava Practice and the Hindu Tradition of Sacred Sound". In Bryant & Ekstrand (2004).

[82] "The Hare Krishna Temple Sunday Feast". Back to Godhead. 2019-10-31. Retrieved 2020-01-04.

[83] "Spiritual Discourses". Iskcon (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2022-10-28.

[ReferenceE-84] 84.0 ^84.1 ^84.2 Valpey, Kenneth (Krishna Kshetra Das). "Krishna in Mleccha Desh: ISKCON Temple Worship in Historical Perspective". In Bryant & Ekstrand (2004).

[85] "Festivals » Home – ISKCON – The Hare Krishna Movement" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2020-11-02. Archived from the original on 20 May 2021. Retrieved 2020-01-04.

[86] "Ratha-yatra, The Festival of Chariots | Krishna.com". www.krishna.com. Archived from the original on 1 August 2014. Retrieved 2020-01-04.

[87] ISKON LAWBOOK, Section 4.3, International Society For Krishna Consciousness, http://krishna.ie/images/docs/2009-10-19-IskconLawBook.pdf Archived 23 నవంబరు 2018 at the Wayback Machine, Publication 19 October 2009

[88] Krishna Consciousness in the West – David G. Bromley, Prof. Larry D. Shinn, 1989, Page 149

[Hare_Krishna_Movement-89] Rochford, E Burke, Jr. Recruitment Strategies, Ideology, and Organization in the Hare Krishna Movement. Social Problems Vol.29, No. 4, 1982

[FOOTNOTEKnott198646-52-90] Knott 1986, p. 46-52.

[FOOTNOTEHopkins1983118-119-91] Hopkins 1983, p. 118-119.

[FOOTNOTESquarciniFizzotti200439-40-92] Squarcini & Fizzotti 2004, p. 39-40.

[Das1982-93] 93.0 ^93.1 ^93.2 Das Goswami, S. (1982). Srila Prabhupada-lilamrta, Vol 4: In Every Town and Village, Around the World, 1968–1971. Los Angeles: Bhaktivedanta Book Trust. ISBN 978-0892131150.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link)

[94] Knot, Kim Archived 8 మే 2011 at the Wayback Machine "Insider and Outsider Perceptions of Prabhupada" in ISKCON Communications Journal Vol. 5, No. 1, June 1997.

[95] Cole & Dwyer 2007, pp. 181–183, 30: "Out of some of his most committed disciples, Srila Prabhupada created ISKCON's international Governing Body Commission (GBC)"

[96] Maria Ekstrand; Bryant, Edwin H. (2004). The Hare Krishna movement: the postcharismatic fate of a religious transplant. New York: Columbia University Press. p. 205. ISBN 0-231-12256-X.

[Bromley-97] 97.0 ^97.1 Bromley, David G. & Phillip E. Hammond (1987) The Future of New Religious Movements, New Ecumenical Research Association, Mercer University Press, pp. 126–129, ISBN 0-86554-238-4

[FOOTNOTERochford2007148-98] Rochford 2007, p. 148.

[99] "Krishna Expels Leader of Group Under U.S. Probe". Los Angeles Times. 18 మార్చి 1987. Archived from the original on 10 సెప్టెంబరు 2016. Retrieved 22 జూలై 2018.

[100] "Can Hare Krishnas at Palace of Gold in W.Va. rebuild its tarnished community?". The Washington Post. Archived from the original on 8 June 2023. Retrieved 16 December 2017.

[101] Fox, Margalit (24 October 2011). "Swami Bhaktipada, Ex-Hare Krishna Leader, Dies at 74". The New York Times. Archived from the original on 21 August 2017. Retrieved 23 August 2017.

[102] "Disgraced former leader of US Hare Krishna community dies at 74". Telegraph.co.uk. 26 October 2011. Archived from the original on 11 January 2022.

[103] "Kirtanananda Swami: US Hare Krishna leader, deposed after a racketeering conviction". The Independent. 30 October 2011. Archived from the original on 21 August 2017. Retrieved 16 December 2017.

[104] Knott, Kim. "Healing the Heart of ISKCON: The Place of Women". In Bryant & Ekstrand (2004), pp. 291-301.

[FOOTNOTERochford2007-105] 105.0 ^105.1 Rochford 2007.

[:0-106] Palmer, Susan (1994). Moon Sisters, Krishna Mothers, Rajneesh Lovers: Women's Role in New Religions. Syracuse, New York: Syracuse University Press. pp. 15, 17. ISBN 978-0-8156-0297-2.

[nytimes.com-107] 107.0 ^107.1 Goodstein, Laurie (9 October 1998). "Hare Krishna Movement Details Past Abuse at Its Boarding Schools". The New York Times. Archived from the original on 10 December 2019. Retrieved 23 August 2017.

[108] "BBC News – Americas – Krishnas to file for bankruptcy". bbc.co.uk. 8 February 2002. Archived from the original on 14 May 2019. Retrieved 22 July 2018.

[109] "Hare Krishnas Say Suit Spurs Bankruptcy Filing". Los Angeles Times. 9 ఫిబ్రవరి 2002. Archived from the original on 6 మార్చి 2016. Retrieved 22 జూలై 2018.

[110] "Children of ISKCON vs. ISKCON Timeline". Surrealist.org. Archived from the original on 9 ఫిబ్రవరి 2018. Retrieved 22 జూలై 2018.

[111] "Sadhu Sanga Retreat – Sadhu Sanga Retreat organized in the USA by Indradyumna Swami" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 27 December 2019. Retrieved 2020-01-04.

[112] "Kirtan50 – Dallas New Year Kirtan Festival" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 1 January 2021. Retrieved 2020-01-04.

[113] shrico. "Home". The Mayapuris (in కెనడియన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-01-04.

[114] "Mantra Lounge". Kirtan London – Official Website (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 29 December 2019. Retrieved 2020-01-04.

[115] Srinam. "Viva Kultura Home". Viva Kultura (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 9 September 2019. Retrieved 2020-01-04.

[116] "VANDE Supports Vaishnava Arts and Culture in ISKCON". ISKCON News (in ఇంగ్లీష్). November 2012. Archived from the original on 18 August 2019. Retrieved 2020-01-04.

[117] Graham M. Schweig, "Krishna: The Intimate Deity", in Bryant and Ekstrand, p. 14.

[118] Lavezzoli 2006, p. 186

[FOOTNOTESpizer2005294-119] Spizer 2005, p. 294.

[120] Cole & Dwyer 2007, pp. 31–32

[121] Greene 2006, pp. 148, 198–199

[122] Carol Clerk, "George Harrison", Uncut, February 2002; available at Rock's Backpages.

[123] Lavezzoli 2006, pp. 194–195

[124] "Alpine Anarchist Productions". Archived from the original on 25 February 2023. Retrieved 22 December 2020.

[auto-125] "Surrender (Krishna Keshava) – Single by Willow & Jahnavi Harrison". Music.apple.com. 15 May 2020. Archived from the original on 1 July 2020. Retrieved 2020-05-20.

[126] "Surrender (Krishna Keshava) de Willow – Streaming de música – Escúchalo en Deezer". Deezer.com (in మెక్సికన్ స్పానిష్). 15 May 2020. Retrieved 2020-05-20.

[127] "Pause For Thought – Pause For Thought: 'How a simple song can become a beacon of hope.' BBC Sounds". www.bbc.co.uk. Archived from the original on 17 July 2021. Retrieved 2020-05-20.

[:3-128] Bryant, Edwin Francis. Ekstrand, Maria. (2004). The Hare Krishna movement the postcharismatic fate of a religious transplant. Columbia University Press. OCLC 748865897.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

[129] "Prabhupada". Food for Life Global (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-01-04.

[130] Dokras, Dr Uday (2023-01-01). "ISKCON temple". INAC. Archived from the original on 19 August 2024. Retrieved 5 February 2024.

[131] Dewan, Mayukh (2020). "An Ethnographic Inquiry Towards 'Hare-Rama Hare-Krishna Religious Tourists Food Consumption Habits While on a Holiday in India". Journal of Gastronomy Hospitality and Travel. 3: 30–41. doi:10.33083/joghat.2020.28. S2CID 225748638.

[:5-132] Profile of ISKCON. Religion Media Centre. Archived 29 మే 2020 at the Wayback Machine.

[133] Malory Nye (2012), Religion: The Basics, Routledge, pp. 29–30.

[:9-134] 134.0 ^134.1 Burke Rochford, Edmund Jr. (2013). "Sociological Reflections on the History and Development of the Hare Krishna Movement". In Dwyer, Graham; Cole, Richard (eds.). Hare Krishna in the Modern World. Arktos. p. 23.

[Knott2000-135] Knott, K. (2000). "In Every Town and Village: Adaptive Strategies in the Communication of Krishna Consciousness in the UK, the First Thirty Years". Social Compass. 47 (2): 153. doi:10.1177/003776800047002002. S2CID 144738742.

[136] Larry Shinn. "The Maturation of the Hare Krishnas in America". iskcon.com. Retrieved 2008-04-18.{{cite journal}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)

[137] "People vs. Murphy". The Leagle. 16 March 1977. Archived from the original on 23 September 2017. Retrieved 22 September 2017.

[138] "Judge Rejects Charges of Brainwashing against Hare Krishna Leaders". The New York Times. 18 March 1977. Archived from the original on 23 July 2023. Retrieved 22 August 2018.

[139] Taylor, Wilbert Lee (Fall 1984). "Religion on Trial: George v. International Society of Krishna Consciousness". University of Baltimore Law Forum. 15 (1): 16–29.^{[permanent dead link]}

[140] "FindLaw's California Court of Appeal case and opinions". Archived from the original on 11 July 2021. Retrieved 7 July 2021.

[141] "Sex abuse case could ruin Hare Krishnas". The Independent. 2000-06-14. Archived from the original on 8 April 2019. Retrieved 2019-02-16.

[nytabuse-142] Goodstein, Laurie (1998-10-09). "Hare Krishna Movement Details Past Abuse at Its Boarding Schools". The New York Times. Archived from the original on 10 December 2019. Retrieved 23 August 2017.

[143] "Once in the shadows, Hare Krishnas now seek to shake off the past". City: Singapore. Channelnewsasia. TNN. 2 August 2017. Archived from the original on 28 September 2020. Retrieved 9 January 2020.

[144] Wolf, David. "Child Abuse and the Hare Krishnas: History and Response". In Bryant & Ekstrand (2004).

[:6-145] 145.0 ^145.1 ^145.2 ^145.3 ^145.4 Kuckreja, Ravinjay (2022). "The Hare Krishnas in Bali: Localized Religion and New Religious Movement". Religió: Jurnal Studi Agama-Agama. 12: 1–23. doi:10.15642/religio.v12i1.1857.

[146] "Indonesia". United States Department of State (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-10-17.

[147] "Russia court rejects ban of Hindu text". Al Jazeera. 28 December 2011. Retrieved 7 November 2025.

[148] Marof, Mehedi Hasan (12 December 2024). "'Our lives don't matter': Bangladeshi Hindus under attack after Hasina exit". Al Jazeera. Retrieved 7 November 2025.

[149] "Bangladesh: Islamic radicals threaten to kill Hindus if ISKCON not banned". Archons of the Ecumenical Patriarchate. 22 November 2024. Retrieved 7 November 2025.

[150] India, Press Trust of (28 November 2024). "Bangladesh High Court Refuses To Ban ISKCON In Country: Report". NDTV. Retrieved 7 November 2025.

[151] "ISKCON Bangladesh targeted for uniting Hindus and resisting forced conversions, says its chief". Deccan Herald. 28 November 2024. Retrieved 7 November 2025.

[152] "United States Department of State". United States Department of State. 4 January 2025. Retrieved 7 November 2025.

[153] "India | ISKCON Centers" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 9 July 2011. Archived from the original on 9 January 2020. Retrieved 2020-01-04.

[154] Blumetti, Jordan (2019-06-04). "'It's latent misogyny': Hare Krishnas divided over whether to allow female gurus". The Guardian (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). ISSN 0261-3077. Retrieved 2020-01-04.

[155] Brooks, Charles R. (1989). "A Unique Conjuncture: The Incorporation of ISKCON in Vrindaban". In Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 165–187.

[156] "Temple of the Vedic Planetarium - Home". Temple of the Vedic Planetarium (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 29 November 2019. Retrieved 2020-01-04.

[157] "ISKCON Vrindavan - Home". ISKCON Vrindavan (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-01-04.

[158] "Welcome to Vrindavan Institute for Higher Education". vihe.org. Archived from the original on 2 August 2020. Retrieved 2020-01-04.

[159] "Akhilesh Yadav inaugurates project to build Vrindavan Chandrodaya Mandir, the tallest temple in India". Retrieved 7 May 2020.

[160] PTI (15 November 2014). "President Pranab Mukherjee to lay foundation stone of tallest Krishna temple in Vrindavan". DNA. Archived from the original on 25 September 2015. Retrieved 26 April 2018.

[ITBWebHist-161] ISKCON Temple Bangalore website, Temple History

[162] "Temple Schedule". ISKCON Bangalore. Retrieved 9 September 2018.

[163] Iskcon Live Darshan of Sevas and Temple utsav.gov.in.

[TheHindu_ConsecrationOfTemple-164] "Consecration of ISKCON temple". The Hindu. Chennai. 19 April 2012. Archived from the original on 30 January 2013. Retrieved 26 Apr 2012.

[165] "Jagannath Rath Yatra by ISKCON Nepal". The Himalayan Times. Archived from the original on 23 May 2022.

[166] Jagannath Rath Yatra in Kathmandu by ISKCON Desire Tree in association with ISKCON Nepal, Jagannath Rath Yatra in Kathmandu by ISKCON Desire Tree in association with ISKCON Nepal. "Jagannath Rath Yatra in Kathmandu". Jagannath Rath Yatra in Kathmandu. ISKCON Desire Tree. Archived from the original on 29 September 2021. Retrieved 1 January 2021.

[167] ISKCON Nepal activity, ISKCON Nepal activity. "ISKCON Nepal activity". Nepali Times. Nepali Times. Archived from the original on 29 September 2021. Retrieved 1 January 2021.

[168] ANI (15 July 2018). "Jagannath Yatra begins in Nepal". Business Standard. Kathmandu. Retrieved 1 January 2021.

[169] Bhattarai, Sewa (22 August 2019). "My Sweet Lord". Nepali Times. Kathmandu. Archived from the original on 3 December 2020. Retrieved 1 January 2021.

[170] "The Glories of Nueva Vraja Mandala, Spain". ISKCON News. 21 September 2012. Archived from the original on 1 August 2020. Retrieved 2020-01-04.

[171] "Villa Vrindavana". Archived from the original on 2 August 2020. Retrieved 2020-01-04.

[172] "Russia | ISKCON Centers" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 9 July 2011. Archived from the original on 13 January 2020. Retrieved 2020-01-04.

[FOOTNOTEKnott198656-58-173] Knott 1986, p. 56-58.

[174] Knott, Kim (2000). "In Every Town and Village: Adaptive Strategies in the Communication of Krishna Consciousness in the UK, the First Thirty Years". Social Compass. 47 (2): 153–167.

[175] "Bhaktivedanta Manor – Hare Krishna Temple" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-01-04.

[176] "New Home Page". The College of Vedic Studies (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 5 February 2019. Retrieved 2020-01-04.

[177] yapur. "Home". Avanti Schools Trust (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 9 August 2019. Retrieved 2020-01-04.

[178] "Checkmate: ISKCON's Victory in Russia | Back to Godhead". btg.krishna.com. Archived from the original on 16 September 2019. Retrieved 2020-01-04.

[Guerriero-179] Guerriero, Silas (2001). "O Movimento Hare Krishna no Brasil: uma interpretação da cultura védica na sociedade ocidental". REVER — Revista de Estudos da Religião (in పోర్చుగీస్): 44–56. ISSN 1677-1222. Archived from the original on 28 June 2011. Retrieved 1 May 2021.

[180] "Latin America | ISKCON Centers". 28 August 2011. Archived from the original on 29 December 2019. Retrieved 2020-01-04.

[FOOTNOTEGuerriero200152-181] Guerriero 2001, p. 52.

[182] "United States Of America | ISKCON Centers". 11 July 2011. Archived from the original on 15 January 2020. Retrieved 2020-01-04.

[183] "Home". Alachua Hare Krishna Temple. Archived from the original on 1 February 2020. Retrieved 2020-01-04.

[184] Bhisma. "Home". Radha Kalachandji Temple. Archived from the original on 1 August 2020. Retrieved 2020-01-04.

[185] "New Vrindaban – The Land of Krishna". newvrindaban.com. Archived from the original on 20 February 2020. Retrieved 2020-01-04.

[186] "Home - Gita Nagari Eco Farm & Sanctuary". Gita Nagari Eco Farm & Sanctuary (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 22 September 2019. Retrieved 2020-01-04.

[187] "bhakticenter.org" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 6 January 2020. Retrieved 2020-01-04.

[188] Rochford, E. Burke Jr. (1985). "Searchers or Victims: Who Joins and Why". Hare Krishna in America. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. pp. 43–85.

[189] Rochford, E. Burke Jr. (1985). "Men, Women, and Membership". Hare Krishna in America. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. pp. 123–148.

[190] Michael, R. Blake (1989). "Heaven, West Virginia: Legitimation Techniques of the New Vrindaban Community". In Bromley, David G.; Shinn, Larry G. (eds.). Krishna Consciousness in the West. Lewisburg: Bucknell University Press. pp. 188–216.

[191] "About The Bhaktivedanta Book Trust". bbt.org. Archived from the original on 27 October 2020. Retrieved 3 November 2020.

[192] Bromley, David G.; Shinn, Larry D. (1989). Krishna Consciousness in the West. Bucknell University Press. p. 53. ISBN 9780838751442.

[193] Satsvarupa, Dasa Goswami (2002) [1980-82]. Srila Prabhupada Lilamrta Vol 1-2. BBT. vol.1 1133 pages vol.2 1191 pages. ISBN 978-0-89213-357-4.

[FOOTNOTEKnott198653-56-194] Knott 1986, p. 53-56.

[195] "About". ISKCON Pandava Sena (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 22 December 2019. Retrieved 2020-01-04.

[196] Dwyer, Graham; Cole, Richard J. (2013). Hare Krishna in the Modern World (in ఇంగ్లీష్). Arktos. ISBN 978-1-907166-47-1.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]