సరస్వతీ నది

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు
భారతదేశం లోని హర్యానా గుండా ప్రవహించే ఘగ్గర్ నది. ఘగ్గర్-హకరా వ్యవస్థను ఆధునిక (శ్వేతజాతి) శాస్త్రవేత్తలు వేద కాలం నాటి సరస్వతి నదిగా గుర్తిస్తున్నారు
సరస్వతీనది ఈ మార్గంలో ప్రవహించి ఉండవచ్చునని ఊహిస్తున్నారు
1 = ప్రాచీన నది 2 = నేటి నది 3 = నేటి థార్ ఎడారి
4 = పురాతన తీరం 5 = నేటి పట్టణం

సరస్వతీ నది హిందూ పురాణములలో చెప్పబడిన ఓ పురాతనమైన నది. ఋగ్వేదము లోని నదిస్తుతిలో చెప్పబడిన సరస్వతీ నదికి, తూర్పున యమునా నది పశ్చిమాన శతద్రూ(సట్లేజ్) నది ఉన్నాయి. ఆ తరువాత మహాభారతములో ఈ నది ఎండిపోయినట్లు చెప్పబడింది. సింధు లోయ నాగరికత కాలంనాటి అవశేషాలు ఎక్కువగా సింధు నదికి తూర్పున, ఘగ్గర్-హాక్రా నది ప్రాంతములలో లభించినాయి. ప్రస్తుతము సరస్వతి అనే పేరుమీద ఓ చిన్న నది ఉంది. ఇది ఘగ్గర్ నదికి ఉపనది. బహుశా పురాతన సరస్వతీ నదికి ఓ శాఖ అయి ఉండవచ్చు.

ప్రాముఖ్యత[మార్చు]

హిందువులు సరస్వతి నది పూజిస్తారు మరియు హిందువులకి ముఖ్యమైనదిగా భావించబడింది, ఎందుకంటే వేద సంస్కృతి ఈ నది ఒడ్డున ఉన్నట్లు చెప్పబడింది. సరస్వతీ నది మరియు దాని ఉపనది అయిన ద్రిషద్వతితో పాటు, బ్రాహ్మవర్తం యొక్క వేద రాష్ట్రంలో, వేద సంస్కృతం దాని పుట్టుకకు చెందినది, [1] మనుస్మృతి వంటి ముఖ్యమైన వేద గ్రంథాలు, ఋగ్వేదం యొక్క ప్రారంభ భాగం మరియు అనేక ఉపనిషత్తులు వేద శక్తులు స్వరపరచినట్లు ఇల్లాంటి అనేకం ఇక్కడే ఉద్భవించాయని హిందువులు భావించారు.

మనుస్మృతిలో, వేద సంస్కృతి యొక్క "స్వచ్ఛమైన" కేంద్రంగా బ్రహ్మావర్తం ను చిత్రీకరించారు. బ్రిడ్జేట్ మరియు రేమాండ్ ఆల్చిన్ వారి ది రైజ్ ఆఫ్ సివిలైజేషన్ ఇన్ ఇండియా అండ్ పాకిస్థాన్ యొక్క ఉద్దేశ్యం ప్రకారం, ఋగ్వేదము సమయంలో ప్రారంభ ఆర్యులు యొక్క మాతృభూమి భారత్-పాకిస్థాన్ (ఆర్యావర్తం లేదా బ్రహ్మవర్తం) సరిహద్దులలో అయిన పంజాబ్ లో మరియు సరస్వతి మరియు ద్రిషద్వతి నదులు యొక్క లోయలలో ఉన్నదని అభిప్రాయ పడ్డారు. [2]

2015 లో, "రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ యొక్క సభ్యులు వేద నది యొక్క భౌతిక ఉనికి యొక్క ఋజువుతో ముస్లింలు మరియు క్రైస్తవుల దండయాత్రల ముందు హిందూ భారతదేశం యొక్క స్వర్ణ యుగం యొక్క వారి భావనను బలపరుస్తుంది " అని రాయిటర్స్ నివేదించింది. అందువలన భారతీయ జనతా పార్టీ ప్రభుత్వం పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలను ఆ నది కోసం వెతకడానికి ఆదేశించింది. [3]

హిందూ పురాణములలో సరస్వతీ నది[మార్చు]

ఋగ్వేదము[మార్చు]

ఋగ్వేదం యొక్క నాల్గవ పుస్తకాన్ని సరస్వతి నది పేర్కొనబడింది. సరస్వతికి సంబంధించిన అతి ముఖ్యమైన శ్లోకాలు ఆర్‌వి 6.61, ఆర్‌వి 7.95 మరియు ఆర్‌వి 7.96 ఋగ్వేదం లో ఉన్నాయి. [4]

ఋగ్వేదము లో సరస్వతీ నది ప్రముఖముగా చెప్పబడింది. మొత్తం అరవై పర్యాయములు (ఉదాహరణకు: 2.41.16; 6.61.8-13; 1.3.12.) ఈ సరస్వతీ నది ప్రస్తావనకు వస్తుంది. ఈ నది ఏడు పుణ్య నదులలో ఒకటి. భాషా పరంగా సరస్వతి అనగా అనేక పాయలతో ప్రవహించు నది అని అర్థము. ప్రస్తుతము చాలామంది పండితులు, గఘ్ఘర్-హక్రా నదే సరస్వతీ నదిగానో, లేదా కనీసం ఓ పాయగానో ఒప్పుకుంటారు, కానీ ఈ పేరు ఆఫ్ఘనిస్తాను నుండి పంజాబుకు వెళ్ళినదా లేదా పంజాబునుండి ఆఫ్ఘనిస్తానుకు వెళ్ళినదా అనే విషయముపై భిన్నాభిప్రాయములు ఉన్నాయి.

अम्बितमे नदीतमे देवितमे सरस्वती
अपरास्तस्य इव स्मासि प्रशस्तिम् अम्ब नास्कृतिम्

ఋగ్వేదములో సరస్వతీ నదిని అన్నింటికంటే ఉత్తమమైన నదిగా కీర్తించారు. దీనిని ఏడవ నదిగా, వరదలకు తల్లిగా, ఉత్తమ తల్లిగా, ఉత్తమ దేవతగా, ఉత్తమ నదిగా కీర్తించారు. (ఋగ్వేదము 2.41.16-18; మరియు 6.61.13; 7.95.2) (ఋగ్వేదము: 7.36.6. సరస్వతి సప్తః సింధుం", 2.41.16 లో ఆంబితమే నాదీతమే దేవితమే సారస్వతి" ॥ దీనిని బట్టి సరస్వతీనది ప్రాముఖ్యత అర్థము అవుతుంది. ఋగ్వేదము 7.95.1-2 లో సరస్వతీ నదిని సముద్రమువైపు ప్రయాణము చేయు నదిగా కీర్తించారు.


"ఈ సరస్వతీనది మా ఇనుప కోటకు రక్షణ"
"రథములో వలే సరస్వతీనది ప్రవహిస్తూ మిగిలిన నదుల ఔన్నత్యమునూ, గొప్పతనాన్ని కనుమరుగు చేస్తుంది"

దేవతగా సరస్వతి[మార్చు]

రాజా రవి వర్మ చేత దేవత సరస్వతి యొక్క పెయింటింగ్

ఋగ్వేదము యొక్క శ్లోకాలలో సరస్వతి పేరు యాభై సార్లు ప్రస్తావించబడింది. [5] ఈ పేరు ఋగ్వేదం యొక్క చివరి పుస్తకాల పదమూడు శ్లోకాలలో (1 మరియు 10) ప్రస్తావించబడింది. [6] ఈ రెఫరెన్సులలో కేవలం రెండు మాత్రమే నదికి స్పష్టంగా ఆధారాలు ఉన్నాయి: 10.64.9, మూడు "గొప్ప నదులు", సింధూ, సరస్వతి మరియు సరయు ఆధారాన్ని యిచ్చింది; మరియు 10.75.5, భౌగోళిక నది స్తుతి సూక్తం యొక్క జాబితా ద్వారా తెలియ వస్తుంది. హిందువులు సరస్వతిని ఒక దేవతగా ఒక నిర్దిష్ట నదికి ప్రత్యక్ష సంబంధం లేకుండానే ప్రార్థిస్తారు.

వేద గ్రంథాలు తదుపరి[మార్చు]

మహాభారతం[మార్చు]

మహాభారతం ప్రకారం, సరస్వతి నది ఎడారి లో (వినాశన లేదా ఆదర్శన అనే ప్రదేశంలో) ఎండిపోయినది. [7] ఎడారిలో అదృశ్యమైన తరువాత, కొన్ని ప్రదేశాల్లో తిరిగి కనిపిస్తుంది. [8] చివరికి సముద్రం లో "అనిశ్చితంగా" చేరి ఉంటుంది. [9] సరస్వతి నది దక్షిణాన కురుపతి లేదా కురు రాజ్యం మరియు దక్షిణాన ద్రిషద్వతి రాజ్యానికి చెందినదిగా సూచిస్తుంది. రాజస్థాన్ మరియు హర్యానా లో ఉన్న కాలానుగుణంగా ఎండిన ఘగ్గర్ నది మహాభారతంలో వివరించిన భౌగోళిక దృష్టితో ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.

హిందూ గ్రంథాల ప్రకారం, ద్వారక నుండి మథుర వరకు ఉన్న సరస్వతి నది ఒడ్డున బలరాముడు ఒక ప్రయాణం జరిగిందని మహాభారతం లో పేర్కొన బడింది. [10][11][12][13]

పురాణాలు[మార్చు]

అనేక పురాణాలు సరస్వతి నదిని వర్ణించాయి మరియు ఈ నదిని అనేక సరస్సులు (సారాస్) గా విభజించారని కూడా స్పష్టంగా నమోదు చేశారు. [14] స్కంద పురాణం లో, సరస్వతి బ్రహ్మ యొక్క నీటి కుండ నుండి ఉద్భవించింది మరియు హిమాలయాలు మీద నున్న ప్లక్ష నుండి ప్రవహిస్తుంది. ఇది కేదారం వద్ద పశ్చిమాన మారుతుంది మరియు భూగర్భంలో ప్రవహిస్తుంది. సరస్వతి యొక్క ఐదు విభాగాలుగా పేర్కొన్నారు. [15] ఈ వచనం బ్రహ్మ యొక్క భార్య బ్రాహ్మి యొక్క రూపంగా సరస్వతిని ప్రభావిస్తుంది. [16] వామన పురాణం ప్రకారం 32.1-4, సరస్వతి నది ప్లక్ష వృక్షం (పిప్పల వృక్షం) నుండి పెరిగింది. [14]

స్మృతులు[మార్చు]

  • మను స్మృతి లో ప్రకారం, వరదల నుండి తప్పించుకున్న సాధువు మనువు సరస్వతి మరియు ద్రిషద్వతి నదుల మధ్య వేద సంస్కృతిని స్థాపించాడు. ఈ సరస్వతి నది బ్రహ్మవర్తానికి యొక్క పశ్చిమ సరిహద్దుగా ఉంది. అలాగే, "సరస్వతి మరియు ద్రిషద్వతి మధ్య ఉన్న భూమి దేవునిచే సృష్టించబడింది; ఈ భూమి బ్రహ్మవర్తం." [17]
  • అదేవిధంగా, వశిష్టుడు ధర్మ సూత్రములలోని I.8-9 మరియు 12-13 ప్రకారం ఆర్యవర్తానికి తూర్పున ఎడారిలో సరస్వతి అదృశ్యం, కలకవానాకు పశ్చిమాన, పరియాత్రా మరియు వింధ్య పర్వతాలకు ఉత్తరాన మరియు హిమాలయాల దక్షిణాన సరస్వతి నది ప్రస్తావన ఉంది.
  • పతంజలి యొక్క మహాభాష్యాన్ని వశిష్టుడు ధర్మ సూత్రాలు వలె ఆర్యవర్తాన్ని నిర్వచిస్తుంది.
  • బౌద్ధయానా ధర్మసూత్రలు సారూప్య నిర్వచనాలు ఇస్తూ, ఆర్యావర్తం అనగా కలకవానాకు పశ్చిమాన , ఆదర్శనకు తూర్పు (సరస్వతి ఎడారిలో అదృశ్యమవుతుంది), హిమాలయాల దక్షిణం మరియు వింధ్యలకు ఉత్తరాన ఉన్న భూమి అని ప్రకటించారు

గుర్తింపు సిద్ధాంతాలు[మార్చు]

వేదకాలం నదులు

భౌతిక నదులతో వేదాల పౌరాణిక సరస్వతిని గుర్తించేందుకు ప్రయత్నాలు జరిగాయి. [18] వేద సరస్వతి నది సింధు (సింధు) నదికి తూర్పున ప్రవహించేదని అనేకమంది అనుకుంటున్నారు. [19] శాస్త్రవేత్తలు, భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు, అలాగే పండితులు సరస్వతి నదిని ప్రస్తుతమున్న లేదా ప్రస్తుతము లేని నదులతో పాటుగా గుర్తించారు.

సరస్వతిని గుర్తించే ప్రయత్నంలో రెండు సిద్ధాంతాలు ప్రాచుర్యం పొందాయి. అనేకమంది పరిశోధకులు ఈ రోజున ఘగ్గర్-హక్రా నదిని సరస్వతీ నదిగా లేదా అది సరస్వతీ నది ఎండిపోయిన భాగంగా అయినా అయి ఉండాలి అని గుర్తించారు . ఇది వాయువ్య భారతం మరియు పాకిస్తాన్‌ లో ఉంది. [20][21][22][23] రెండో ప్రసిద్ధ సిద్ధాంతం ప్రకారం హెల్మాండ్ నది సరస్వతీ నదిని అనుసంధానిస్తుంది లేదా ఆఫ్ఘనిస్తాన్ లో ఒక పురాతన నది ప్రస్తుతం హెల్మాండ్ వాలీలో ఉంది, ఇదయినా అయి ఉండాలి. [24][25] హిందువులు సరస్వతిని ఒక పౌరాణిక నదిగా భావిస్తారు.

ఘగ్గర్-హక్రా నది[మార్చు]

ఘగ్గర్-హక్రా నది అనేది భారతదేశం మరియు పాకిస్తాన్ లో ఒక సీజన్ మాత్రమే, ఇది ఋతుపవనాల సీజన్లో మాత్రమే ప్రవహిస్తుంది.

నది ఉనికికి బలమైన ఆధారం[మార్చు]

ఇస్రో అందించిన ఉపగ్రహ ఛాయాచిత్రాల ఆధారంగా సరస్వతీ నది హిమాలయాల్లో పుట్టి హర్యానా, రాజస్థాన్, గుజరాత్ రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహించి కచ్ సింధుశాఖ(రాన్ ఆఫ్ కఛ్) వద్ద అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది. మొత్తం పొడవు సుమారు 1,600 కిలోమీటర్లు. ఈ మార్గంలో చాలా ప్రాంతాలలో ఓ.ఎన్.జి.సి. భూగర్భ జలాల నిల్వలను కనుగొంది. రాజస్థాన్ లోని జైసల్మేర్ ఎడారి ప్రాంతంలో 13 చోట్ల బోరుబావులు తవ్వగా 35-40 మీటర్ల లోతున నీటి నిల్వలు లభించాయి. కార్బన్ డేటింగ్ ద్వారా ఈ నీరు 4 వేల సంవత్సరాల నాటిదని గుర్తించారు.

పునరుద్ధరణ[మార్చు]

1986 నుండి సరస్వతి పునరుద్ధరణకు కొన్ని స్వచ్ఛంద సంస్థలు కృషి మొదలుపెట్టాయి. హర్యానాలోని సరస్వతి నది శోధ్ సంస్థాన్ చేపట్టిన కార్యక్రమాలు అక్కడి ప్రభుత్వాన్ని ఉత్తేజపరిచాయి. 2002 లో ఎన్.డి.ఎ. ప్రభుత్వం అధికారంలో ఉన్నప్పుడు 40 అడుగుల వెడల్పు, 12 అడుగుల లోతు, మరియు 50 కిలోమీటర్లు పొడవున్న సరస్వతి మహానది రూపనహర్ కాలువను తవ్వించారు. సరస్వతి నాగరిక, సరస్వతి నది గురించి మన పుస్తకాల్లో కనిపించదు.

సరస్వతి నది యెుక్క సరియన కథనం[మార్చు]

వేద కాలం నాటి ఉత్తర భారతదేశ పటం

అసలు లేదు అని ప్రచారం చేయబడిన సరస్వతీ నది భూమిపై ప్రవహించిందనడానికి కొన్ని ఋజువులు దొరికాయి. Michel Danino గారు సరస్వతి నది మీద అనేక పరిశోధనలు చేసి, పురాతన గ్రంథాలు, చారిత్రిక సాక్ష్యాలు, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వపు అధికారిక పత్రాలు, పురావస్తు శాఖ Archaeological Survey of India వద్ద ఉన్న సమాచారం, రాజస్థాన్లో చెరువుల మీద చేసిన Pollen Analysis, Oxygen-Isotope ratios మీద జరిగిన పరిశోధనా వివరాలు, Remote Sensing satellite చిత్రాలు మొదలైనవాటిని ఎంతో శ్రమతో సంపాదించి అనేక ఆసక్తికరమైన అంశాలను బయటపెట్టారు. ఈ నది ఎండిపోవడానికి గల కారణాలు, నది ఏఏ ప్రాంతాల్లో ప్రవహించిందో వంటివి చిత్రాల్లో, మ్యాప్ రూపంలో చూపించే ప్రయత్నం చేశారు.[26]

4000 BCలో సరస్వతి నది ఎండిపోవడం ప్రారంభయ్యిందని, ఎండిపోయిన సరస్వతీ నది గర్భం చిత్రాలు మొదలైనవి అత్యాధునిక Satellite SPOT ద్వారా బయటపెట్టారు ఫ్రెంచి శాస్త్రవేత్త, Henri Paul Franc-Fort.

వీళ్ళ పరిశోధనల ప్రకారం ఋగ్‌వేదంలో ప్రస్తావించబడిన సరస్వతి నది దాదాపు 4000 ఏళ్ళ క్రితం వరకు ఈ భూమిపై ప్రవహించిందన్నది కాదనలేని సత్యం.

దీని తోడు భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ ISRO కూడా ఈ నది మూలాలు, ఉనికి గురించి కనుక్కునే ప్రయత్నం చేసింది. Indian Remote Sensing Satellite సమాచారం, Digital elevationతో కొన్ని చిత్రాలను విడుడల చేసింది. Palaeo channels(నది యొక్క పాత ప్రవాహ మార్గం) ను కనుగొనె ప్రయత్నం చేసింది. Palaeo channelsతో పురాతన అనావాళ్ళను, చారిత్రిక ప్రదేశాలను, hydro-geological data, drilling dataను పోల్చి చూసింది. సరస్వతీ నది భారతదేశానికి వాయువ్య దిశలో ప్రవహించిందని తేల్చారు.హరప్ప నాగరికతకు(Harappa Civilization) చెందిన కాలిబంగనన్(Kalibangan (Rajasthan) ) వంటి ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు, Banawali, Rakhigarhi (Haryana), Dholavira, Lothal (Gujarat), అన్నీ కూడా సరస్వతీ నది వెంబడి ఉన్నాయని నిర్ధారణకు వచ్చారు.[27]

సరస్వతీ నది ఎక్కడ, ఎప్పుడు ప్రవహించింది? దానికి ఋజువులేంటి?

సరస్వతి నది ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రంలో గర్హ్వాల్ ప్రాంతంలో హర్-లి-దున్ అనే గ్లాసియర్ వద్ద యమునా నదితో పాటూ ఉద్భవించి, ఉత్తరాఖండ్, హర్యాన, పుంజాబ్, రాజస్థాన్ రాష్ట్రాల మీదుగా ప్రవహించి 1500 కిలోమీటర్ల దూరం ప్రయాణించి గుజరాత్ రాన్ ఆఫ్ కచ్ ప్రాంతంలో అరేబియా సముద్రంలో కలిసేది అని ఋజువైంది. అంటే పశ్చిమ/పడమర దిశగా ప్రబహించి అరేబియా సముద్రంలో కలిసేది(గంగ తూర్పు దిశగా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది). ఋగ్‌వేదంలోని 7వ మండలం ప్రకారం సరస్వతి నది పర్వతాల(హిమాలయాల) నుంచి కొండల ప్రాంతంగుండా ప్రవహిస్తూ సముద్రంలో కలిసేదని, అనేక మందికి జీవనాధరం అని చెప్పబడింది.[28]

మూలాలు[మార్చు]

  1. Manu (2004). Olivelle, Patrick, ed. The Law Code of Manu. Oxford University Press. p. 24. ISBN 978-0-19280-271-2.
  2. Bridget Allchin, Raymond Allchin, The Rise of Civilization in India and Pakistan, Cambridge University Press, 1982, P.358.
  3. Special Report - Battling for India's soul, state by state. Reuters. Accessed 13 October 2015.
  4. Ludvík 2007, p. 11
  5. Eck 2012, p. 145.
  6. 1.3, 13, 89, 164; 10.17, 30, 64, 65, 66, 75, 110, 131, 141
  7. Mhb. 3.82.111; 3.130.3; 6.7.47; 6.37.1-4., 9.34.81; 9.37.1-2
  8. Mbh. 3.80.118
  9. Mbh. 3.88.2
  10. [1]
  11. [2]
  12. [3]
  13. Studies in Proto-Indo-Mediterranean culture, Volume 2, page 398
  14. 14.0 14.1 D.S. Chauhan in Radhakrishna, B.P. and Merh, S.S. (editors): Vedic Saraswati, 1999, p.35-44
  15. compare also with Yajurveda 34.11, D.S. Chauhan in Radhakrishna, B.P. and Merh, S.S. (editors): Vedic Saraswati, 1999, p.35-44
  16. ఉదహరింపు పొరపాటు: సరైన <ref> కాదు; Eck149 అనే పేరుగల ref లకు పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  17. Manusmriti 2.17-18
  18. Giosan et al. 2012.
  19. Eck p. 145
  20. Darian 2001, p. 58.
  21. Pushpendra K. Agarwal; Vijay P. Singh (16 May 2007). Hydrology and Water Resources of India. Springer Science & Business Media. pp. 311–2. ISBN 978-1-4020-5180-7. 
  22. ఉదహరింపు పొరపాటు: సరైన <ref> కాదు; Singh2008 అనే పేరుగల ref లకు పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  23. ఉదహరింపు పొరపాటు: సరైన <ref> కాదు; Maisels2003 అనే పేరుగల ref లకు పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  24. ఉదహరింపు పొరపాటు: సరైన <ref> కాదు; Kochhar అనే పేరుగల ref లకు పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  25. Darian p. 59
  26. Danino 2010.
  27. Vedic period Saraswati and Hindu civilization,Edited by S.Kalyanraman (2008),ISBN 978-81-7305-365-8 p. 308
  28. The lost River:On the trails of saraswathi by Danino

నోట్స్[మార్చు]

ఆధారాలు[మార్చు]

మరింత సమాచారం[మార్చు]

  • The Quest for the Origins of Vedic Culture. ISBN 0-19-513777-9.  Unknown parameter |Last= ignored (|last= suggested) (help); Unknown parameter |Year= ignored (|year= suggested) (help); Unknown parameter |First= ignored (|first= suggested) (help); Unknown parameter |Publisher= ignored (|publisher= suggested) (help); Unknown parameter |Authorlink= ignored (|authorlink= suggested) (help)
  • Frawley David: The Rig Veda and the History of India, 2001.(Aditya Prakashan), ISBN 81-7742-039-9
  • Gupta, S.P. (ed.). 1995. The lost Sarasvati and the Indus Civilization. Kusumanjali Prakashan, Jodhpur.
  • Keith and Macdonell. 1912. Vedic Index of Names and Subjects.
  • Oldham, R.D. 1893. The Sarsawati and the Lost River of the Indian Desert. Journal of the Royal Asiatic Society. 1893. 49-76.
  • Cultural tradition and Palaeoethnicity in South Asian Archaeology. ISBN 0948-1923.  Unknown parameter |Publisher= ignored (|publisher= suggested) (help); Unknown parameter |Author= ignored (|author= suggested) (help); Unknown parameter |Year= ignored (|year= suggested) (help)

ఇవికూడా చూడండి[మార్చు]

బయటి లింకులు[మార్చు]