ఇండోర్

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు
  ?The City of The Holkars
ఇండోర్
इंदौर

మధ్య ప్రదేశ్ • భారతదేశం
అక్షాంశరేఖాంశాలు: 22°25′N 75°32′E / 22.42°N 75.54°E / 22.42; 75.54
కాలాంశం భాప్రాకా (గ్రీ.కా+5:30)
విస్తీర్ణం
ఎత్తు
2,398 కి.మీ² (926 చ.మై)
• 553 మీ (1,814 అడుగులు)
జిల్లా(లు) ఇండోర్ జిల్లా
జనాభా
జనసాంద్రత
Metro
1[1] (2001 నాటికి)
• 9,718/కి.మీ² (25,170/చ.మై)
• 18,11,513[2] (2009)
పార్లమెంటు సభ్యులు Mrs. Sumitra Mahajan (BJP)
కోడులు
పిన్‌కోడు
టెలిఫోను
వాహనం

• 4520xx, 4521xx, 453xxx
• +073
• MP-09
వెబ్‌సైటు: www.indore.nic.in


ఇండోర్ (హిందీలో: इंदौर/ About this sound pronunciation ) అనేది పెద్ద పట్టణం మరియు మధ్య ప్రదేశ్ యొక్క వాణిజ్య రాజధాని . దీనిని ది సిటీ ఆఫ్ హోల్కర్స్ అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ పట్టణాన్ని భారతదేశంలోని ప్రముఖ రాణుల్లో ఒకరైన హోల్కర్ రాణి అహల్యా బాయి నిర్మించింది. పితంపూర్, మ్హౌవ్ మరియు దేవాస్ యొక్క దాని సంబంధిత పట్టణాలతో ప్రధానంగా ఈ నగరం ఒక శక్తివంతమైన పారిశ్రామిక కేంద్రంగా స్థాపించబడింది. సరళీకరణలో భాగంగా దేశం యొక్క మొదటి టోల్ రహదారి మరియు ప్రైవేట్ టెలిఫోన్ నెట్‌వర్క్‌లతో సహా పలు ప్రైవేటీకరణ కార్యక్రమాలు ప్రథమంగా ఇండోర్‌లో కనిపించాయి. ఇటువంటి సచేతన పారిశ్రామిక కార్యకలాపాల నడుమ, నగరం ఇప్పటికీ దాని గత వైభవాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. ఇండోర్‌లో నివసిస్తున్న ప్రజల జీవనశైలి ఆధారంగా దీన్ని 'మినీ ముంబాయి' అని కూడా పిలుస్తారు.[3]

నామకరణం[మార్చు]

ఇండోర్ యొక్క మూలాలను వివరించే సిద్ధాంతాలు మరియు నామకరణం వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. మునుపటిలో, ఇండోర్ నగరాన్ని పలు వేర్వేరు పేర్లతో పిలిచేవారు. ఈ నగరంలోని ఇంద్రేశ్వర ఆలయం కారణంగా దీన్ని ప్రారంభంలో ఇంద్రేశ్వర్‌ గా పిలిచేవారని ఊహిస్తున్నారు. ఈ పేరుతో పిలవడానికి ముందు, ఇది అహల్యానగరి అని పిలవబడేది (రాణి అహల్యాబాయి హోల్కర్ నగరం).

1607 సంవత్సరం నుండి 1793 - అహల్యానగరి, 1800 సంవత్సరం నుండి 1950 - ఇందుర్, 1958 సంవత్సరం నుండి ఇప్పటి వరకు - ఇండోర్

ప్రస్తుత పేరు ఇండోర్ అనేది 1741లో ఇంద్రేశ్వర్ ఆలయాన్ని నిర్మించిన వేద్ మానుజ్‌చే ప్రారంభమైంది.[4]

చరిత్ర[మార్చు]

నర్మదా నది ఒడ్డు నుండి రాజ్‌పుటానా యొక్క సరిహద్దుల వరకు ఇండోర్ స్థాపకుల యొక్క పూర్వీకులు ఆ ప్రాంతంలోని జమీందార్లుగా ఉండేవారు. మొఘల్ కాలంలో, ఈ కుటుంబాల స్థాపకులు చౌదరి అనే పేరును స్వీకరించారు, ఇది ఆ భూభాగంపై వారి అధికారాన్ని నెలకొల్పంది. 18వ శతాబ్దంలో, మాళ్వా నియంత్రణ పేష్వా కుటుంబవర్గానికి సంక్రమించింది మరియు వారు ఉపయోగించే భాష కారణంగా చౌదరీలు "మాండోలి"లుగా పిలవబడ్డారు (మండలం ‌ ల నుండి వచ్చింది) మరియు క్రమంగా హోల్కర్‌లు రావ్ రాజా పేరును స్వీకరించారు (కుటుంబ పేరు)[5]. హోల్కర్‌ల యొక్క అవతరణం తర్వాత కూడా ఒక ఏనుగును, నిషాన్, ఢంకా మరియు గాడీ లతో సహా ఈ కుటుంబం వారి రాజరికం యొక్క ధారణను కొనసాగిస్తున్నారు మరియు హోల్కర్ పాలకులకు ముందుగా ప్రథమ దసరా పూజను (షామీ పుజాన్ ) నిర్వహించే హక్కును కలిగి ఉన్నారు.

మొఘల్ పాలకుల ఆధ్వర్యంలో, ఈ కుటుంబం మంచి పలుకుబడిని ఆర్జించింది మరియు ఔరంగజేబ్, ఆలంగిర్ మరియు ఫారుఖ్షాయార్ చక్రవర్తులచే వారి 'జాగీర్' హక్కులను నిర్ధారించుకుని జాతి సంబంధిత సనాద్‌లను అంగీకరించారు. రావ్ నంద్‌లాల్ చౌదరీ జమీందారు ఢిల్లీ కోటను సందర్శించినప్పుడు, చక్రవర్తి సభలో రెండు రత్నాలు పొదిగిన ఖడ్గాలు (ప్రస్తుతం ఆ కుటుంబం పేరుతో రాయల్ బ్రిటీష్ మ్యూజియమ్‌లో ప్రదర్శించబడుతున్నాయి) మరియు జాతి సంబంధిత సనాద్‌లతో పాటు ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని పొందాడు. అతని వ్యక్తిగత స్నేహితుడు అయిన జైపూర్ యొక్క రాజా సావాయి జై సింగ్ ఒక ప్రత్యేక "బంగారపు లంగారు"ను బహుకరించి, భారతదేశంలోని అన్ని దర్బారుల్లో అతనికి ప్రత్యేక స్థానం లభిస్తుందని హామీ ఇచ్చాడు. ఈ ప్రాంతం పాలనలో పెష్వాలు మరియు హోల్కర్ల యొక్క పూర్వుల పరంపరలో మాల్వా కంటే అధికంగా ఈ కుటుంబం యొక్క గౌరవం మరియు ప్రాబల్యం పెరిగింది.

ఇండోర్ యొక్క స్థాపకుడు రావ్ నంద్‌లాల్ చౌదరి ప్రధాన జమీందారు (భూస్వామి) మరియు 2000 మంది సైనికులతో ఒక దళాన్ని కలిగి ఉన్నాడు. 1713లో, నిజాం మారాఠాలు మరియు మొఘల్‌ల మధ్య పోరాటంతో పునరుద్ధరించబడిన డెక్కన్ పీఠభూమి ప్రాంతానికి అధికారిగా నియమించబడ్డాడు.

సరస్వతి నది ఒడ్డున ఇంద్రేశ్వర్ ఆలయాన్ని సందర్శించినప్పుడు, ఆ స్థలం అన్నివైపులా నదులచే వ్యావర్తనం చేయబడి ఉన్నందున అది సురక్షితమైనదని మరియు వ్యూహాత్మకంగా ఉందని నంద్‌లాల్‌సింగ్ భావించాడు. అతను తన ప్రజలను అక్కడ తరలించడం ప్రారంభించాడు మరియు మొఘల్‌ల హింస నుండి వారిని రక్షించడానికి శ్రీ శాన్సతన్ బడా రావలా కోటను నిర్మించాడు. ఆ నగరాన్ని ఇంద్రాపూర్ (ఇంద్రేశ్వర్ దేవుని పేరుతో) అని పిలిచేవారు మరియు క్రమంగా దాని పేరు ఇండోర్‌గా మారింది.

1733 చివరికి మాళ్వాపై బాజీ రావ్ పెష్వా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. షరతుల సరైన అవగాహనను హామీ ఇవ్వడానికి సంతకం చేసిన నలుగురు వ్యక్తులలో మాల్హార్ రావ్ హోల్కర్ ఒకరు. విజయం పొందిన పెష్వాలు మాల్హార్ రావ్ హోల్కర్‌ను "సుభేదార్"గా నియమించారు. దీన్ని మాల్వాలో హోల్కర్ యొక్క ప్రారంభ సమయంగా చెప్పవచ్చు.[6][7][8][9][10][11][12][13][14]

అయితే, ఇండోర్ హోల్కర్ రాజవంశం యొక్క మరాఠా మహరాజుల పరిపాలనలోకి వచ్చింది. రాజవంశ స్థాపకుడు మాల్హార్ రావ్ హోల్కర్, (1694-1766) 1724లో మాల్వా మరాఠా సైనిక దళంపై అధికారాన్ని పొందాడు మరియు 1733లో ఆ ప్రాంతానికి మరాఠా గవర్నర్‌గా నియమించబడ్డాడు. అతని హయాం ముగిసిన తర్వాత, హోల్కర్ రాష్ట్రం యదార్ధమైన స్వతంత్ర రాష్ట్రంగా అవతరించింది. అతను తర్వాత 1767 నుండి 1795 వరకు అతని పుత్రిక అహల్యా హోల్కర్ పాలించింది. ఆమె ఇండోర్‌లో నర్మదా నదికి ఉత్తరాన మహేశ్వర్‌లోని ప్యాలెస్-కోట నుండి పాలించింది. అహల్యా హోల్కర్ భవన నిర్మాణ పోషకురాలు, ఈమె భారతదేశ వ్యాప్తంగా పలు హిందూ ఆలయ నిర్మాణాలకు డబ్బును విరాళంగా ఇచ్చింది. 1818లో, మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో హోల్కర్‌లు బ్రిటీష్ వాళ్ల చేతుల్లో ఓడిపోయారు మరియు హోల్కర్ సామ్రాజ్యం బ్రిటీష్ రాజ్‌లో భాగం అయ్యింది. మహిద్పూర్ యుద్దంలో ఈ ఓటమి ఫలితంగా మాంద్సౌర్ ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు, దీని ప్రకారం మ్హౌవ్ యొక్క శిబిరాన్ని బ్రిటీష్ స్వాధీనం చేసుకుంది. ఈ ఒప్పందంలో హోల్కర్ రాష్ట్ర రాజధాని హోదాను మహేశ్వర్ నుండి ఇండోర్‌కు మార్చాలని కూడా నిర్ణయించబడింది.

ప్రారంభ 20వ దశాబ్దంలో, ఇండోర్ అనేది భారతదేశంలో జనపనార మరను స్థాపించిన ప్రథమ భారతీయుడుగా గుర్తింపు పొందిన సేత్ హుకుమ్‌చంద్ జైన్ యొక్క పుట్టిన ఇల్లుగా పేరు గాంచింది. అతను భారతీయ పరిశ్రమ యొక్క ఒక మార్గదర్శకుడిగా మరియు ఇండోర్ మరియు పరిసర ప్రాంతాల్లో పలు ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లు మరియు పరిశ్రమలను స్థాపించిన వ్యక్తిగా పేరు గాంచాడు.

1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, ఇండోర్ పలు పరిసర ముఖ్య రాష్ట్రాలతో పాటు భారత రాష్ట్రం మధ్య ప్రదేశ్‌లో భాగంగా మారింది. ఇండోర్ ఈ కొత్తగా సృష్టించబడిన రాష్ట్రం యొక్క వేసవి రాజధానిగా నిర్ణయించబడింది. నవంబరు 1, 1956న, మధ్య భారత్ మధ్య ప్రదేశ్‌లో విలీనమైంది మరియు భూపాల్‌ను రాజధానిగా ఎంచుకున్నారు. నగర ప్యాలెస్ మాల్వా ప్రాంతం యొక్క పాలకుల పరిపాలనా స్థానంగా ఉంది – ది హోల్కర్‌లు (26 మే 1728 నుండి 20 ఏప్రిల్ 1948 వరకు). 1984 కల్లోలాల్లో రాజ్‌బాడా తగలబడింది మరియు దానికి గత వైభవాన్ని తిరిగి అందించడానికి 2006 ప్రస్తుత ఇండోర్ మహారాణి H.H. ఉషాదేవీ హోల్కర్ వాడాను మళ్లీ నిర్మించడానికి నిర్ణయించే వరకు అది ఒక తోట వలె మార్చబడింది. H.H. ఉషాదేవీ హోల్కర్ ఈ గాఢవాంఛగల కార్యక్రమాన్ని రూపొందించడానికి వాస్తుశిల్పులు హిమాన్షు దుద్వాడ్కర్ మరియు శ్రేయా భార్గవలను ఆహ్వానించారు మరియు ఈ కార్యక్రమం తర్వాత 2007లో రాజ్‌వాడా దాని స్థానాన్ని చరిత్రలో తిరిగి సంపాదించుకుంది. ఇది 250 సంవత్సరాల క్రితం నిర్మించిన అదే శైలి, పదార్థం మరియు పద్ధతితో మళ్లీ నిర్మించిన భారతదేశంలోని ఒకే ఒక్క చారిత్రాత్మక నిర్మాణం వలె ప్రసిద్ధి చెందింది.

ఇవి కూడా చూడండి: Malwa

భూగోళ శాస్త్రం[మార్చు]

ఇండోర్ మధ్య ప్రదేశ్‌లోని పశ్చిమ ప్రాంతంలో ఉంది మరియు భారతదేశ మధ్యభాగానికి సమీపంగా ఉంది. ఇండోర్ సముద్ర మట్టానికి సగటున 1 మీటరు ఎత్తులో ఉంది. ఇది యాద్రి పర్వతాలకు దక్షిణంగా ఎత్తైన సమతలంపై ఉంది. ఇండోర్ యొక్క గరిష్ఠ వెడల్పు ఒకవైపు డెవాస్‌కు, మరొక వైపు మ్హోవ్‌కు వ్యాపించి, మొత్తంగా 65 km పరిధితో ఉంది.

వాతావరణం[మార్చు]

Indore
Climate chart (explanation)
J F M A M J J A S O N D
 
 
4
 
27
10
 
 
3
 
29
11
 
 
1
 
34
16
 
 
3
 
39
21
 
 
11
 
40
24
 
 
136
 
36
24
 
 
279
 
30
23
 
 
360
 
28
22
 
 
185
 
31
21
 
 
52
 
32
18
 
 
21
 
30
14
 
 
7
 
27
11
Average max. and min. temperatures in °C
Precipitation totals in mm
Source: Weather Underground

ఇండోర్ ఒక ఉష్ణమండలీయ చెమ్మ మరియు పొడి వాతావరణం మధ్య పరివర్తన స్థిత్యంతరిత వాతావరణాన్ని మరియు తేమ గల ఉప-ఉష్ణమండలీయ వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. మూడు వేర్వేరు రుతువులు వేసవి, వర్షాకాలం మరియు శీతాకాలాలు ఉంటాయి. వేసవికాలం మార్చి మధ్య కాలం నుండి ప్రారంభమై మరియు ఏప్రిల్ మరియు మే నెలలో చాలా వేడిగా ఉంటుంది. 1994లో అత్యధిక ఉష్టోగ్రతగా 48 °C నమోదు అయ్యింది. సరాసరి వేసవి ఉష్టోగ్రత గరిష్ఠంగా 42-44.c (100.4 °F)కు చేరుకుంటుంది కాని గాలిలో తేమ చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. ఇండోర్ మాల్వా పీఠభూమికి దక్షిణ అంచున ఉన్న కారణంగా, సాయంత్ర సమయంలో చల్లని పిల్లగాలులు (షాబ్-ఈ-మాల్వా అని కూడా సూచిస్తారు) వేసవి రాత్రులు ఆనందాన్ని కల్గిస్తాయి. వర్షాకాలం సరాసరి ఉష్టోగ్రతలు 26 °C (79 °F)తో జూన్ ముగిసే సమయంలో ప్రారంభమవుతుంది, ఈ సమయంలో స్థిర, అమితమైన వర్షపాతం మరియు అధిక తేమ ఉంటుంది. సగటు వర్షపాతం 36 అంగుళాలు వరకు ఉంటుంది. శీతాకాలం నవంబరు మధ్య కాలంలో ప్రారంభమవుతుంది మరియు పొడిగా, సౌమ్యంగా మరియు ఆహ్లాదంగా ఉంటుంది. ఉష్టోగ్రతలు సరాసరి 4-15 °C (40-59 °F) నమోదు అవుతాయి, కాని కొన్ని రాత్రులు చాలా చలిగా ఉంటాయి. వేసవి ఉష్ణోగ్రతలు కొన్నిసార్లు గరిష్ఠంగా 48-50 °Cలుగా మరియు శీతాకాలంలో ఇవి కనిష్ఠంగా 2 °C ఉంటాయి.

నైరుతి రుతుపవనాలు కారణంగా ఇండోర్‌లో జూలై-సెప్టెంబరు సమయంలో 35 to 38 inches (890 to 970 millimetres)తో మితమైన వర్షపాతం ఉంటుంది.[15]

రవాణా వ్యవస్థ[మార్చు]

నగరం ఉత్తమమైన రైలు, రోడ్డు మరియు విమాన రవాణా సేవలతో అనుసంధానించబడింది. ఇండోర్ దీర్ఘ కాలంగా ఒక రైలు మరియు రోడ్డు రవాణా కేంద్రాన్ని కలిగి ఉంది.

సర్వాతే బస్ టెర్మినల్, గంగ్వాల్ బస్ టెర్మినల్, నవలోఖా బస్ట్ స్టాండ్ & జిన్సీ బస్ట్ స్టాండ్‌లు ఇక్కడ ప్రధాన బస్ టెర్మినల్‌లు.

రైల్వేస్[మార్చు]

దస్త్రం:Indore Junction BG.jpg
ఇండోర్ ప్రధాన రైల్వే స్టేషను

నగర రైల్వే విభాగం రాట్లమ్ విభాగంలోని పశ్చిమ రైల్వేస్ పరిధిలోకి వస్తుంది. ఇండోర్ నగరంలోని ఇతర భాగాలను అనుసంధానిస్తూ బ్రాడ్ గేజ్ లైన్‌లో ప్రధాన మరియు టెర్మినల్ స్టేషను వలె ఇండోర్ జంక్షన్ BGని కలిగి ఉంది. దీన్ని మునపటిలో ఉత్తర ఇండోర్ నగరానికి రైలు అనుసంధాన అభివృద్ధులు లేని కారణంగా నిర్మించారు. 2009 రైల్వే బడ్జెట్‌లో, భారతదేశంలో ఆధునిక రైల్వే స్టేషను‌గా మార్చడానికి ఇతర 300 స్టేషనులతో ఇండోర్ ప్రధాన రైల్వే స్టేషను కూడా జాబితా చేయబడింది.

మీటర్ గేజ్ మరియు బ్రాడ్ గేజ్ రైల్వేస్ విధులు రెండింటినీ నిర్వహిస్తున్న భారతదేశంలోని పలు ప్రాంతాల్లో ఇండోర్ ఒకటి. సాధారణ రైలు సేవలు ఇండోర్‌ను దేశంలోని ఇతర భాగాలకు అనుసంధానిస్తున్నాయి. సమీప రాట్లమ్ జంక్షన్, ఉజ్జయినీ జంక్షన్, ఖాంద్వా మరియు భూపాల్ జంక్షన్ స్టేషనుల నుండి కూడా రైళ్లు ఉన్నాయి. వీటిని రైలు లేదా రోడ్డు ద్వారా 2-5 గంటల్లో చేరుకోవచ్చు.

ఇండోర్ అతి పొడవైన భారతదేశంలోని క్రియాత్మక మీటర్ గేజ్ లైన్‌లో రాట్లమ్ మరియు అకోలా మధ్య ఉంది. భారతీయ రైల్వే ప్రాజెక్ట్ యునీగేజ్ సిస్టమ్ ఆధ్వర్యంలో ఈ మీటర్ గేజ్ విభాగం ప్రామాణిక బ్రాడ్ గేజ్‌కు మార్చడానికి షెడ్యూల్ చేయబడింది.

రహదారులు[మార్చు]

ఇండోర్ జాతీయ మరియు రాష్ట్ర రహదారులతో భారతదేశంలోని ఇతర భాగాలకు అనుసంధానించబడింది. ఇండోర్ గుండా కొన్ని ప్రధాన నగరాలకు అనుసంధానించే కొన్ని ప్రధాన రహదారులు కూడా ఉన్నాయి. నగరం గుండా ఉన్న ప్రధాన రహదారులు:

ఇండోర్ నుండి కేంద్ర మరియు పశ్చిమ భారతదేశంలోని ప్రధాన నగరాలను అనుసంధానిస్తూ ప్రైవేట్ నిర్వాహకులు అలాగే మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ మరియు రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థలు అమలు చేస్తున్న రోజువారీ బస్ సేవలు అందుబాటులో ఉన్నాయి.

స్థానిక రవాణా వ్యవస్థ[మార్చు]

ఇండోర్ నగరంలోపల 125 సాధారణలో ఫ్లోర్, 120 కొత్త సెమీ-లో ఫ్లోర్ మరియు 50 AC ప్రత్యేక నగర బస్సులను (I.C.T.S.C.L INDORE) గర్వంగా ప్రారంభించింది. ఇండోర్ నగర బస్ 2004 సంవత్సరంలో ఉనికిలోకి వచ్చింది. ప్రస్తుతం నగరంలో 30 మార్గాలతో GPS మరియు IVR ప్రారంభించబడిన 200 కంటే ఎక్కువ సిటీ బస్సులు నడుస్తున్నాయి. పురపాలక సంస్థ GPS LED బస్సు సమయాల ప్రదర్శనతో 130 కంటే అధికంగా బస్సు స్టాప్ స్టేషను‌లను ఏర్పాటు చేసింది. ఇండోర్‌లో మెట్రో ట్యాక్సీ మరియు క్యాబ్‌లు కూడా ఏర్పాటు చేయబడ్డాడు. బస్సులు, ట్యాక్సీలు, వ్యాన్లు మరియు క్యాబ్‌ల సహాయంతో నగరంలో రవాణా చాలా సులభంగా ఉంటుంది.

దస్త్రం:Metro Taxi Indore.jpg
ఇండోర్‌లోని మెట్రో ట్యాక్సీ

విమానాశ్రయం[మార్చు]

ఇండోర్ దేవీ అహల్యాబాయి హోల్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం తో సేవలను అందిస్తుంది. ఇండోర్ విమానాశ్రయం నగర నడిబొడ్డు నుండి సుమారు 5 km దూరంలో ఉంటుంది మరియు ప్రస్తుతం ఇక్కడ దేశీయ సేవలు తొలగించబడ్డాయి. ఒక అంతర్జాతీయ టెర్మినల్ నిర్మాణంలో ఉంది మరియు ఇంటిగ్రేటేడ్ కంట్రోల్ రూమ్ టవర్ మరియు భవంతులు ఫిబ్రవరి 2010కి పూర్తి చేసేలా ప్రణాళిక చేయబడింది.

జనాభా గణనలు[మార్చు]

2001లో ఇండోర్ యొక్క మొత్తం జనాభా 1, 516, 918గా నివేదించబడింది.[16] జనాభాలో 53% పురుషులు కాగా, మిగిలిన 47% స్త్రీలు ఉన్నారు. 2001 జనాభా గణన ప్రకారం, ఇండోర్ నగరంలో సగటు అక్షరాస్యత శాతం జాతీయ సగటు 59.5% కంటే అధికంగా 75%గా నమోదు అయ్యింది. పురుష అక్షరాస్యత 75% కాగా, స్త్రీ అక్షరాస్యత 64% ఇది ఇటీవల 2009 సంవత్సరానికి పురుష అక్షరాస్యత 95% మరియు స్త్రీ అక్షరాస్యత 84%తో సగటు అక్షరాస్యత శాతం 89%కి పెరిగింది [16] ఇండోర్‌లో, జనాభాలో 18% 6 సంవత్సరాలు కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు ఉన్నారు. 2001 జనాభా గణాంకాలు ప్రకారం జనాభాలో సగటు వార్షిక వృద్ధి రేటు సుమారు 2.85%గా నమోదు అయ్యింది. ఇక్కడ ప్రధాన భాషగా హిందీ మాట్లాడతారు. మరాఠాలు (హోల్కర్‌లు) పరిపాలించిన కారణంగా ఇండోర్ జనాభాలో అధిక శాతం ప్రజలు మరాఠీని మాట్లాడగలరు అలాగే అర్థం చేసుకోగలరు. మాల్వీ అనేది ఇండోర్ మరియు దాని పరిసర ప్రాంతాల్లో మాట్లాడే స్థానిక భాష.

ఆర్థిక వ్యవస్థ[మార్చు]

అన్ని ఇతర పెద్ద నగరాలలో వలె, ఇండోర్‌లో కూడా పలు షాపింగ్ మాల్‌లు, మూవీ సినిమాలు, రెస్టారెంట్‌లు మరియు హోటళ్లు ఉన్నాయి. అన్ని కాలాల్లోనూ వర్తకం మరియు వాణిజ్యం దాదాపు ఒకేరీతిలో ఉంటాయి కాని దీపావళి మరియు నూతన సంవత్సర సమయాల్లో రిటైలింగ్ అధికంగా ఉంటుంది. ఇండోర్ యొక్క ప్రధాన వాణిజ్యంగా దుస్తులు, మందులు మరియు విద్యా సేవలను చెప్పవచ్చు. పితంపూర్, సాన్వెర్, మ్హోవ్ నగరాల్లో 2000 కంటే అధికంగా ఫ్యాక్టరీలతో ఇండోర్ యొక్క పారిశ్రామిక ప్రాంతాలుగా నిలిచాయి[ఆధారం కోరబడింది] . పితంపూర్‌ను భారతదేశం యొక్క డెట్రోయిట్‌గా కూడా పిలుస్తారు.[17][18]

విద్య[మార్చు]

ఇండోర్ పలు ప్రఖ్యాత ఇన్‌స్టిట్యూషన్‌లను కలిగి ఉంది & మధ్య భారతదేశానికి విద్యా కేంద్రంగా సేవలను అందిస్తుంది.

డాలే విద్యాలయం, ఇండోర్

ఈ నగరం ప్రాథమిక మరియు సెకండరీ విద్యలో కూడా మంచి విద్యా సంస్థలను కలిగి ఉంది. ఇండోర్‌లోని అధిక పాఠశాలలు సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ యొక్క అనుబద్ధతను అలాగే I.C.S.E కోర్సులను కలిగి ఉన్నాయి. ఉన్నత విద్యకు విద్యార్థులను సిద్ధం చేయడానికి ఇండోర్ ఒక కేంద్ర స్థానంగా అభివృద్ధి చేయబడింది. ఇండోర్ విశ్వవిద్యాలయం ప్రస్తుతం దేవీ అహల్యా విశ్వ విద్యాలయం (DAVV) అనేది ఇండోర్‌లో ప్రధాన & పురాతన విశ్వ విద్యాలయంగా చెప్పవచ్చు. ఇండోర్ ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్ ఇండోర్ మరియు ఒక ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ ఇండోర్ రెండింటినీ కలిగి ఉన్న ఒకే ఒక్క భారతీయ నగరంగా పేరు గాంచింది. ఇక్కడ పలు వాణిజ్య పాఠశాలలు, ఇంజనీరింగ్ కాలేజీలు మరియు వైద్య సంస్థలు కూడా ఉన్నాయి.

ప్రసారసాధనాలు[మార్చు]

ఇండోర్‌లోని స్థానిక ప్రసారసాధనాలు శక్తివంతమైనవి మరియు అభివృద్ధి చెందాయి. ఇండోర్ దీర్ఘ కాలం పాటు రాష్ట్రంలోని వార్తారచనలో స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. ఇక్కడ పలు నాటకశాలలు, వార్తాపత్రికలు, మ్యాగజైన్లు మరియు స్థానిక రేడియో మరియు టెలివిజన్ స్టేషన్లు ఉన్నాయి.

కళలు మరియు నాటకశాల[మార్చు]

రవీంద్రా నాట్య గ్రహ్ అనేది నగరంలో కళలను ప్రదర్శించడానికి ముఖ్యమైన మరియు ప్రసిద్ధి చెందిన నాటకశాల కేంద్రంగా చెప్పవచ్చు. ఇక్కడ రోజూ ప్రపంచం నలుమూలలు నుండి వచ్చిన పలువురు కళాకారులు ప్రదర్శనలు ఇస్తుంటారు. అభివ్యక్తి సెంటర్ ఆఫ్ ఫైల్ ఆర్ట్స్ & పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్, డెయోలాలికర్ కళా వేదికలు కూడా ఇదే విధంగా నగరంలో కళా క్షేత్రాలుగా ప్రసిద్ధి పొందాయి.[19]

ఎలక్ట్రానిక్ ప్రసారసాధనాలు[మార్చు]

రేడియో పరిశ్రమ ప్రవేశపెట్టిన పలు ప్రైవేట్ మరియు ప్రభుత్వ ఆధారిత FM ఛానెళ్లతో బాగా విస్తరించింది. నగరంలో ప్రసారం అయ్యే FM రేడియో ఛానెల్‌లో AIR వివిధ భారతి FM (102.8 MHz), రేడియో మిర్చి FM (98.3 MHz), బిగ్ FM (92.7 MHz), రెడ్ FM (93.5 MHz), మై FM (94.3 MHz) మరియు AIR జ్ఞాన వాణి FM (107.6 MHz)లు ఉన్నాయి. రాష్ట్ర-ఆధారిత దూరదర్శన్ ఇండోర్ నుండి రెండు అధిభౌతిక టెలివిజన్ ఛానెళ్లు మరియు ఒక శాటిలైట్ టెలివిజన్ ఛానెల్‌ను ప్రసారం చేస్తుంది.

వార్తాపత్రికలు[మార్చు]

నగరంలో సుమారు 19 హిందీ దినపత్రికలు, రెండు ఆంగ్ల దినపత్రికలు, 26 వారపత్రికలు మరియు మాసపత్రికలు, 3 త్రైమాసిక పత్రికలు, 1 పక్షపత్రిక మ్యాగజైన్ మరియు ఒక వార్షిక పత్రిక ప్రచురించబడుతున్నాయి.[20] ప్రధాన హిందీ దినపత్రికల్లో నయా దునియా, దైనిక్ భాస్కర్, దైనిక్ జాగ్రాన్, పత్రికా, అగ్నిబాన్, & ప్రభాత్‌కిరణ్‌లు ఉన్నాయి. ప్రధాన ఆంగ్ల పత్రికల్లో హిందూస్థాన్ టైమ్స్, బిజినెస్ స్టాండర్డ్స్, ది హిందూ, ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా, & ది ఎకనామిక్ టైమ్స్‌లు ఉన్నాయి.

సమాచార సేవలు[మార్చు]

ఇండోర్‌లో ధ్రువణ తంతి తీగల యొక్క భారీ నెట్‌వర్క్ వ్యాపించి ఉంది. నగరంలో మూడు స్థిర టెలిఫోన్ లైన్ నిర్వాహకులు ఉన్నారు:BSNL, రిలయన్స్ మరియు ఎయిర్‌టెల్. నగరంలో ఆరు GSM ఆధారిత సంస్థలు ఉన్నాయి: BSNL, రిలయన్స్, వోడాఫోన్, ఐడియా, ఎయిర్‌టెల్, టాటా డోకోమో, ; BSNL, వర్జిన్ మొబైల్, టాటా ఇండికామ్ మరియు రిలయన్స్ సంస్థలు CDMA సేవలను అందిస్తున్నాయి.

క్రీడలు[మార్చు]

దస్త్రం:Indore Stadium.jpg
ది ఉషా రాజే స్టేడియమ్ ఆఫ్ ఇండోర్

ఇండోర్‌లో రెండు క్రికెట్ స్టేడియమ్‌లు ఉన్నాయి: నెహ్రూ స్టేడియమ్ మరియు ఉషా రాజే క్రికెట్ స్టేడియమ్. ఇక్కడ టెన్నిస్ & టేబుల్ టెన్నిస్‌ల కోసం కూడా కొన్ని క్రీడా ప్రాంగణాలు ఉన్నాయి. ఇండోర్‌లో పలు అంతర్జాతీయ క్రికెట్ మ్యాచ్‌లను నిర్వహించారు. ఉషా రాజే స్టేడియమ్ అనేది మధ్య ప్రదేశ్‌లోని అతిపెద్ద క్రికెట్ స్టేడియమ్ మరియు ఇది సుమారు 45, 000 మంది ప్రేక్షకులు ఆతిథ్యం ఇవ్వగలదు మరియు ఇక్కడ పలు డే-నైట్ దేశీయ మరియు అంతర్జాతీయ క్రికెట్ మ్యాచ్‌లు జరిగాయి. ఉషా రాజే స్టేడియమ్‌లో భారతదేశం మరియు ఇంగ్లాండ్ మధ్య రెండు వన్ డే అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లు జరిగాయి. ఇండోర్ చివరి 3 నుండి 4 శతాబ్దాలుగా అధిక జనాదరణను పొందుతున్న బాస్కెట్‌బాల్ క్రీడకు కూడా సాంప్రదాయిక వేదికగా నిలిచింది. భారతదేశంలో ఇక్కడే మొట్టమొదటి జాతీయ బాస్కెట్‌బాల్ అకాడమీ ప్రారంభమైంది మరియు అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఒక ఇండోర్ బాస్కెట్‌బాల్ స్టేడియమ్ ఉంది. ఇండోర్‌లు పలు జాతీయ బాస్కెట్‌బాల్ ఛాంపియన్‌షిప్‌లు విజయవంతంగా నిర్వహించబడ్డాయి. ప్రసిద్ధి చెందిన క్రికెటర్ల జాబితాలో C. K. నాయుడు, జెంషెడ్ నుస్సెర్‌వాంజి భయ్యా, ముష్తాఖ్ ఆలీ, హీరాలాల్ గైక్వాడ్ (, నరేంద్ర హీర్వాణి, అమయ్ ఖురేషియా మరియు సంజయ్ జాగ్డాలేలు ఉన్నారు. ఇతర ప్రసిద్ధి చెందిన క్రీడాకారుల్లో దివంగత Dr. శర్మా (బాస్కెట్‌బాల్) మరియు మానస్ మిశ్రా (పవర్‌లిఫ్టింగ్), కిషాన్ చంద్, శంకర్ లక్ష్మణ్ మరియు సలీమ్ శెర్వాని (హాకీ)లు ఉన్నారు.

సంస్కృతి[మార్చు]

ఇండోర్ నగరంలో పలు సంస్కృతులు ఉన్నాయి. పలు సంవత్సరాలుగా ఇండోర్ నగరంలో అన్ని కులాలు, సంప్రదాయాలు మరియు వర్ణాల ప్రజలు ప్రవేశించారు. ప్రజలు జీవనానికి, విద్య లేదా దీని శాంతియుతమైన సంస్కృతి కోసమే దేశం యొక్క అన్ని మూలల నుండి ఇక్కడ వలస వచ్చి, మధ్య ప్రదేశ్ నడిబొడ్డును స్థిరపడ్డారు. ఇక్కడ ప్రజలకు కులాలు లేదా ప్రాంతాలతో సంబంధం లేకుండా సమష్టిగా సామరస్యాన్ని అమలు చేస్తూ, ప్రతి మతాన్ని గౌరవిస్తూ వారి జీవితాన్ని ఆనందమయం చేసుకోవడం తెలుసు. ఇండోర్ INTACH (ఇండియన్ నేషనల్ ట్రస్ట్ ఫర్ ఆర్ట్ అండ్ కల్చరల్ హెరిటేజ్) విభాగాన్ని కూడా కలిగి ఉంది, దీనిలో ప్రస్తుతం ఇండోర్ యొక్క ఉత్తమ పూర్వ సంస్కృతిని భద్రపర్చడానికి ప్రమాణ పత్రాలను రూపొందించి మరియు సంరక్షించే పనులు జరుగుతున్నాయి.

గురుద్వారా LIG సర్కిల్

ఆహారం[మార్చు]

ఇండోర్ దాని పాక సంబంధమైన శాస్త్రంలో ప్రసిద్ధి గాంచింది మరియు ఇది దాని విస్తృత పలు రకాల "నాంకీన్స్", పోహా & జిలేబీ, చాట్‌లు (చిరుతిళ్లు), పలు రకాల రెస్టారెంట్‌లు మరియు బెంగాలీ & రాజస్థాన్ స్వీట్లు అలాగే ఇండోర్ మరియు మాల్వా ప్రాంతం యొక్క రుచికరమైన వంటకం బాఫ్లే-గోష్ట్ వంటి వంటకాలకు పేరు పొందింది ఇండోర్‌లో 30,000 మంది వ్యక్తులతో దైనిక్ భాస్కర్ నిర్వహించిన ఒక సమావేశానికిగాను ఇది భారీ టీ పార్టీకి ఒక రికార్డ్‌ను కూడా కలిగి ఉంది.[21]

ప్రధాన పండుగలు[మార్చు]

అన్ని జాతీయ పండుగలు హోలీ, బైసాఖీ, రక్షా బంధన్, నవరాత్రి, దసరా, గణేషోత్సవ్, దీపావళి, రంజాన్, గుడి పాద్వా, భాయుభీజ్, ఇద్ మరియు ఇతర పండుగలు నాగపంచమి, అహల్యా ఉత్సవ్ వంటి వాటిని కూడా ఎంతో ఉత్సాహంగా జరుపుకుంటారు.

ప్రభుత్వం మరియు రాజకీయాలు[మార్చు]

మొత్తం పార్లమెంటరీ స్థానాల సంఖ్య: 1

  • పార్లమెంట్ సభ్యులు: Mrs.సుమిత్రా మహాజన్
  • నగర పురపాలకాధ్యక్షుడు: Dr. (Mrs.) ఉమా శశి శర్మ
  • శాసన సభ్యులు: Mr. ఆశ్విన్ జోషి, Mr. సుదర్శన్ గుప్తా, Mr. రమేష్ మెండోలా, Mrs. మాలిని గౌడ్, Mr. మహేంద్రా హార్దియా, Mr. జీతూ జీరాతి
  • జిల్లా కలెక్టర్: Mr. రాకేష్ శ్రీవాత్సవ్ - IAS
  • సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్: Mr. మాక్రాంద్ దేశ్కార్- IPS
  • ఇండోర్ అభివృద్ధి ప్రభుత్వ (I.D.A) అధ్యక్షుడు: Mr. మధు వర్మ

ఆసక్తికర ప్రదేశాలు[మార్చు]

ఇండోర్‌లోని రాజ్‌వాడా ప్యాలెస్
  • రాజ్‌వాడా - హోల్కర్ కాలంలో నిర్మించిన ఏడు అంతస్తుల ప్యాలెస్. ప్రధాన వాడా (రాజు నివసించేది) దాని యదార్థ ప్రాభవం కోసం ఇటీవల మహారాణి ఉషాదేవీ హోల్కర్ ఆధ్వర్యంలో ఆర్ హిమాన్షు దుద్వాద్కేర్ మరియు శ్రేయా భార్గవ్‌లచే మళ్లీ నిర్మించబడింది.
  • లాల్ బాగ్ ప్యాలెస్ - 200 acres (0.81 km2) ప్రాంతంలో విస్తరించిన ఒక సుందరమైన ప్యాలెస్. ఇది ప్రస్తుత మ్యూజియంగా మార్చబడింది మరియు దీనిలో హోల్కర్ కాలంలోని మానవ నిర్మిత కళాఖండాలను సందర్శించవచ్చు.
  • సీతలామాట ఫాల్ - మాన్‌పూర్ సమీపంగా మరియు ఇండోర్ నుండి సుమారు 65 km (40 mi) దూరంలో ఉన్న ఒక సుందరమైన ప్యాలెస్. AB రోడ్డు నుండి సుమారు 5 km (3 mi) దూరంలో వెళ్లాలి.
  • స్ఫటిక ఆలయం - ఒక శతాబ్దం క్రితం సేత్ హుకుంచంద్‌చే సున్నితమైన గాజు పనితో నిర్మించబడిన దిగంబర జైన్ ఆలయం.
  • కృష్ణపుర ఛాత్రీ - ఇది కలుషితమైన ఖాన్ నది ఒడ్డున ఉంది, ఇది రాజ్‌వాడ్ నుండి నడక దూరంలో ఉంది.
  • దేవ్‌లాలికర్ కళా వేదిక - ప్రముఖ చిత్రకారుడు విష్ణు దేవ్‌లాలికర్ పేరుతో ప్రారంభించిన ప్రసిద్ధ కళా క్షేత్రం
  • ఖజ్రానా గణేష్ ఆలయం - గణేషుని ఆలయం.
  • పటాల్ పానీ - మ్హోహ్ సమీపంలోని అందమైన జలపాతం. పటాల్ పానీ సమీపంలో చిన్న రైల్వే స్టేషను ఉంది - మ్హోవ్ తర్వాత ఖాంద్వాకు ఇక్కడ నుండి ఒక మీటర్ గేజ్ ట్రాక్ ఉంది.
  • జానాపాయో ఆలయం - మ్హోహ్ నుండి జాతీయ రహదారి 3 (భారతదేశం) రోడ్డు. 16 km (10 mi)పై ఉంది. ఈ ఆలయం కుటి గ్రామంలోని కొండపై ఉంది. పురాణం ప్రకారం, ఇక్కడ పరశురాముడు తండ్రి జమదగ్ని ఆశ్రమం ఉండేదని తెలుస్తుంది. ఇక్కడ దీపావళి తర్వాత మొదటి పున్నమి రోజు కార్తీక పౌర్ణమి నాడు జరిగే జాతర బాగా ప్రసిద్ధ చెందింది.
  • కజ్లిగర్హ్ - ఖాంద్వా రోడ్డులో ఖాంద్వా వైపుగా సుమారు 20 km (12 mi) దూరంలో ఉంటుంది, ఇది సుందరమైన వ్యాలీ మరియు చిన్న జలపాతానికి సమీపంలో ఉన్న చాలా చిన్న పాడైన కోట. వర్షకాలంలో మరియు తర్వాత సమయంలో సందర్శన మంచి అనుభూతిని ఇస్తుంది. దీన్ని స్థానిక ప్రజలకు కూడా అంతగా తెలియని ఒక రోజు విహార క్షేత్రంగా చెప్పవచ్చు.
  • దించా జలపాతం - ఇది కజ్లిగర్హ్‌కు సమీపంలో ఉంది, ఇది సిమ్రోల్ సమీపంలోని ఒక సుందరమైన జలపాతం. దీని అతిసుందరమైన సందర్శనాస్థలంగా చెప్పవచ్చు. దీన్ని వర్షాకాలంలో మరియు దాని తర్వాత తప్పక సందర్శించాలి.
  • అన్నపూర్ణ ఆలయం - నగరం పశ్చిమ ప్రాంతంలో ప్రాథమికంగా అన్నపూర్ణ దేవీ కోసం నిర్మించిన ఒక మంచి హిందూ ఆలయం.
  • జంతు ప్రదర్శనశాల - పలు జంతువులకు ప్రసిద్ధి గాంచిన మరియు ఇండోర్‌లో ఉన్న ఒకేఒక్క జంతు ప్రదర్శనశాల.

స్వల్ప ప్రాముఖ్యం గల ప్రాంతాలు[మార్చు]

  • ఇండోర్‌లోని లాల్‌బాగ్ ప్యాలెస్ యొక్క ద్వారాలు లండన్‌లోని బకింగ్హోమ్ ప్యాలెస్ యొక్క ద్వారాలకు ప్రతిరూపంగా ఉంటాయి. అవి ఇంగ్లాండ్‌లో తయారు చేయబడి, ఆపై ఇండోర్‌కు తరలించబడ్డాయి.
  • ఇండోర్‌లో 1971 సిరీస్‌లో గారే సోబెర్స్ వెస్టిండీస్ జట్టుపై విజయం సాధించిన భారత జట్టు క్రీడాకారులు పేర్లుతో క్రాంకీట్‌తో నిర్మించిన "విజయ్ బాలా" అని పిలవబడే భారీ క్రికెట్ బ్యాట్ ఉంది.
  • దస్త్రం:Bada Ganpati Indore.jpg
    బడా గణపతి - గణేషుని భారీ విగ్రహం
    బడా గణపతి యొక్క భారీ విగ్రహం ప్రపంచంలోనే గణేషుని భారీ విగ్రహంగా పేరు గాంచింది.
  • రాజా రమణా సెంటర్ ఫర్ అడ్వాన్సెడ్ టెక్నాలజీ (సాధారణం CAT) అనేది భారతదేశ ప్రభుత్వం యొక్క అణుశక్తి విభాగం ఆధ్వర్యంలో లేజర్ మరియు యాక్సిలిరేటర్‌లపై పరిశోధిస్తున్న భారతదేశం యొక్క ప్రధాన పరిశోధనా కేంద్రం.
  • ప్రముఖ రేడియో మిర్చి 98.3 (ఆపై 98.4) FM ముందుగా ఇండోర్‌లో ప్రారంభించబడింది, ఆపై 4 రాజధానులతో సహా భారతదేశంలోని ఇతర 10 నగరాల్లో విస్తరించింది.
  • ప్రారంభ 1990ల వరకు, బాలీవుడ్ చలనచిత్రాలు ఇండోర్‌లో గురవారం విడుదల కాగా, మిగిలిన ప్రాంతాల్లో శుక్రవారం విడుదలయ్యేవి.
  • భారతదేశంలో మొట్టమొదటి ప్రైవేట్ ల్యాండ్‌లైన్ టెలిఫోన్ సేవను టచ్‌టెల్ అనే పేరుతో ఎయిర్‌టెల్ ఇండోర్‌లోనే ప్రారంభించింది.
  • దీని జీవనశైలి, ఫ్యాషన్ మరియు రుచుల మధ్య సారూప్యం కారణంగా ఇండోర్‌ను మిని బొంబాయి అనే మారుపేరుతో పిలుస్తారు.
  • ఇండోర్ యొక్క 250 సంవత్సరాల పురాతన పాత రాజ్‌వాడా నిర్మించడానికి ఉపయోగించిన పదార్ధాలు మరియు పద్ధతులతో అదే విధంగా నిర్మాణకర్తలు హిమాన్షు దుద్వాద్కేర్ మరియు శ్రేయా భార్గవలచే మళ్లీ నిర్మించబడిన భారతదేశంలోనే ఒకే ఒక్క నిర్మాణంగా చెప్పవచ్చు.
  • భారతదేశంలో IIM మరియు IITలు రెండింటినీ కలిగి ఉన్న ఒకే ఒక్క నగరంగా పేరు పొందింది.

ఇవి కూడా చూడండి[మార్చు]

సూచనలు[మార్చు]

  1. Indore Population. Census of India. Retrieved 16 August 2009.
  2. [1] World Gazetteer. Retrieved 21 September 2009
  3. "MP elections: Citizens of Bhopal want an Indore". CNN IBN. 2009-11-23. Retrieved 2009-09-13. 
  4. "Now, Indore to become Indur". Online Edition of The Times of India, dated 2006-12-18. Retrieved 2009-09-21. 
  5. మేజర్ జనరల్ సర్ జాన్ మాల్కోలం, సెంట్రల్ ఇండియా, భాగం I , pp. 68-70
  6. మేజర్ జనరల్ జాన్ మాల్కోలం, మెమరీస్ ఆఫ్ మాల్వా (1912)
  7. పాట్రిక్ గెడ్డెస్, "నగర అభివృద్ధి", ఏ రిపోర్ట్ టూ ది దర్బార్ ఆఫ్ ఇండోర్ పార్ట్ 1. ఇండోర్:హిస్టారిక్ డెవలప్‌మెంట్" (1918)
  8. సుఖ్ సంపత్తి రాయ్ భండారీ, భారతీయ రాష్ట్రాల చరిత్ర, రాజ్య మండల్ బుక్ పబ్లిషింగ్ హౌస్ (1927)
  9. "మాల్వా ఇన్ ట్రాన్సిషన్ ఏ సెంచరీ ఆఫ్ ఆనార్చీ", సితామావు యొక్క రఘుభీర్ సింగ్ యొక్క ప్రథమ భాగం 1698-1765. 1936 సంవత్సరం
  10. "ది ఇండోర్ స్టేట్ గాజెట్టీర్". వాల్యూమ్ 1-మహారాజ్ హోల్కర్ ఆధ్వర్యంలో ప్రభుత్వ అధికారంచే ముద్రించబడింది. సూపర్‌ఇంటెండెంట్ హోల్కర్ ప్రభుత్వం ప్రెస్, ఇండోర్ 1931.
  11. మేజర్ జనరల్ సర్ జాన్ మెల్కోలంచే "మెమరీస్ ఆఫ్ సెంట్రల్ ఇండియా", వాల్యమ్ I. 1823 సంవత్సరం.
  12. "ఇండోర్ హోల్కర్ స్టేట్ గాజెట్టీర్". నం.23, 1875.
  13. "మాల్వా సాహిత్యా". 5వ సంవత్సరం ఇష్యూ నం.1. 1855 సంవత్సరం. ఇండోర్.
  14. సర్దార్ M.V. కిబేచే "ది మాండలిక్ పేపర్స్ మరియు ది ఫ్యామెలీ". 1946.
  15. FallingRain Map - elevation = 545m
  16. 16.0 16.1 ఇండోర్ గణాంకాలు. ఇండోర్ జిల్లా పాలక యంత్రాంగం. 16 ఆగస్టు 2009 సేకరించబడింది
  17. Tiwary, Santosh (1998 -04-01). "Pithampur small enterprises tell a tale of untapped potential". Indian Express. Retrieved 2009-09-01.  Check date values in: |date= (help)
  18. Trivedi, Shashikant (2004-07-09). "Pithampur units face bleak future". Business Standard. Retrieved 2009-09-01. 
  19. "Abhivyakti,". 
  20. Indian Journal of Science Communication (Volume 2/ Number 1/ January – June 2003) http://www.iscos.org/vol3/rp1.htm
  21. "A record tea party at Indore". Sify. 2008-02-25. Retrieved 2009-09-13. 

బాహ్య లింక్లు[మార్చు]

వెలుపలి లింకులు[మార్చు]

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=ఇండోర్&oldid=2100941" నుండి వెలికితీశారు