ఉత్తర ప్రదేశ్

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు
ఉత్తరప్రదేశ్
उत्तर प्रदेश
اتر پردیش
State of India
వారణాసి లో గంగా నది.
Coat of arms of ఉత్తరప్రదేశ్
Coat of arms
Location of Uttar Pradesh in India
Location of Uttar Pradesh in India
Map of Uttar Pradesh
Map of Uttar Pradesh
భౌగోళికాంశాలు (లక్నో): 26°51′N 80°55′E / 26.85°N 80.91°E / 26.85; 80.91Coordinates: 26°51′N 80°55′E / 26.85°N 80.91°E / 26.85; 80.91
దేశం భారత్
ప్రాంతం అవద్ , m:en:Baghelkhand, m:en:Braj, m:en:Doab m:en:Bundelkhand, m:en:Purvanchal, m:en:Rohilkhand, m:en:Indo-Gangetic Plain
Established Modern: 1805 (as Ceded and Conquered Provinces)
History
Capital లక్నో
Districts 75 total[1]
ప్రభుత్వం
 • సంస్థ భారత ప్రభుత్వము, m:en:Government of Uttar Pradesh
 • గవర్నరు m:en:Banwari Lal Joshi
 • Chief Minister Aditya yogi nadh ([Bharat Janata party [BJP]])
 • Legislature m:en:Bicameral (404 + 108 seats)
 • Parliamentary constituency 80
 • High Court అలహాబాద్ హైకోర్టు
విస్తీర్ణం
 • Total 2,43,286
Area rank 5th
జనాభా (2011)[1]
 • Total 199
 • Rank 1st
 • సాంద్రత 820
ప్రజానామము Uttarpradeshi, UPite, Uttar Bharatiya, North Indian
సమయప్రాంతం IST (UTC+05:30)
m:en:UN/LOCODE IN-UP
వాహన రిజిస్ట్రేషన్ UP 01—XX
HDI Increase 0.490 (low)
HDI rank 32nd (2005)
Literacy 69.72%
79.24% (male)
59.26% (female)
Official language హిందీ
ఇంగ్లీష్
ఉర్దూ
Website upgov.nic.in

ఉత్తర ప్రదేశ్ (Uttar Pradesh, హిందీ: उत्तर प्रदेश, ఉర్దూ: اتر پردیش) భారతదేశంలో అత్యధిక జనాభా గల అతి పెద్ద రాష్ట్రము. వైశాల్యం ప్రకారం 5 వ పెద్ద రాష్ట్రము. ఉత్తర ప్రదేశ్ కు పరిపాలనా కేంద్రము లక్నో. కాని రాష్ట్ర ప్రధాన న్యాయస్థానం మాత్రం అలహాబాదులో ఉంది. ఇంకా ఆగ్రా, అలీగఢ్, అయోధ్య, వారాణసి, గోరఖపూర్, కాన్పూర్ ముఖ్యమైన నగరాలు. ఉత్తరప్రదేశ్ పొరుగున ఉత్తరాంచల్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, హర్యానా, ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్ గఢ్, ఝార్ఖండ్, బీహార్ రాష్ట్రాలు ఉన్నాయి. ఉత్తరాన నేపాల్తో అంతర్జాతీయ సరిహద్దు ఉంది.

ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రధానంగా గంగా యమునా మైదానప్రాంతంలో విస్తరించి ఉంది. ఇది బాగా జన సాంద్రత ఎక్కువైన ప్రాంతము. 2000 సంవత్సరంలో పార్లమెంట్ చట్టం ప్రకారం అప్పటి మరింత విస్తారమైన ఉత్తరప్రదేశ్ లోని ఉత్తర పర్వతప్రాంతం ఉత్తరాంచల్ అనే ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అవతరించింది. అయినా గాని ఉత్తరప్రదేశ్ దాదాపు 18కోట్ల జనాభా కలిగి ఉంది. ఇది భారతదేశంలో పెద్దరాష్ట్రము మాత్రమే కాదు. ప్రపంచంలోనే జనాభా పరంగా ఉత్తరప్రదేశ్ కంటే పెద్ద దేశాలు 5 మాత్రమే ఉన్నాయి. అవి - చైనా, భారత్, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు, ఇండొనేషియా, బ్రెజిల్. సమకాలీన భారత రాజకీయాలలో ఉత్తరప్రదేశ్ పాత్ర చాలా కీలకమైనది కావడానికి ఇది కూడా ఒక ముఖ్య కారణం.

భారతదేశంలో ఆర్థిక అభివృద్ధిపరంగా ఉత్తరప్రదేశ్ వెనుకబడిన రాష్ట్రాలలో ఒకటి. మొత్తం రాష్ట్రంలో అక్షరాస్యత బాగా తక్కువ. అందునా మహిళలలో అక్షరాస్యత మరీ తక్కువ (భారతదేశంలో దాదాపు అన్ని రాష్ట్రాలలోనూ ఇదే పరిస్థితి ఉన్నది)

ప్రాచీన చరిత్ర[మార్చు]

గంగా యమునా పరీవాహక ప్రాంతం పురాతన నాగరికతకు నిలయమైనందున పురాణకాలం నుండి ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, దాని పరిసర ప్రాంతాలు (ఢిల్లీతో సహా) భారతదేశ చరిత్రలో ప్రముఖంగా కనిపిస్తాయి. ఎన్నో రాజవంశాలు, రాజ్యాలు ఈ ప్రాతంలో విలసిల్లాయి, అంతరించాయి.

ఇటీవలి చరిత్ర[మార్చు]

అవధ్ (ఓధ్) రాజ్య సంస్థానమూ, బ్రిటిష్ రాజ్యభాగమైన ఆగ్రా కలిపి 1902 నుండి సంయుక్త పరగణాలు (యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్) అని పిలువబడ్డాయి. తరువాత రాంపూర్, తెహ్రి సంస్థానాలు కూడా అందులో విలీనం చేయబడ్డాయి. 1947లో భారతస్వతంత్రము తరువాత దీనినే ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రంగా ఏర్పరచారు. ఇలా చేయడం వల్ల యు.పి. అనే సంక్షిప్తనామం కొనసాగింది. 2000 సం.లో దీనిలో కొంత వాయువ్యభాగాన్ని ఉత్తరాంచల్ అనే ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా విభజించారు.

ప్రాంతాలు[మార్చు]

  • వాయువ్య ప్రాంతం - రోహిల్ ఖండ్
  • నైఋతి ప్రాంతం - డోఅబ్, బ్రిజ్ (వ్రజభూమి)
  • మధ్య ప్రాంతం - అవధ్ (ఓధ్)
  • ఉత్తర భాగం - బాగల్ ఖండ్, బుందేల్ ఖండ్
  • తూర్పు భాగం - పూర్వాంఛల్ (భోజపురి ప్రాంతం)

ఉత్తర ప్రదేశ్ లోని 70 జిల్లాలు 17 విభాగాలుగా పరిగణించ బడుతాయి. అవి ఆగ్రా, అజంగడ్, అలహాబాదు, కాన్పూర్, గోరఖ్ పూర్, చిత్రకూట్, ఝాన్సీ, దేవీపటణ్, ఫైజాబాద్, బాహ్రూచ్, బరేలీ, బస్తీ, మీర్జాపూర్, మొరాదాబాద్, మీరట్, లక్నో, వారాణసి, సహరాన్పూర్.

భాషలు[మార్చు]

హిందీ, ఉర్దూ - రెండు భాషలూ రాష్ట్రంలో అధికార భాషలుగా గుర్తింపబడ్డాయి. పశ్చిమప్రాంతంలో మాట్లాడే "ఖరీబోలీ" (కడీబోలీ) భాష హిందీ మరియు ఉర్దూ భాషలకు మాతృక వంటిది. 19వ శతాబ్దంలో హిందీ భాష ఇప్పుడున్న స్థితికి రూపు దిద్దుకొంది. లక్నోలో మాట్లాడే భాష "లక్నొవీ ఉర్దూ" ప్రధానంగా స్వచ్ఛమైన ఉర్దూగా పరిగణిస్తారు. ఈ భాషనే కవిత్వంలో విరివిగా వాడుతారు. ఇంకా కోషాలి, బ్రజ్ (2000 సంవత్సరాలు పురాతనమైన భాష), బాఘేలి, బుందేలి, భోజపురి భాషలు వేరువేరు ప్రాతాలలో మాట్లాడుతారు. భోజపురి భాష మాట్లాడేవారు ఉత్తరప్రదేశ్, బీహారు, నేపాల్ లలో విస్తరించి ఉన్నారు.

రాజకీయాలు[మార్చు]

భారత రాజకీయాలలో ఉత్తరప్రదేశ్ చాలా ముఖ్యమైన పాత్ర వహిస్తుంది. జవహర్ లాల్ నెహ్రూ, లాల్ బహాదుర్ శాస్త్రి, ఇందిరా గాంధీ, రాజీవ్ గాంధీ, చరణ్ సింగ్, వి.పి.సింగ్ ఇలా ఎందరో భారత ప్రధానమంత్రులు ఉత్తర ప్రదేశ్ నుండి దేశానికి నాయకులయ్యారు. అటల్ బిహారీ వాజపేయి కూడా లక్నో నుండి ఎన్నికయ్యారు.

ప్రస్తుత ముఖ్యమంత్రి సమాజ్ వాదీ పార్టీకి చెందిన అఖిలేష్ యాదవ్.


సంఖ్య రాష్ట్రము. కోడ్ ‌జిల్లా ముఖ్య పట్టణము జనాభా (2001) విస్తీర్ణము (కి.మీ.²) జన సాంద్రత (/కి.మీ.²)
1 UP AG ఆగ్రా ఆగ్రా 3611301 4027 897
2 UP AH అలహాబాదు అలహాబాదు 4941510 5424 911
3 UP AL అలీఘర్ అలీఘర్ 2990388 3747 798
4 UP AN అంబేద్కర్‌నగర్ అక్బర్‌పూర్ 2025373 2372 854
5 UP AU ఔరాయ ఔరాయ 1179496 2051 575
6 UP AZ ఆజంగఢ్ ఆజంగఢ్ 3950808 4234 933
7 UP BB బారాబంకి బారాబంకి 2673394 3825 699
8 UP BD బదాయూన్ బదాయూన్ 3069245 5168 594
9 UP BG బగ్‌పత్ బగ్‌పత్ 1164388 1345 866
10 UP BH బహ్‌రైచ్ బహ్‌రైచ్ 2384239 5745 415
11 UP BI బిజ్నూర్ బిజ్నూర్ 3130586 4561 686
12 UP BL బలీయా బలీయా 2752412 2981 923
13 UP BN బంద బంద 1500253 4413 340
14 UP BP బల్‌రాంపూర్ బల్‌రాంపూర్ 1684567 2925 576
15 UP BR బరేలీ బరేలీ 3598701 4120 873
16 UP BS బస్తి బస్తి 2068922 3034 682
17 UP BU బులంద్‌షహర్ బులంద్‌షహర్ 2923290 3719 786
18 UP CD చందౌలి చందౌలి 1639777 2554 642
19 UP CT చిత్రకూట్ చిత్రకూట్ 800592 3202 250
20 UP DE దియోరియ దియోరియ 2730376 2535 1077
21 UP ET ఎత ఎత 2788270 4446 627
22 UP EW ఎతావ ఎతావ 1340031 2287 586
23 UP FI ఫిరోజాబాద్ ఫిరోజాబాద్ 2045737 2361 866
24 UP FR ఫరుక్కా‌బాద్ ఫతేగర్ 1577237 2279 692
25 UP FT ఫతేపూర్ ఫతేపూర్ 2305847 4152 555
26 UP FZ ఫైజాబాద్ ఫైజాబాద్ 2087914 2765 755
27 UP GB గౌతం బుద్దా నగర్ నోయిడ 1191263 1269 939
28 UP GN గొండా గొండా 2765754 4425 625
29 UP GP ఘాజీపూర్ ఘాజీపూర్ 3049337 3377 903
30 UP GR గోరఖ్‌పూర్ గోరఖ్‌పూర్ 3784720 3325 1138
31 UP GZ ఘజియాబాద్ ఘజియాబాద్ 3289540 1956 1682
32 UP HM హమీర్‌పూర్ హమీర్‌పూర్ 1042374 4325 241
33 UP HR హర్దోయ్ హర్దోయ్ 3397414 5986 568
34 UP HT హత్‌రాస్ హత్‌రాస్ 1333372 1752 761
35 UP JH ఝాన్సీ ఝాన్సీ 1746715 5024 348
36 UP JL జలౌన్ ఒరయ్ 1455859 4565 319
37 UP JP జ్యోతిబా ఫులే నగర్ అంరోహ 1499193 2321 646
38 UP JU జౌంపూర్ జౌంపూర్ 3911305 4038 969
39 UP KD కాన్పూర్ దేహత్ అక్బర్‌పూర్ 1584037 3143 504
40 UP KJ కనౌజ్ కనౌజ్ 1385227 1993 695
41 UP KN కాన్పూర్ కాన్పూర్ 4137489 3029 1366
42 UP KS కౌశాంబి కౌశాంబి 1294937 1837 705
43 UP KU ఖుషినగర్ పదరౌన 2891933 2909 994
44 UP LA లలిత్‌పూర్ లలిత్‌పూర్ 977447 5039 194
45 UP LK లఖింపూర్ కేరి కేరి 3200137 7680 417
46 UP LU లక్నో లక్నో 3681416 2528 1456
47 UP MB మౌనత్‌భజన్ మావ్ 1849294 1713 1080
48 UP ME మీరట్ మీరట్ 3001636 2522 1190
49 UP MG మహారాజ్‌గంజ్ మహారాజ్‌గంజ్ 2167041 2948 735
50 UP MH మహోబ మహోబ 708831 2847 249
51 UP MI మిర్జాపూర్ మిర్జాపూర్ 2114852 4522 468
52 UP MO మొరదాబాద్ మొరదాబాద్ 3749630 3648 1028
53 UP MP మైంపూరి మైంపూరి 1592875 2760 577
54 UP MT మథుర మథుర 2069578 3333 621
55 UP MU ముజఫర్‌నగర్ ముజఫర్‌నగర్ 3541952 4008 884
56 UP PI ఫిలిబిత్ ఫిలిబిత్ 1643788 3499 470
57 UP PR ప్రతాప్‌ఘర్ ప్రతాప్‌ఘర్ 2727156 3717 734
58 UP RA రాంపూర్ రాంపూర్ 1922450 2367 812
59 UP RB రాయ్ బరేలి రాయ్ బరేలి 2872204 4609 623
60 UP SA సహ్రాన్‌‌పూర్ సహ్రాన్‌పూర్ 2848152 3689 772
61 UP SI సీతాపూర్ సీతాపూర్ 3616510 5743 630
62 UP SJ షాజహాన్‌పూర్ షాజహాన్‌పూర్ 2549458 4575 557
63 UP SK సంత్ కబీర్ నగర్ ఖలీలాబద్ 1424500 1442 988
64 UP SN సిద్దార్థ్ నగర్ నవ్‌గర్ 2038598 2751 741
65 UP SO సోన్‌బధ్ర రోబర్ట్స్‌గంజ్ 1463468 6788 216
66 UP SR సంత్ రవిదాస్ నగర్ బదోహి 1352056 960 1408
67 UP SU సుల్తాన్‌పూర్ సుల్తాన్‌పూర్ 3190926 4436 719
68 UP SV శరవస్తి శరవస్తి 1175428 1126 1044
69 UP UN ఉన్నవ్ ఉన్నవ్ 2700426 4558 592
70 UP VA వారణాసి వారణాసి 3147927 1578 1995

ఆర్ధిక వ్యవస్థ[మార్చు]

విద్యా వ్యవస్థ[మార్చు]

ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రం విద్యపై గణనీయమైన పెట్టుబడి పెట్టింది. ఫలితాలు ఒక మాదిరిగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా ఆడువారు విద్యలో బాగా వెనుకబడి ఉన్నారు. 1991 గణాంకాల ప్రకారం 7 సంవత్సరములు పైబడిన బాలికలలో 25 % మాత్రం అక్షరాస్యులు. ఇదే సంఖ్య గ్రామీణ ప్రాంతాలలో 19%, వెనుకబడిన జాతులలో 8 నుండి 11% ఉండగా, వెనుకబడిన జిల్లాలలో మొత్తం అక్షరాస్యత 8% మించలేదు.

అలాగని ఉన్నత విద్యకు అవకాశాలు గణనీయంగానే ఉన్నాయి. రాష్ట్రంలో 16 విశ్వ విద్యాలయాలు, 3 సాంకేతిక విశ్వ విద్యాలయాలు, ఒక ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (కాన్పూరు), ఒక ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజిమెంట్ (లక్నో), చాలా ఇంజినీరింగ్, పాలిటెక్నిక్ కాలీజీలు ఉన్నాయి.

పర్యాటక ప్రాంతాలు[మార్చు]

ఇవి కూడా చూడండి[మార్చు]

బయటి లింకులు[మార్చు]

  1. 1.0 1.1 "Statistics of Uttar Pradesh". Census of India 2011. UP Government. 1 March 2011. Retrieved 31 July 2012.